TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN


TRẦN THỊ QUYÊN

THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ CHUYỂN HÓA
VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG
TẾ BÀO TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học
Người hướng dẫn khoa học
TS. Ngô Văn Hưng

HÀ NỘI – 2016


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN


TRẦN THỊ QUYÊN

THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ CHUYỂN HÓA
VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG
TẾ BÀO TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

LỜI CAM ĐOAN
Kính gửi:
- Phòng đào tạo trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2.
- Khoa Sinh – KTNN trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2.
- Hội đồng chấm khóa luận tốt nghiệp.
Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu đề tài: “Thiết kế chuyên đề chuyển
hóa vật chất và năng lượng trong tế bào, trong dạy học Sinh học 10 theo
định hướng phát triển năng lực của học sinh” là kết quả nghiên cứu của
riêng tôi do TS. Ngô Văn Hưng hướng dẫn và không trùng lặp với kết quả
nghiên cứu của người khác.
Xuân Hòa, ngày…tháng 5 năm 2016
Sinh viên thực hiện

Trần Thị Quyên


DANH MỤC VIẾT TẮT

DHCĐ

Dạy học chuyên đề

GV

Giáo viên

HS

Học sinh


8. Dự kiến những đóng góp của đề tài ........................................................... 7
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ............................................................................. 8
CHƯƠNG 1....................................................................................................... 8
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ
“CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG TẾ BÀO”
TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH ......................................................................... 8
1.1. Lịch sử nghiên cứu .................................................................................. 8
1.1.1. Ở nước ngoài ........................................................................................ 8
1.1.2. Ở Việt Nam .......................................................................................... 9
1.2. Cơ sở lí luận .......................................................................................... 10
1.2.1. Đặc điểm của dạy học chuyên đề với dạy học theo cách tiếp cận
truyền thống hiện nay................................................................................... 10
1.2.2. Một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội dung và
chương trình định hướng phát triển năng lực .............................................. 13
1.2.3. Những thuận lợi, khó khan khi tổ chức dạy học theo chuyên đề ở
trường THPT ................................................................................................ 14


1.2.4. Quy trình xây dựng chuyên đề dạy học sinh học............................... 15
1.3. Cơ sở thực tiễn ...................................................................................... 17
1.3.1. Thực trạng thiết kế và dạy học theo hướng chuyên đề dạy học môn
Sinh học tại trường THPT ............................................................................ 17
1.3.2. Nội dung và phương pháp điều tra..................................................... 18
1.3.3. Kết quả khảo sát ................................................................................. 18
1.3.3.1. Hứng thú của học sinh đối với PPDH theo chuyên đề ................... 18
1.3.3.2.Thực trạng về thiết kế và sử dụng chuyên đề trong dạy học môn
Sinh học 12 ở trường THPT......................................................................... 19
1.4. Kết luận ................................................................................................. 19
2.1. Phân tích nội dung chuyên đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ......................................................................... 37
1. Kết luận .................................................................................................... 37
2. Kiến nghị .................................................................................................. 37


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Quan điểm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước về đổi mới phương pháp dạy
và học
Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển đổi từ chương
trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là
từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh
làm được cái gì qua việc học. Để đảm bảo được điều đó, cần phải đổi mới đồng
bộ về mục tiêu giáo dục, chương trình giáo dục, phương pháp giáo dục, cách
thức kiểm tra, đánh giá và công tác quản lí giáo dục.
Quan điểm chỉ đạo từ Đảng:
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy
và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận
dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một
chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự
học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng phát triển
năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang hình thức học tập đa dạng, chú
ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng
công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “đổi mới căn bản hình
thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần
từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới
tin cậy và công nhận. Phối hợp sử dụng đánh giá trong quá trình học với đánh
giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người
học; đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”.

tích cực triển khai Chương trình hành động Nghị quyết số 29-NQ/TW tiếp tục
đổi mới, nâng cao hiệu lực và hiệu quả công tác quản lí đối với các cơ sở giáo
dục trung học, đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học nhằm phát huy tính
tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, đa dạng hóa các hình thức học tập,
chú trọng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, nghiên cứu khoa học của học
2

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


sinh. Tiếp tục đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra đánh giá kết quả
học tập và rèn luyện của học sinh và quan trọng là tập trung phát triển đội ngũ
giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục.
Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở và môi trường
pháp lý thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới đồng
bộ phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực của học
sinh.
1.2. Xuất phát từ thực tiễn học và dạy môn sinh học
1.2.1. Xuất phát từ thực tiên học
Đổi mới phương pháp dạy học và học theo hướng chuyên đề cần hướng
tới phát triển năng lực chung mà mọi học sinh đều cần có trong cuộc sống như
năng lực sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác,
năng lực tự học …ngoài ra còn phải hướng tới phát triển các năng lực chuyên
biệt cho học sinh, liên quan đến từng môn học, từng lĩnh vực trong hoạt động
giáo dục và thực nghiệm đời sống.
Đảm bảo cho việc phát triển năng lực theo hướng chuyên biệt, các kĩ
năng cần thiết phát huy cao độ tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh.
Việc đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng chuyên đề dạy học
theo định hướng phát triển năng lực của học sinh phù hợp với đặc điểm tâm lí,
khả năng học tập, nhịp độ học tập, phù hợp nhu cầu học tập của học sinh. Tạo

dụng thiết bị dạy học và tài liệu bổ trợ trong quá trình tổ chức các hoạt động
trên lớp và tự học ở nhà của học sinh, tăng hoạt động nhận thức tích cực, sáng
tạo và bồi dưỡng phương pháp tự học cho học sinh, tăng cường hoạt động học
tập cá thể và học tập hơp tác.
Vì những lí do trên chúng tôi chọn đề tài “Thiết kế chuyên đề chuyển
hóa vật chất và năng lượng trong tế bào, trong dạy học Sinh học 10 theo định
hướng phát triển năng lực của học sinh”.

2. Mục đích nghiên cứu

4

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


- Xây dựng chuyên đề dạy học: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng
trong tế bào” – Chương III SGK Sinh học 10 theo định hướng phát triển năng
lực của học sinh.
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học.
- Góp phần đổi mới hình thức tổ chức dạy học.
- Góp phần phát triển năng lực tự học, tìm và giải quyết vấn đề trong
cuộc sống.
- Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh.
- Tập nghiên cứu khoa học.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cấu trúc nội dung phần II: Sinh học tế bào – Sinh học 10
- Hệ thống hóa kiến thức chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng
lượng trong tế bào” phần II Sinh học 10.
- Đề xuất chuyên đề dạy học chuyển hóa vật chất và năng lượng trong
tế bào.

được năng lực tự học và tư duy sáng tạo cho HS lớp 10 THPT, giúp GV nâng
cao được năng lực dạy học.
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Nghiên cứu lý thuyết
-

Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc thiết kế chuyên đề dạy học môn sinh

học theo định hướng phát triển năng lực của học sinh.
-

Nghiên cứu mục tiêu, quan điểm xây dựng và phát triển nội dung chuẩn

kiến thức kĩ năng chương trình Sinh học phần II: “Sinh học tế bào” Sinh học
10 và chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”.
-

Nghiên cứu các luận án, luận văn, các bài báo khoa học có liên quan đến

đề tài.
7.2. Phương pháp điều tra
-

Điều tra thực trạng dạy học chương III: “Chuyển hóa vật chất và năng

lượng trong tế bào” phần II Sinh học 10. Dự giờ, trao đổi và học tập kinh
nghiệm của giáo viên dạy Sinh học THPT để tìm hiểu tình hình dạy và học
chương III phần II.
-


Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ CHUYÊN
ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG
TẾ BÀO” TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 10 THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

1.1. Lịch sử nghiên cứu
1.1.1. Ở nước ngoài
Theo chúng tôi tìm hiểu, PPDH theo chuyên đề đã trở thành xu hướng
giáo dục quốc tế được nhiều quốc gia tiến hành áp dụng như:
Tại Mỹ, PPDH theo chuyên đề đã được tiến hành và phát triển rộng khắp
trong phong tào đào tạo và giáo dục. Một nghiên cứu của Yorks và Follow
(1993) cho thấy rằng học sinh theo các chuyên đề, tích hợp liên môn sẽ học tập
tốt hơn là học theo chương trình giảng dạy truyền thống, đơn môn.
Những năm đầu thế kỉ 20, tại Malaysia đã tiến hành PPDH theo chuyên
đề. Theo Trung tâm Phát triển chương trình dạy Malaysia(2003), PPDH theo
chuyên đề là một nỗ lực để tích hợp kiến thức, kỹ năng, giá trị học tập và sáng
tạo tư duy.
Phần Lan là một trong những quốc gia có nến giáo dục chất lượng nhất
thế giới, theo bảng xếp hạng của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế
(PISA), do hiệp hội các nước phát triển (OECD) đánh giá. Từ những năm đầu
thập niên 90 của thế kỉ 19, các nhà giáo dục học Phần Lan đã có những nghiên
cứu về PPDH theo chuyên đề. Năm 2015 Chính phủ Phần Lan đã thông báo sẽ
tiến hành cải cách chương trình giáo dục theo chuyên đề. Ngoài ra, chương
trinh còn đề ra cải cách phương pháp học. Học sinh không còn ngồi hang ngang
8

Hiện tại, Ban lãnh đạo các trường đang tiến hành đề xuất ý kiến và chuẩn bị đổi

9

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


mới hình thức lớp học chuyên đề này để HS không chỉ tự nguyện tham gia mà
sẽ trực tiếp đăng kí chọn lựa GV cho chính lớp học của mình.
Nhìn chung, hiện nay dạy học theo chuyên đề đang được nhiều trường
THPT lựa chọn và thực hiện áp dụng vào giảng dạy nhằm đáp ứng nhu cầu học
tập của học sinh. Phương pháp này cũng đã mang lại những hiệu quả nhất định
đối với quá trình hình thành và phát triển năng lực của HS.
1.2. Cơ sở lí luận
Chuyên đề dạy học: Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo
từng bài/tiết trong SGK như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào
chương trìnhvà SGK hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề
dạy học phù hợp với việc sử dụng PPDH tích cực trong điều kiện thực tế của
nhà trường.
1.2.1. Đặc điểm của dạy học chuyên đề với dạy học theo cách tiếp cận
truyền thống hiện nay

10

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Dạy học theo cách tiếp cận truyền

Dạy học theo chuyên đề


mới thông qua hoạt động, bồi dưỡng

như: quan sát, thu thập thông tin, dữ

các phương thức tư duy khoa học và

liệu; xử lí (so sánh, sắp xếp, phân

các phương pháp nhận thức khoa

loại, liên hệ…thông tin); suy luận, áp

học: phương pháp thực nghiệm,

dụng thực tiễn.

phương pháp mô hình, suy luận khoa
học…
3- Dạy theo từng bài riêng lẻ với

3- Dạy theo một chuyên đề
thống nhất được tổ chức lại từ một

thời lượng cố định.

phần trong chương trình học.
4- Kiến thức thu được là các
4- Kiến thức thu được rời rạc, hoặc chỉ
có mối liên hệ tuyến tính (một chiều

thức mới mà có kiến thức từng phần

tinh giản, chặt chẽ và khác với nội

riêng biệt hoặc có hệ thống kiến thức dung trong SGK.
liên hệ tuyến tính theo trật tự các bài
học.
7- Kiến thức còn xa rời thực tiễn

7- Kiến thức gần gũi với thực

mà người học đang sống do sự chậm

tiễn mà học sinh đang sống hơn do

cập nhật của nội dung sách giáo

yêu cầu cập nhật thông tin khi thực

khoa.

hiện chuyên đề.

8- Kiến thức thu được sau khi

8- Hiểu biết có được sau khi kết

học tập thường là hạn hẹp trong

thúc chuyên đề thường vượt ra ngoài

Đặc trưng

Chương trình định hướng

Chương trình định hướng

nội dung

phát triển năng lực

Mục tiêu

Mục tiêu dạy học được mô

Kết quả học tập cần đạt được

giáo dục

tả không chi tiết và không

mô tả chi tiết và có thể quan

nhất thiết phải quan sát,

sát, đánh giá được, thể hiện

đánh giá được.

được mức độ tiến bộ của học
sinh một cách liên tục.

+ GV chủ yếu là người tổ

pháp dạy

thức, là trung tâm của quá

chức, hỗ trợ HS tự lực và tích

học

trình dạy học. HS tiếp thu

cực lĩnh hội tri thức. Chú

thụ động những tri thức

trọng sự phát triển khả năng

được quy định sẵn.

giải quyết vấn đề, khả năng
giao tiếp.
+ Chú trọng sử dụng các quan
điểm, phương pháp và kỹ

13

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2




ghi nhớ và tái hiện nội dung tiến bộ trong quá trình học tập,
đã học.

chú trọng khả năng vận dụng
trong các tình huống thực tiễn.

1.2.3. Những thuận lợi, khó khăn khi tổ chức dạy học theo chuyên đề ở
trường THPT


Thuận lợi
Đối với việc áp dụng PPDH theo chuyên đề trong chương III sinh học

10 có tính khả thi vì các bài có mối liên hệ chặt chẽ, có tính thực tế, lại được kế
thừa kiến thức của lớp 8 do đó học sinh nhận thức vấn đề rất nhanh, có khả
năng hệ thống logic lại các vấn đề.

14

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Trên thực tế đã có một số GV đã thực hiện giảng dạy theo phương pháp xây
dựng chuyên đề đặc biệt trong quá trình ôn thi học sinh giỏi, ôn thi đại học…
 Khó khăn
Trong nhiều trường hợp giáo viên áp dụng dạy học theo chuyên đề nhưng
kết quả chưa được như mong muốn. Có nhiều lí do dẫn đến việc tổ chức dạy
học theo chuyên đề chưa phát huy được đúng những ưu điểm vốn có của nó
như:

chọn giải pháp. Học sinh thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề. Giáo viên
và học sinh cùng đánh giá.
Mức 4: Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của
mình hoặc cộng đồng, lựa chọn vấn đề cần giải quyết. Học sinh giải quyết vấn
đề, tự đánh giá chất lượng, hiệu quả, có ý kiến bổ sung của giáo viên khi kết
thúc.
Bước 2: Xây dựng nội dung chuyên đề
Căn cứ vào tiến trình sư phạm của PPDH tích cực được sử dụng để tổ
chức hoạt động cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng, dự kiến các
nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạt động của học sinh, từ
đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chuyên đề. Lựa chọn các nội
dung của chuyên đề từ các bài/tiết trong SGK của một môn học và các môn có
liên quan để xây dựng chuyên đề dạy học.
Bước 3: Xác định chuẩn chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ
Xác định chuẩn chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện
hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp
dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành
cho học sinh theo chuyên đề sẽ xây dựng.

Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu

16

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2


Xác định mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận
dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá
năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học.
Bước 5: Biên soạn câu hỏi và bài tập