Header Page 1 of 258.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Trần Đức Nguyên

QUẢN LÝ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA Ở BẮC NINH TRONG
QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Hà Nội - 2015

Footer Page 1 of 258.


Header Page 2 of 258.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Trần Đức Nguyên

QUẢN LÝ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA Ở BẮC NINH TRONG
QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA
Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
Mã số: 62 31 06 42

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC


LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................... 1
MỤC LỤC ................................................................................................................ 2
DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN ............................. 3
MỞ ĐẦU .......................................................................................................................... 4
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH, TỔNG QUAN
VỀ HỆ THỐNG DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA Ở TỈNH BẮC NINH..................... 11
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ................................................................... 11
1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài luận án ................................................................. 24
1.3. Tổng quan về hệ thống di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh .......................... 35
Tiểu kết ................................................................................................................ 48
CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA Ở
TỈNH BẮC NINH .................................................................................................... 50
2.1. Cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý .................................................................... 50
2.2. Nguồn nhân lực quản lý di tích lịch sử văn hóa ........................................... 57
2.3. Các hoạt động quản lý di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh ............................ 61
2.4. Đánh giá những ƣu điểm, hạn chế trong công tác quản lý di tích .............. 98
Tiểu kết .............................................................................................................. 105
CHƢƠNG 3. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN
LÝ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA Ở BẮC NINH TRONG QUÁ TRÌNH
CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA................................................................... 107
3.1. Tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa đối với hoạt động
quản lý di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh hiện nay ......................................... 107
3.2. Một số quan điểm và căn cứ để đƣa ra giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý
di tích lịch sử văn hóa ........................................................................................ 116
3.3. Một số giải pháp ......................................................................................... 120
Tiểu kết .............................................................................................................. 134
KẾT LUẬN .............................................................................................................135
DANH MỤC BÀI VIẾT CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ .................................... 139
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 140
PHỤ LỤC

6. DSVH

: Di sản văn hóa

7. ĐTH

: Đô thị hóa

8. GS

: Giáo sƣ

9. Nxb

: Nhà xuất bản

10. PGS

: Phó giáo sƣ

11. Sở VHTTDL

: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch

12. Tr.

: Trang

13. TS


địa phƣơng trong mỗi quốc gia đều có những điểm khác biệt nhau. Điều đó tạo
nên những đặc trƣng, bản sắc văn hóa riêng của mỗi quốc gia, mỗi địa phƣơng.
1.2. Bắc Ninh là tỉnh nằm ở vùng châu thổ sông Hồng, một trong những địa
phƣơng có bề dày văn hiến, có truyền thống lịch sử. Bắc Ninh ngày nay là một phần
của vùng Kinh Bắc xƣa, là địa bàn cƣ trú của ngƣời Việt cổ từ hàng nghìn năm trƣớc.
Với những điều kiện thiên nhiên ƣu đãi, đất đai màu mỡ, hệ thống sông ngòi thuận
tiện cho việc giao thƣơng mà Bắc Ninh từng đƣợc chọn là nơi đóng đô, là thủ phủ của
nƣớc ta dƣới thời Bắc thuộc kéo dài hàng nghìn năm. Luy Lâu - Dâu là một trung tâm
kinh tế - văn hóa - chính trị phát triển phồn thịnh. Nơi đây còn là điểm đặt chân đầu
tiên khi Nho giáo và Phật giáo truyền vào nƣớc ta. Trải thời gian, Bắc Ninh là vùng
đất phát tích của vƣơng triều Lý - triều đại đầu tiên của nhà nƣớc quân chủ phong
kiến độc lập đã mở ra nền văn minh Đại Việt. Với hơn 200 năm phát triển rực rỡ,
triều Lý đã để lại cho các thế hệ sau nhiều DSVH quý giá… Bắc Ninh cũng là nơi ghi
dấu những chiến công hiển hách của quân và dân ta trong nhiều cuộc kháng chiến
chống xâm lƣợc, bảo vệ vững chắc non sông, đất nƣớc tiêu biểu nhƣ chiến thắng
quân Tống xâm lƣợc trên sông Nhƣ Nguyệt của quân, dân nhà Lý năm 1077, những
chiến thắng vang dội của nhà Trần chống Nguyên Mông trong thế kỷ XIII cũng trên
con sông lịch sử này… Bắc Ninh là vùng đất của học hành, khoa cử, nhiều danh nhân
có đóng góp quan trọng cho lịch sử và là niềm tự hào của dân tộc Việt Nam nhƣ: Lý
Công Uẩn, Nguyên phi Ỷ Lan, Lê Văn Thịnh, Hàn Thuyên, Nguyễn Gia Thiều… về
sau là Nguyễn Văn Cừ, Ngô Gia Tự, Hoàng Quốc Việt…

Footer Page 6 of 258.


Header Page 7 of 258.

5

Những yếu tố về tự nhiên, lịch sử xã hội nhƣ trên đã góp phần tạo cho Bắc


Footer Page 7 of 258.


Header Page 8 of 258.

6

rệt, sự liên kết cộng đồng làng xã cổ truyền sẽ chuyển sang một mối quan hệ khác,
thái độ ứng xử của cộng đồng đối với di tích cũng có sự thay đổi. Vì vậy, đây là các
vấn đề đặt ra đối với cơ quan quản lý di tích trong thời kỳ phát triển CNH, ĐTH. Cơ
quan quản lý đứng trƣớc một áp lực đối với việc bảo vệ, khai thác và phát huy các giá
trị văn hóa truyền thống một cách bền vững, nhƣng vẫn đảm bảo phục vụ phát triển
kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho cộng đồng dân cƣ.
1.3. Cho đến nay, đã có một số nghiên cứu về quản lý DSVH vật thể, nghiên
cứu về quản lý di tích lịch sử văn hóa ở một số địa phƣơng tuy nhiên chƣa có công
trình nào nghiên cứu chuyên sâu, có tính hệ thống về các vấn đề lý luận và thực tiễn
quản lý di tích lịch sử văn hóa với những cách thức phù hợp với đặc điểm, điều kiện và
hoàn cảnh của mỗi địa phƣơng. Đối với các di tích ở Bắc Ninh từ trƣớc tới nay cũng đã
đƣợc đề cập tới trong một số bài viết, báo cáo khoa học về một hoặc một số các di tích
tiêu biểu. Có thể thấy các nghiên cứu này mới cho ngƣời đọc thấy đƣợc sự phong phú,
đa dạng và nhiều giá trị của hệ thống di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh,
nhƣng chƣa có công trình khoa học chuyên biệt nào tập trung, đi sâu nghiên cứu về
quản lý các di tích ở địa phƣơng này, nhất là nghiên cứu quản lý di tích theo những
quan điểm lý thuyết, hƣớng tiếp cận liên ngành để thấy đƣợc những thành công cũng
nhƣ hạn chế của hoạt động quản lý, nghiên cứu hoạt động quản lý trong bối cảnh phát
triển CNH, ĐTH hiện nay có nhiều những tác động đến vấn đề bảo tồn và phát huy giá
trị di tích lịch sử văn hóa, cần hoàn thiện hơn mô hình quản lý, có hiệu quả đối với các
di tích lịch sử văn hóa là điều rất cần thiết.
1.4. Trƣớc thực trạng và sự cấp thiết của vấn đề nghiên cứu, trên cơ sở khoa

3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Nghiên cứu đặc điểm của đối tƣợng quản lý đó là các loại hình di tích lịch sử
văn hóa ở Bắc Ninh (tập trung vào các di tích đã đƣợc Nhà nƣớc công nhận xếp hạng).
- Nghiên cứu các chính sách của Đảng, Nhà nƣớc và địa phƣơng về bảo tồn di
tích và chính sách đối với cộng đồng tham gia bảo tồn di tích.
- Nghiên cứu cơ cấu tổ chức bộ máy và các hoạt động trong lĩnh vực quản lý
di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
- Nghiên cứu khả năng tham dự của công chúng/cộng đồng nơi di tích tồn tại,
làm rõ vai trò của cộng đồng trong tiến trình bảo tồn di tích.
- Nghiên cứu quá trình CNH, ĐTH ở Bắc Ninh và những tác động của nó
đến quản lý di tích lịch sử văn hóa.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi vấn đề nghiên cứu: luận án chủ yếu tập trung vào hoạt động quản
lý di tích lịch sử văn hóa theo tinh thần nội dung của Luật di sản văn hóa năm 2001,
đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2009.

Footer Page 9 of 258.


Header Page 10 of 258.

8

- Phạm vi không gian: các di tích lịch sử văn hóa thuộc địa bàn tỉnh Bắc Ninh
hiện nay. Trong đó, luận án sẽ tập trung đi sâu tìm hiểu một số điểm di tích, khu di
tích đạt hiệu quả trong công tác quản lý nhƣ đền Đô, chùa Bút Tháp, khu DTLN
đồng chí Nguyễn Văn Cừ…, và một số điểm còn nhiều hạn chế nhƣ đền Cổ Mễ,
khu di tích phòng tuyến sông Nhƣ Nguyệt…
- Phạm vi thời gian: từ năm 2001 khi Luật di sản văn hóa đƣợc ban hành cho

9

nghiên cứu về các di tích lịch sử văn hóa cụ thể ở Bắc Ninh với tƣ cách là đối tƣợng
quản lý, các vấn đề xây dựng chiến lƣợc, xây dựng dự án nhằm bảo tồn và phát huy
giá trị của DSVH, di tích lịch sử văn hóa...
Tổng hợp và phân tích các số liệu, thống kê và phân loại di tích, mật độ phân
bố, các nguồn lực cho việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích, số lƣợng khách tham quan
qua một số năm... Trong hoạt động quản lý, cơ hội tiềm năng và những thách thức đặt
ra đối với công tác quản lý sẽ tạo cho ngƣời quản lý chủ động trong công tác của mình
từ đó đƣa ra những quyết sách định hƣớng phát triển, phƣơng pháp phù hợp đối với đối
tƣợng. Trên cơ sở nghiên cứu điều kiện tự nhiên, tiềm năng về di sản cũng nhƣ thực
trạng của hoạt động quản lý di tích lịch sử văn hóa hiện nay, định hƣớng hƣớng phát
triển của địa phƣơng, luận án sẽ phân tích những điều đó để thấy đƣợc những điểm
mạnh, những hạn chế, chỉ ra đƣợc những thuận lợi và thách thức trong hoạt động quản
lý di tích. Đó chính là cơ sở để tác giả luận án có thể bƣớc đầu đƣa ra các giải pháp
nhằm nâng cao hiệu quả của công tác quản lý di tích ở Bắc Ninh trong những điều kiện
phát triển hiện nay.
4.5. Phương pháp so sánh
Phƣơng pháp so sánh đƣợc sử dụng để so sánh giữa các mô hình quản lý tại địa
phƣơng để tìm ra đƣợc những điểm mạnh, điểm yếu để khắc phục trong việc xây dựng
tổ chức bộ máy quản lý một cách hợp lý và có hiệu quả cao.
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
5.1. Ý nghĩa khoa học
- Góp phần hệ thống hóa lý luận về DSVH, quản lý DSVH; các quan điểm và
cơ sở lý thuyết về quản lý di tích lịch sử văn hóa.
- Vận dụng cơ sở lý luận về quản lý DSVH vào một trƣờng hợp cụ thể: tìm hiểu
về thực trạng quản lý di tích lịch sử văn hóa tại tỉnh Bắc Ninh.
- Đề tài nghiên cứu đặc điểm quản lý di tích lịch sử văn hóa trong bối cảnh
CNH, ĐTH ở nƣớc ta hiện nay từ trƣờng hợp cụ thể của Bắc Ninh.
5.2. Ý nghĩa thực tiễn


Footer Page 12 of 258.


Header Page 13 of 258.

11

Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH, TỔNG QUAN VỀ
HỆ THỐNG DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA Ở TỈNH BẮC NINH
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1. Các công trình nghiên cứu về quản lý DSVH vật thể
Trên thế giới, quản lý DSVH đƣợc các nhà nghiên cứu tiếp cận từ khá sớm,
theo Peter Howard trong cuốn Di sản: Quản lý, diễn giải và bản sắc đã cho rằng, việc
quản lý di sản xuất hiện vào khoảng đầu thế kỷ XIX, ban đầu là những ngƣời say mê
di sản với lòng tin rằng họ bảo tồn những thứ vì lợi ích của công chúng. Về sau, sang
thế kỷ XX là sự ra đời của các Hiệp hội di sản ở châu Âu, việc nghiên cứu di sản “đã
phát triển với các khía cạnh thực tế, thƣờng xuyên đƣợc nói ngắn gọn bằng từ “quản
lý di sản” và phát triển mạnh vào nửa sau thế kỷ XX, Peter Howard cũng phân các
lĩnh vực của di sản thành: thiên nhiên, cảnh quan, đài kỷ niệm, khu di tích, đồ tạo tác,
các hoạt động và con ngƣời [117]. Ngày nay, các nhà nghiên cứu cho rằng, DSVH
không chỉ là một giá trị biểu tƣợng mà cần sống trong cộng đồng, trong xã hội tức là
phải đóng góp vào sự phát triển chung, DSVH phải phục vụ cho cộng đồng. G.J.
Ashworth và P.J. Larkham xem việc khai thác các giá trị của di sản nhƣ một ngành
công nghiệp do vậy việc quản lý cần có những phƣơng thức của một ngành công
nghiệp với cách thức quản lý phù hợp với những đặc điểm của các di sản [114]. Zhan
Chang Yuan trong giáo trình Quản lý công nghiệp văn hóa cũng đề cập việc quản
DSVH nhƣ một ngành công nghiệp cần chú ý tới chính sách, nguồn tài nguyên, nhân
lực thực hiện [120]... Trong nhiều nghiên cứu, các tác giả đề cập tới hai vấn đề của

sách phù hợp để thực thi việc quản lý di sản; 4/Chƣơng trình hành động cụ thể nhằm
hạn chế, ngăn ngừa những yếu tố ảnh hƣởng tới di sản; 5/Thu hút các nguồn lực xã hội
cho hoạt động bảo tồn DSVH. Và quan trọng hơn cả là cơ chế kiểm soát việc triển khai
kế hoạch quản lý DSVH của các quốc gia thành viên.
Ở trong nƣớc, những năm gần đây có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu
đƣợc đăng trên các tạp chí, sách chuyên ngành đề cập tới lĩnh vực quản lý DSVH
nói chung, quản lý DSVH vật thể (trong đó nhiều phần đề cập tới quản lý di tích
lịch sử văn hóa) nói riêng. Trong bối cảnh của đất nƣớc hiện nay, Đảng và Nhà
nƣớc dành sự quan tâm tới các DSVH với nhiều chính sách nhằm bảo vệ, lƣu giữ và
phát huy các giá trị của chúng. Theo xu hƣớng đó, các nghiên cứu của các tác giả
trong nƣớc tập trung xoay quanh các vấn đề về lý luận, kinh nghiệm thực tiễn của
hoạt động quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị của DSVH trong thời kỳ CNH - HĐH,
hội nhập và phát triển, từ đó đề ra các giải pháp, kiến nghị cho từng trƣờng hợp cụ
thể. Các bài viết theo dạng này chiếm số lƣợng khá lớn. Thực tế quản lý DSVH nhất
là đối với các DSVH vật thể, mọi hoạt động quản lý đều hƣớng tới mục đích quan
trọng nhất đó là duy trì sự tồn tại của các di sản ở trạng thái tốt nhất, từ đó có thể
khai thác, phát huy phục vụ cho cộng đồng xã hội.

Footer Page 14 of 258.


Header Page 15 of 258.

13

Trong bài Một số vấn đề về di tích lịch sử văn hóa [85, tr.496 -511], khi đề cập
đến vấn đề quản lý nhà nƣớc trong lĩnh vực bảo tồn di tích, GS Lƣu Trần Tiêu cho
rằng, hoạt động bảo tồn di tích thể hiện ở 3 mặt cụ thể là: bảo vệ di tích về mặt pháp
lý và khoa học, bảo vệ di tích về mặt vật chất kỹ thuật, cuối cùng là sử dụng di tích
phục vụ nhu cầu hiện của xã hội. Cụ thể, trong công tác quản lý tập trung vào 3 vấn đề

Header Page 16 of 258.

14

mặt hoạt động bảo tồn DSVH. Trong cuốn Quản lý văn hóa Việt Nam trong tiến
trình đổi mới và hội nhập quốc tế của hai tác giả Phan Hồng Giang và Bùi Hoài Sơn
(đồng chủ biên) đã đề cập đến nhiều lĩnh vực cụ thể của hoạt động quản lý văn hóa
ở nƣớc ta hiện nay trong đó có quản lý DSVH. Ở lĩnh vực này, các tác giả đƣa ra
thực trạng quản lý di tích lịch sử văn hóa, bảo tàng và DSVH phi vật thể. Nội dung
quản lý đƣợc đề cập trên hai khía cạnh: 1/Công tác quản lý nhà nƣớc: bao gồm việc
ban hành các văn bản pháp quy, các văn bản thể hiện chủ trƣơng, đƣờng lối của
Đảng và Nhà nƣớc về bảo tồn DSVH dân tộc; 2/Công tác phát triển sự nghiệp: tập
trung phân tích những ƣu điểm trong hoạt động bảo tồn di tích nhƣ nhà nƣớc đã đầu
tƣ toàn bộ kinh phí cho các di tích cách mạng kháng chiến, các di tích đƣợc đầu tƣ
tu bổ, chống xuống cấp đã trở thành các điểm tham quan hấp dẫn. Đồng thời nêu ra
những hạn chế nhƣ chƣa có quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị, các dự án chƣa
đồng bộ, chƣa đáp ứng nhu cầu bảo tồn... Từ thực trạng này các tác giả đã đề ra
những giải pháp cụ thể cho từng lĩnh vực của di tích nhƣ: đầu tƣ đồng bộ trong bảo
tồn, tôn tạo, triển khai việc quy hoạch chi tiết đối với các di tích để giải quyết hợp
lý, hài hòa bền vững...[31, tr.486].
Trong thời gian qua có khá nhiều các bài nghiên cứu, các hội thảo và các
chuyên luận của các nhà nghiên cứu tìm hiểu và phân tích về vấn đề tác động của
CNH, ĐTH đối với DSVH. Năm 2000, cuốn sách Quản lý văn hóa đô thị trong điều
kiện CNH, HĐH đất nước của tác giả Lê Nhƣ Hoa đã đề cập đến những vấn đề quản
lý văn hóa đô thị ở nƣớc ta trong bối cảnh chuyển từ cơ chế tập trung bao cấp sang cơ
chế thị trƣờng, nền kinh tế phát triển mạnh mẽ đồng thời là quá trình ĐTH. Điều này
rõ ràng đã ảnh hƣởng đến hoạt động quản lý văn hóa ở các khu ĐTH. Đối với các di
tích ở đô thị, cuốn sách đề cập tới một số hoạt động bảo tồn di tích, thực trạng ảnh
hƣởng của ĐTH đối với di tích ở một số địa phƣơng nhƣ Hà Nội, Huế... và đƣa ra
nhận xét rằng: tuy Đảng và Nhà nƣớc ta có chủ trƣơng, chính sách đúng đắn và quan

bảo tồn và phát huy giá trị DSVH trong điều kiện CNH, ĐHT hiện nay [36, tr.4-5].
Đề tài nghiên cứu Bảo vệ DSVH trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và
hội nhập quốc tế [39] của Cục Di sản văn hóa do TS Nguyễn Thế Hùng làm chủ nhiệm
cũng đã đề cập tới những ảnh hƣởng của sự đổi mới, CNH, HĐH đến việc bảo vệ
DSVH. Đề tài nghiên cứu về thực trạng hoạt động bảo vệ, phát huy trên các lĩnh vực
DSVH vật thể và phi vật thể trên phạm vi cả nƣớc với những thành tựu đạt đƣợc cũng
nhƣ hạn chế trong hoạt động này. Tác giả đề tài đề xuất 6 nhóm giải pháp chính nhằm
đẩy mạnh sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị DSVH nhƣ: tăng cƣờng công tác quản
lý nhà nƣớc; củng cố hoàn thiện bộ máy ngành; chính sách đầu tƣ; xã hội hóa; đào tạo
nguồn lực con ngƣời; tăng cƣờng hợp tác quốc tế…Đối với trƣờng hợp cụ thể hơn,
chuyên luận Nghiên cứu thực trạng và giải pháp bảo tồn DSVH tại các vùng đang
trong quá trình CNH, ĐTH ở đồng bằng sông Hồng [40] là công trình nghiên cứu khoa
học của TS Phạm Thị Thu Hƣơng. Chuyên luận nghiên cứu thực trạng bảo vệ DSVH

Footer Page 17 of 258.


Header Page 18 of 258.

16

vật thể và phi vật thể ở một số địa phƣơng vùng đồng bằng sông Hồng - đây là các khu
vực có tốc độ phát triển mạnh mẽ, có tác động rõ nét tới DSVH. Tác giả cho rằng, quá
trình CNH, ĐTH có tác động theo hai xu hƣớng tích cực và tiêu cực đến DSVH: ở
chiều tích cực, quá trình này đã tạo ra những nguồn lực kinh phí ngân sách của nhà
nƣớc và xã hội để đầu tƣ cho việc tu bổ tôn tạo DSVH, nhiều thành tựu của khoa học
công nghệ đƣợc áp dụng vào lĩnh vực bảo tồn, phát huy giá trị di sản… Theo chiều
ngƣợc lại thì các khu công nghiệp, các đô thị phát triển nhanh không lƣu ý đúng mức
đến sự tồn tại bền vững của di sản dẫn đến tình trạng DSVH lấn át, hƣ hỏng, biến dạng
hoặc bị hủy hoại. Cùng với sự hƣ hỏng hoặc hủy hoại của DSVH vật thể, các DSVH

dung khá sơ lƣợc, giới thiệu về một số vấn đề quản lý các lĩnh vực văn hóa.
Bên cạnh những công trình nghiên cứu, những cuốn sách đã nêu trên, còn có
một số lƣợng khá lớn các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành nhƣ Di sản
văn hóa, Văn hóa Nghệ thuật, Văn hóa học, Nghiên cứu văn hóa... có nội dung bàn
luận về hai vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị DSVH ở nƣớc ta. Các bài viết này có
xu hƣớng đề cập cả những vấn đề lý luận cũng nhƣ thực tiễn của việc bảo tồn, phát
huy và vai trò của DSVH trong bối cảnh phát triển kinh tế, CNH, HĐH và hội nhập
quốc tế hiện nay. Tuy nhiên, số lƣợng các bài viết thuộc dạng này khá lớn, do vậy
khó có thể bao quát hết toàn bộ quan điểm, nội dung của tất cả các bài viết đó.
1.1.2 Các công trình nghiên cứu về di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh
- Giai đoạn trước năm 1945: các nghiên cứu về di tích ở Bắc Ninh ngày nay
- một phần của xứ Kinh Bắc xƣa có lẽ bắt đầu đƣợc đề cập đến trong một số cuốn
sử vào thời Lý - Trần nhƣ Đại Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư… Đây là những
cuốn sử biên niên ghi chép lại toàn bộ những hoạt động chính của các triều đại theo
các năm, trong đó có những việc liên quan đến lễ nghi, tôn giáo nhƣ xây dựng chùa
chiền, đi lễ cầu Phật… của hoàng gia. Đại Việt sử lược hay Đại Việt sử ký toàn thư
có đôi dòng về việc “dựng tháp trên núi Tiên Du” “dựng chùa Đại Lãm sơn”…chứ
không mô tả cụ thể việc đó diễn ra nhƣ thế nào. Vào thời Lê, tình hình này cũng
diễn ra tƣơng tự, Dư địa chí của Nguyễn Trãi chỉ thoảng qua về non sông, cảnh vật
nơi đây… Sang đến thời Nguyễn, xuất hiện khá nhiều cuốn sách địa chí ghi chép về
các lĩnh vực trong đó có di tích, cổ tích ở nhiều địa phƣơng nhƣ cuốn Đại Nam nhất
thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn có các nội dung về hiện trạng
thành trì, cổ tích, lăng mộ, đền miếu, chùa quán… hiện có trong toàn tỉnh Bắc Ninh.
Ở thời kỳ này còn phải kể tới cuốn sách địa chí do các tác giả là ngƣời địa phƣơng
hoặc khuyết danh viết về các mặt tự nhiên, con ngƣời, sản vật của xứ Kinh Bắc
trong đó có nhắc tới một số di tích ở đây, tiêu biểu nhƣ các cuốn: Bắc Ninh địa dư
chí [107], Bắc Ninh phong thổ tạp ký, Bắc Ninh tỉnh địa dư, Bắc Ninh toàn tỉnh địa
dư chí, Bắc Ninh tỉnh khảo dị [81]... Cũng ở dạng này, vào những năm đầu của thế

Footer Page 19 of 258.

cứu quan tâm và dành nhiều bài viết. Dọc đôi bờ sông Đuống, sông Dâu cổ có nhiều
di chỉ khảo cổ có giá trị nhƣ di chỉ Bãi Tự, Bãi Miễu, Bãi Chợ, Bãi Chùa… là các dấu
vết chứng tỏ ngƣời Việt cổ đã từng có mặt ở đây khá sớm “con ngƣời đã bƣớc vào
khai phá chinh phục đồng bằng từ khá sớm, ít nhất là cách ngày nay 4000 năm” [70,
tr.31]. Các bài viết, công trình nghiên cứu về di tích khảo cổ ở Bắc Ninh có thể kể tới
nhƣ Đôi bờ Ngũ Huyện Khê của GS Trần Quốc Vƣợng đăng trên tạp chí Khảo cổ học

Footer Page 20 of 258.


Header Page 21 of 258.

19

số 16 năm 1974, Một Hà Bắc cổ trong lòng đất của các tác giả Trần Quốc Vƣợng,
Trần Đình Luyện, Nguyễn Ngọc Bích do Ty Văn hóa Hà Bắc xuất bản năm 1981…
Với GS Trần Quốc Vƣợng, có lẽ ông đã khá ƣu ái với mảnh đất xứ Bắc nên đã có
nhiều bài viết về vùng đất này. Trong cuốn Việt Nam một cái nhìn địa văn hóa - ông
dành tới 4 bài viết để bàn về các vấn đề nhƣ lịch sử hình thành, văn hóa, vai trò của
Hà Bắc - Bắc Ninh trong sự hình thành văn minh Việt cổ…
Bắc Ninh - Kinh Bắc từ lâu đã đƣợc coi là vùng đất văn hiến, có lịch sử lâu
đời. Ngày nay các yếu tố cấu thành nên các giá trị văn hiến ấy vẫn còn đƣợc bảo tồn
và tiếp tục lƣu truyền cho các thế hệ mai sau. Tác giả Trần Đình Luyện là ngƣời có
nhiều nghiên cứu về văn hóa Bắc Ninh. Ông đã cho xuất bản những cuốn sách nhƣ
Văn hiến Kinh Bắc (2 tập), Bảo tồn và phát huy DSVH Kinh Bắc [50] nhằm giới thiệu
về các DSVH của xứ Bắc nhƣ làng nghề, lễ hội, phong tục tập quán và các di tích lịch
sử văn hóa. Nhìn chung, các cuốn sách này chủ yếu điểm qua một số di tích tiêu biểu
mà bấy lâu đã đƣợc nhiều ngƣời biết đến. Với số lƣợng di tích trên thực tế khá lớn thì
chƣa thấy hết đƣợc sự đa dạng và phong phú về các loại hình di tích của địa phƣơng.
Năm 2003, Bảo tàng Bắc Ninh cho xuất bản cuốn sách Các di tích lịch sử văn hóa

văn hóa, luận văn thạc sĩ ở Trƣờng Đại học Văn hóa Hà Nội. Đây là các công trình
nghiên cứu với nội dung chính là tìm hiểu hiện trạng về bố cục, kiến trúc, điêu khắc,
cổ vật, di vật của các di tích, đồng thời đề cập đến hiện trạng bảo tồn, tôn tạo và đề
xuất các phƣơng án, giải pháp về bảo tồn và phát huy giá trị cho di tích đó.
1.1.3. Các công trình nghiên cứu về quản lý di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh
Năm 1973, trong Hội nghị tổng kết công tác bảo tồn bảo tàng tỉnh, một số
tham luận nhƣ Những năm đã qua những năm sắp tới của Lê Hồng Dƣơng, Hà Bắc
tu sửa và bảo vệ di tích của Nguyễn Văn Thọ đã đề cập tới công tác quản lý bao
gồm việc xếp hạng, trùng tu, tu bổ, phát huy giá trị của các di tích. Một số vấn đề về
công tác quản lý di tích tại một địa bàn cụ thể nhƣ Đình Tổ bảo vệ di tích, Thuận
Thành với di tích lịch sử…[93]. Trong Địa chí Hà Bắc, ngoài nội dung giới thiệu về
một số di tích tiêu biểu nhƣ đã đề cập ở phần trƣớc, còn có phần phụ chép về tình
hình di tích và thống kê di tích: trong đó nêu rõ số lƣợng tổng thể, loại hình, số di
tích đã đƣợc xếp hạng theo các cấp, tình hình tu bổ tôn tạo, bảo vệ di tích trong thời
gian từ năm 1955 đến năm 1980…
Sau khi tái lập tỉnh Bắc Ninh, đã xuất hiện nhiều hơn những bài viết về quản
lý di tích và đƣợc đăng trên một số tạp chí chuyên ngành, hội thảo khoa học. Năm
1997, khi đề cập tới việc qui hoạch tu bổ, tôn tạo khu di tích ở Đình Bảng, tác giả
Nguyễn Đức Thìn đã nêu ra thực trạng việc quản lý qui hoạch, tu bổ tôn tạo 12 di
tích lịch sử văn hóa (trong đó có 7 di tích liên quan đến nhà Lý), việc tuyên truyền
kêu gọi cộng đồng tham gia bảo vệ các di tích ở Đình Bảng. Tác giả bƣớc đầu đề
xuất một số các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý cụm di tích nói trên [77].

Footer Page 22 of 258.


Header Page 23 of 258.

21



Footer Page 23 of 258.


Header Page 24 of 258.

22

khoa học Bắc Ninh với vương triều Lý [71]. Hội thảo thu hút đƣợc nhiều nhà nghiên cứu
với các tham luận về chế độ khoa cử, phật giáo, danh nhân, đặc biệt là các di tích lịch sử
văn hóa liên quan đến triều Lý. Các di tích đƣợc tiếp cận từ nhiều khía cạnh nhƣ hiện
trạng, giá trị đến việc bảo tồn, phát huy giá trị của các di tích ấy trong hoàn cảnh hiện
nay, việc xây dựng sản phẩm du lịch độc đáo thông qua các di tích... Nhìn chung các
tham luận, các ý kiến bàn thảo đều thống nhất cho rằng các DSVH liên quan đến vƣơng
triều Lý là vô cùng quý báu, vì vậy cần có sự quan tâm bảo tồn và phát huy giá trị một
cách hợp lý. Trong đó, đáng chú ý có bài của tác giả Nguyễn Đăng Túc với tiêu đề Bảo
tồn, quản lý, khai thác và phát huy giá trị các di tích lịch sử văn hóa liên quan đến triều
Lý ở Bắc Ninh. Bài viết đề cập đến hoạt động quản lý các di tích này về: xã hội hóa, huy
động các nguồn lực cho việc bảo tồn; nghiên cứu khoa học nhằm làm sáng tỏ nhiều vấn
đề lịch sử văn hóa liên quan đến thời Lý... Để khắc phục những hạn chế và nguy cơ xâm
hại, đồng thời phát huy đƣợc các giá trị di tích, tác giả đề ra các nhóm nhiệm vụ cho cơ
quan quản lý di tích cần thực hiện nhƣ tăng cƣờng chỉ đạo công tác quản lý đối với các di
tích đã đƣợc xếp hạng; nghiên cứu, lập hồ sơ đề nghị nhà nƣớc xếp hạng cho một số di
tích; khuyến khích các địa phƣơng đóng góp và tham gia tu bổ, tôn tạo các di tích đang
xuống cấp; quan tâm nghiên cứu, sƣu tầm, tuyên truyền giá trị của các DSVH thời Lý...
Hội thảo khoa học Sử học với việc bảo tồn và phát huy giá trị DSVH do
UBND tỉnh Bắc Ninh phối hợp với Hội khoa học lịch sử Việt Nam tổ chức năm 2013
cũng có một số tham luận đề cập tới công tác quản lý di tích ở Bắc Ninh, tiêu biểu
nhƣ tham luận Thực hiện Luật di sản văn hóa góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di
tích lịch sử văn hóa trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh của Nguyễn Văn Phong [99]. Tác giả

- Di sản văn hóa hiện nay là một vấn đề đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm,
thể hiện qua nhiều bài viết, công trình nghiên cứu đề cập tới trên cả phƣơng diện lý
luận cũng nhƣ các hoạt động thực tiễn. Các quan điểm về quản lý DSVH nói chung, di
tích lịch sử văn hóa nói riêng của các nghiên cứu trong nƣớc và ngoài nƣớc có nhiều
điểm tƣơng đồng, tập trung đề cập nhiều đến vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị các
DSVH trong bối cảnh hiện nay.
- Các nghiên cứu về di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh thuộc nhiều cấp độ
khác nhau: từ các bản báo cáo khảo sát di tích đến cấp độ cao hơn nhƣ bài viết trên
tạp chí chuyên ngành; các khóa luận, luận văn, thạc sỹ, luận án tiến sỹ; các công
trình nghiên cứu khoa học cấp Bộ, các cuộc hội thảo khoa học cấp trung ƣơng, địa
phƣơng… Các nghiên cứu về di tích với ý nghĩa là các đối tƣợng của công tác quản
lý phần nhiều mang tính giới thiệu tổng quát về nguồn gốc, hiện trạng của di tích,
một số nghiên cứu chuyên sâu hơn sử dụng các phƣơng pháp khảo sát, điền dã,
miêu thuật và phân tích để làm sáng tỏ đƣợc giá trị của các di tích biểu hiện thông
qua kiến trúc, di vật, cổ vật hay các lễ hội. Qua đó giúp cho ngƣời đọc thấy đƣợc sự
phong phú, đa dạng và nhiều giá trị của hệ thống di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh
hiện nay. Một số nghiên cứu đã đề cập đến việc quản lý di tích với những nội dung
nhƣ bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị, xây dựng dự án quy hoạch những trọng điểm

Footer Page 25 of 258.