Header Page 1 of 16.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN


TRẦN THỊ QUYÊN

THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ CHUYỂN HÓA
VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG
TẾ BÀO TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học
Người hướng dẫn khoa học
TS. Ngô Văn Hưng

HÀ NỘI – 2016
Footer Page 1 of 16.


Header Page 2 of 16.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN


TRẦN THỊ QUYÊN


nhất định em mong sẽ nhận được sự chỉ bảo và đóng góp của các thầy cô giáo
trong hội đồng phản biện.
Em xin chân thành cảm ơn!
Xuân Hòa, tháng 05 năm 2016
Sinh viên

Trần Thị Quyên

Footer Page 3 of 16.


Header Page 4 of 16.

LỜI CAM ĐOAN
Kính gửi:
- Phòng đào tạo trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2.
- Khoa Sinh – KTNN trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2.
- Hội đồng chấm khóa luận tốt nghiệp.
Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu đề tài: “Thiết kế chuyên đề chuyển
hóa vật chất và năng lượng trong tế bào, trong dạy học Sinh học 10 theo
định hướng phát triển năng lực của học sinh” là kết quả nghiên cứu của
riêng tôi do TS. Ngô Văn Hưng hướng dẫn và không trùng lặp với kết quả
nghiên cứu của người khác.
Xuân Hòa, ngày…tháng 5 năm 2016
Sinh viên thực hiện

Trần Thị Quyên

Footer Page 4 of 16.



Thực tập sư phạm

Footer Page 5 of 16.


Header Page 6 of 16.

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
DANH MỤC VIẾT TẮT
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài......................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu.................................................................................. 4
3. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 5
4. Đối tượng nghiên cứu và khách thể ........................................................... 5
5. Phạm vi nghiên cứu.................................................................................... 6
6. Giả thuyết khoa học ................................................................................... 6
7. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................... 6
8. Dự kiến những đóng góp của đề tài ........................................................... 7
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ............................................................................. 8
CHƯƠNG 1....................................................................................................... 8
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ
“CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG TẾ BÀO”
TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH ......................................................................... 8
1.1. Lịch sử nghiên cứu .................................................................................. 8
1.1.1. Ở nước ngoài ........................................................................................ 8

2.2.1. Mục tiêu ............................................................................................. 23
2.2.1.1. Kiến thức ......................................................................................... 23
2.2.1.2. Kỹ năng ........................................................................................... 23
2.2.1.3. Giáo dục .......................................................................................... 24
2.2.2. Chuẩn bị của GV và HS ..................................................................... 24
2.2.2.1. Chuẩn bị của GV ............................................................................. 24
2.2.2.2. Chuẩn bị của HS ............................................................................. 24
2.2.3. Tiến trình dạy học chuyên đề ............................................................. 26
2.3. Kiểm tra đánh giá .................................................................................. 28
2.3.1. Bảng ma trận kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực
...................................................................................................................... 28
2.3.2. Kiểm tra đánh giá chuyên đề ............................................................. 31
CHƯƠNG III................................................................................................... 33
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM .......................................................................... 33
3.1. Mục đích thực nghiệm .......................................................................... 33

Footer Page 7 of 16.


Header Page 8 of 16.

3.2. Nội dung thực nghiệm........................................................................... 33
3.3. Phương pháp thực nghiệm .................................................................... 33
3.3.1. Chọn đối tượng tham gia ................................................................... 33
3.3.2. Phương pháp bố trí thực nghiệm........................................................ 33
3.4. Kết quả thực nghiệm ............................................................................. 33
3.4.1. Kiểm tra sau thực nghiệm .................................................................. 33
3.4.2. Nhận xét các giờ thực nghiệm ........................................................... 35
3.5. Kết luận ................................................................................................. 35
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ......................................................................... 37

tin cậy và công nhận. Phối hợp sử dụng đánh giá trong quá trình học với đánh
giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người
học; đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”.
Nghị quyết số 44/NQ-CP, ngày 09/06/2014 Ban hành Chương trình của
chính phủ thực hiện nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội

1
Footer Page 9 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 10 of 16.

nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản toàn
diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng nhu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa trong
điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế: “Đổi mới
hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục theo hướng
đánh giá năng lực của người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá
cuối kỳ học, cuối năm học theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát
triển”...
Năm 2014 bộ giáo dục và đào tạo đã ban hành công văn số 5555/BGĐTGDTrH hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và
kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường
trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng nêu rõ các giáo viên nên:
“xây dựng các chuyên đề dạy học, biên soạn câu hỏi và bài tập, thiết kế tiến
trình dạy học, tổ chức dạy học và dự giờ” để hỗ trợ các trường phổ thông, các
trung tâm giáo dục thường xuyên triển khai có hiệu quả việc đổi mới đồng bộ
PPDH và kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục, nâng cao năng lực đội ngũ
cán bộ quản lí, giáo viên về phát triển kế hoạch giáo dục nhà trường theo định
hướng phát triển năng lực của học sinh.

năng lực sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác,
năng lực tự học …ngoài ra còn phải hướng tới phát triển các năng lực chuyên
biệt cho học sinh, liên quan đến từng môn học, từng lĩnh vực trong hoạt động
giáo dục và thực nghiệm đời sống.
Đảm bảo cho việc phát triển năng lực theo hướng chuyên biệt, các kĩ
năng cần thiết phát huy cao độ tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh.
Việc đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng chuyên đề dạy học
theo định hướng phát triển năng lực của học sinh phù hợp với đặc điểm tâm lí,
khả năng học tập, nhịp độ học tập, phù hợp nhu cầu học tập của học sinh. Tạo
điều kiện cho học sinh phát triển hài hòa cả thể chất và tinh thần. Trên cơ sở đó
phát triển tối đa năng lực của từng học sinh, bắt kịp xu thế đổi mới phương
pháp hiện đại, hình thành và phát triển năng lực học sinh.
1.2.2. Xuất phát từ thực tiễn dạy
Dạy học hiện nay chủ yếu được thực hiện trên lớp theo bài/tiết trong sách
giáo khoa. Trong phạm vi một tiết học, không đảm bảo dù thời gian cho các
hoạt động của học sinh theo tiến trình sư phạm của một số phương pháp dạy

3
Footer Page 11 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 12 of 16.

học tích cực, làm giảm hiệu quả khai thác sử dụng, chưa thực sự phát huy được
tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh.
Hiện nay, một số giáo viên vẫn chủ yếu lệ thuộc vào tiến trình các bài
học được trình bày trong SGK. Mặt khác, SGK hiện hành được viết theo hướng
tiếp cận nội dung coi trọng việc trang bị kiến thức, kĩ năng cơ bản cho hoc sinh,

- Xây dựng chuyên đề dạy học: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng
trong tế bào” – Chương III SGK Sinh học 10 theo định hướng phát triển năng
lực của học sinh.
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học.
- Góp phần đổi mới hình thức tổ chức dạy học.
- Góp phần phát triển năng lực tự học, tìm và giải quyết vấn đề trong
cuộc sống.
- Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh.
- Tập nghiên cứu khoa học.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cấu trúc nội dung phần II: Sinh học tế bào – Sinh học 10
- Hệ thống hóa kiến thức chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng
lượng trong tế bào” phần II Sinh học 10.
- Đề xuất chuyên đề dạy học chuyển hóa vật chất và năng lượng trong
tế bào.
- Thực nghiệm vận dụng chuyên đề dạy học chuyển hóa vật chất và
năng lượng trong tế bào trong thời gian TTSP.
- Tìm hiểu phương pháp luận nghiên cứu khoa học.
4. Đối tượng nghiên cứu và khách thể
4.1. Đối tượng nghiên cứu
- Nội dung SGK Sinh học 10, chương III
- Năng lực tự học của học sinh THPT trong học theo chuyên đề.
4.2. Khách thể nghiên cứu
- Quá trình tổ chức hoạt động học chương III – Sinh học 10 thông qua
chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”
4.3. Nghiệm thể nghiên cứu
- Học sinh lớp 10 trường THPT Yên Lạc 2, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh
Phúc
5
Footer Page 13 of 16.


kiến thức kĩ năng chương trình Sinh học phần II: “Sinh học tế bào” Sinh học
10 và chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”.
-

Nghiên cứu các luận án, luận văn, các bài báo khoa học có liên quan đến

đề tài.
7.2. Phương pháp điều tra
-

Điều tra thực trạng dạy học chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng

lượng trong tế bào” phần II Sinh học 10. Dự giờ, trao đổi và học tập kinh
nghiệm của giáo viên dạy Sinh học THPT để tìm hiểu tình hình dạy và học
chương III phần II.
-

Tìm hiểu những thuận lợ và khó khan của giáo viên trong quá trình dạy và

học chương III phần II.
7.3. Phương pháp thực nghiệm

6
Footer Page 14 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 15 of 16.

ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG
TẾ BÀO” TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

1.1. Lịch sử nghiên cứu
1.1.1. Ở nước ngoài
Theo chúng tôi tìm hiểu, PPDH theo chuyên đề đã trở thành xu hướng
giáo dục quốc tế được nhiều quốc gia tiến hành áp dụng như:
Tại Mỹ, PPDH theo chuyên đề đã được tiến hành và phát triển rộng khắp
trong phong tào đào tạo và giáo dục. Một nghiên cứu của Yorks và Follow
(1993) cho thấy rằng học sinh theo các chuyên đề, tích hợp liên môn sẽ học tập
tốt hơn là học theo chương trình giảng dạy truyền thống, đơn môn.
Những năm đầu thế kỉ 20, tại Malaysia đã tiến hành PPDH theo chuyên
đề. Theo Trung tâm Phát triển chương trình dạy Malaysia(2003), PPDH theo
chuyên đề là một nỗ lực để tích hợp kiến thức, kỹ năng, giá trị học tập và sáng
tạo tư duy.
Phần Lan là một trong những quốc gia có nến giáo dục chất lượng nhất
thế giới, theo bảng xếp hạng của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế
(PISA), do hiệp hội các nước phát triển (OECD) đánh giá. Từ những năm đầu
thập niên 90 của thế kỉ 19, các nhà giáo dục học Phần Lan đã có những nghiên
cứu về PPDH theo chuyên đề. Năm 2015 Chính phủ Phần Lan đã thông báo sẽ
tiến hành cải cách chương trình giáo dục theo chuyên đề. Ngoài ra, chương
trinh còn đề ra cải cách phương pháp học. Học sinh không còn ngồi hang ngang
8
Footer Page 16 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 17 of 16.

Footer Page 17 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 18 of 16.

mới hình thức lớp học chuyên đề này để HS không chỉ tự nguyện tham gia mà
sẽ trực tiếp đăng kí chọn lựa GV cho chính lớp học của mình.
Nhìn chung, hiện nay dạy học theo chuyên đề đang được nhiều trường
THPT lựa chọn và thực hiện áp dụng vào giảng dạy nhằm đáp ứng nhu cầu học
tập của học sinh. Phương pháp này cũng đã mang lại những hiệu quả nhất định
đối với quá trình hình thành và phát triển năng lực của HS.
1.2. Cơ sở lí luận
Chuyên đề dạy học: Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo
từng bài/tiết trong SGK như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào
chương trìnhvà SGK hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề
dạy học phù hợp với việc sử dụng PPDH tích cực trong điều kiện thực tế của
nhà trường.
1.2.1. Đặc điểm của dạy học chuyên đề với dạy học theo cách tiếp cận
truyền thống hiện nay

10
Footer Page 18 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 19 of 16.


học hiện nay: chiếm lĩnh kiến thức

luyện các kĩ năng tiến trình khoa học

mới thông qua hoạt động, bồi dưỡng

như: quan sát, thu thập thông tin, dữ

các phương thức tư duy khoa học và

liệu; xử lí (so sánh, sắp xếp, phân

các phương pháp nhận thức khoa

loại, liên hệ…thông tin); suy luận, áp

học: phương pháp thực nghiệm,

dụng thực tiễn.

phương pháp mô hình, suy luận khoa
học…
3- Dạy theo từng bài riêng lẻ với

3- Dạy theo một chuyên đề
thống nhất được tổ chức lại từ một

thời lượng cố định.

phần trong chương trình học.

6- Kết thúc một chuyên đề học

học sinh không có một tổng kết kiến

sinh có một tổng thể kiến thức mới,

thức mới mà có kiến thức từng phần

tinh giản, chặt chẽ và khác với nội

riêng biệt hoặc có hệ thống kiến thức dung trong SGK.
liên hệ tuyến tính theo trật tự các bài
học.
7- Kiến thức còn xa rời thực tiễn

7- Kiến thức gần gũi với thực

mà người học đang sống do sự chậm

tiễn mà học sinh đang sống hơn do

cập nhật của nội dung sách giáo

yêu cầu cập nhật thông tin khi thực

khoa.

hiện chuyên đề.

8- Kiến thức thu được sau khi

Footer Page 20 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 21 of 16.

1.2.2. Một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội dung và
chương trình định hướng phát triển năng lực
Đặc trưng

Chương trình định hướng

Chương trình định hướng

nội dung

phát triển năng lực

Mục tiêu

Mục tiêu dạy học được mô

Kết quả học tập cần đạt được

giáo dục

tả không chi tiết và không

mô tả chi tiết và có thể quan


chương trình.

chính, không quy định chi tiết.

Phương

GV là người truyền thụ tri

+ GV chủ yếu là người tổ

pháp dạy

thức, là trung tâm của quá

chức, hỗ trợ HS tự lực và tích

học

trình dạy học. HS tiếp thu

cực lĩnh hội tri thức. Chú

thụ động những tri thức

trọng sự phát triển khả năng

được quy định sẵn.

giải quyết vấn đề, khả năng

nghệ thông tin và truyền thông
trong dạy và học.

Đánh giá

Tiêu chí đánh giá được xây

kết quả học dựng chủ yếu dựa trên sự
tập của HS

Tiêu chí đánh giá dựa vào
năng lực đầu ra, có tính đến sự

ghi nhớ và tái hiện nội dung tiến bộ trong quá trình học tập,
đã học.

chú trọng khả năng vận dụng
trong các tình huống thực tiễn.

1.2.3. Những thuận lợi, khó khăn khi tổ chức dạy học theo chuyên đề ở
trường THPT


Thuận lợi
Đối với việc áp dụng PPDH theo chuyên đề trong chương III sinh học

10 có tính khả thi vì các bài có mối liên hệ chặt chẽ, có tính thực tế, lại được kế
thừa kiến thức của lớp 8 do đó học sinh nhận thức vấn đề rất nhanh, có khả
năng hệ thống logic lại các vấn đề.


năng lực của giáo viên và học sinh, có thể xác định một trong các mức độ sau:
Mức 1: GV đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề. Học sinh thực hiện
cách giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của giáo viên. GV đánh giá kết quả làm
việc của học sinh.

15
Footer Page 23 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Header Page 24 of 16.

Mức 2: GV nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn đề.
Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của giáo viên khi cần.
Giáo viên và học sinh đánh giá.
Mức 3: GV cung cấp thông tin, tạo tình huống có vấn đề. Học sinh phát
hiện và xác định vấn đề nảy sinh, tự đề xuất các giả thuyết, giải pháp và lựa
chọn giải pháp. Học sinh thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề. Giáo viên
và học sinh cùng đánh giá.
Mức 4: Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của
mình hoặc cộng đồng, lựa chọn vấn đề cần giải quyết. Học sinh giải quyết vấn
đề, tự đánh giá chất lượng, hiệu quả, có ý kiến bổ sung của giáo viên khi kết
thúc.
Bước 2: Xây dựng nội dung chuyên đề
Căn cứ vào tiến trình sư phạm của PPDH tích cực được sử dụng để tổ
chức hoạt động cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng, dự kiến các
nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạt động của học sinh, từ
đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chuyên đề. Lựa chọn các nội
dung của chuyên đề từ các bài/tiết trong SGK của một môn học và các môn có

Tiếp theo tình huống xuất phát là các hoạt động học như: đề xuất giải
pháp giải quyết vấn đề, thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề, báo cáo, thảo
luận, kết luận, nhận định, hợp thức hóa kiến thức…
Dựa vào các quy trình trên giáo viên có thể thiết kế các chuyên đề dạy
học phù hợp.
1.3. Cơ sở thực tiễn
1.3.1. Thực trạng thiết kế và dạy học theo hướng chuyên đề dạy học môn
Sinh học tại trường THPT


Mục tiêu khảo sát:

Xây dựng cơ sở thực tiễn cho việc thiết kế và áp dụng phương pháp dạy
học theo chuyên đề dạy học trong chương III Sinh học 10.


Đối tượng khảo sát:

17
Footer Page 25 of 16.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2