Tuần 11
Thực hành một số biện pháp tu từ ngữ âm
A .mục tiêu:
- Củng cố và nâng cao nhận thức về một số phép tu từ ngữ âm(tạo nhịp
điệu âm hởng,điệp âm ,điệp vần,điệp thanh)
- Có kĩ năng phân tích phép tu từ trong văn bản,đồng thời biết sử dụng
nó khi cần thiết
- Là cơ sở cho việc đọc -hiểu và cảm thụ văn bản
B. Phơng tiện thực hiện:
SGK,Thiết kế bài học
C.Phơng pháp:
+ Có thể tiến hành theo các hình thức:
- Cá nhân học sinh làm bài tập ,sau đó cho học sinh trình bày trớc lớp
- Thảo luận tổ nhóm
- Thi giải bài tập giữa các tổ nhóm
D.Tiến trình lên lớp:
- Kiểm tra bài cũ:Nhịp và âm hởng cho câu đợc tạo ra do những yếu
tố nào?
- Bài mới:
Hoạt động của thầy và trò Nội dung
Hoạt động1
Luyện tập về tạo nhịp
điệu và âm hởng cho câu
Bài tập 1.
Nhận xét về nhịp điệu ,sự phối hợp
âm thanh(cùng với các phép lặp cú
pháp,lặp từ ngữ) nhằm tạo ra một âm
hởng hùng hồn cho lời tuyên ngôn
trong câu sau:
"Một dân tộc đã gan góc chống ách
nô lệ của Pháp hơn 80 năm nay,một

trong lời kêu gọi cứu quốc sau
đây(chú ý vần sự ngát nhịp và đối
xứng):
Bất kì đàn ông,đàn bà,ngời trẻ,không
chia tôn giáo,đảng phái, dân tộc ,hễ
là ngời Việt Nam phải đứng lên đánh
thực dân Pháp để cứu tổ quốc.Ai có
súng dùng súng,ai có gơm dùng g-
ơm,không có gơm thì dùng
cuốc,thuổng ,gậy gộc.Ai cũng phải ra
sức chống thực dân Pháp cứu nớc
(Hồ Chí Minh,Lời kêu gọi toàn quốc
kháng chiến)
Bài tập 3:
Nhịp điệu và âm hởng trong đoạn
văn sau đây thích hợp với việc khẳng
định ngợi ca sức mạnh,ý chí kiên cờng
của cây tre,hình ảnh tợng trng cho con
ngời Việt Nam.Hãy phân tích để làm
sáng tỏ điều đó:
Gậy tre,chông tre chống lại sắt thép
của quân thù.Tre xung phong vào xe
tăng đại bác.Tre giữ làng giữ nớc,giữ
mái nhà tranh,giữ đồng lúa chín.Tre
hi sinh để bảo vệ con ngời.Tre anh
hùng lao động.Tre anh hùng chiến
đấu.
(Thép Mới,Cây tre Việt Nam)
pháp(Hai vế đầu dài,có kết cấu cú pháp
giống nhau;hai vế sau ngắn,kết cấu cú pháp

- Câu thứ 3 ngắt nhịp liên tiếp mh lời kể
về từng chiến công của tre.Nhịp ngắn tr-
ớc,nhịp dài sau tạo nên âm hởng du dơng
của lời ngợi ca
- Hai câu cuối,câu ngắt nhịp giữa chủ
ngữ và vị ngữ (không dùng từ là)tạo nên âm
hởng mạnh mẽ,dt khoát của một lời tuyên d-
ơng công trạng,khẳng định ý chí kiên cờng
và chiến công vẻ vang của tre.
Hoạt động II
II.điệp âm,điệp vần,điệp
thanh
Bài tập 1.Phân tích tác dụng tạo hình t-
ợng của việc điệp âm trong các câu
sau:
a, Dới trăng quyên đã gọi hè
Đầu đờng lửa lựu lập lòe đâm bông
(Nguyễn Du-Truyện Kiều)
b,Làn ao lóng lánh bóng trăng loe
(Nguyễn Khuyến- Uống rợu mùa thu)

Bài tập 2.Trong đọan thơ sau vần nào
đợc lặp mhiều nhất?Nêu tác dụng biểu
hiện sắc thái ý nghĩa của phép điệp
vần đó.
Lá bàng đang đỏ ngọn cây
Sếu giang mang lạnh đang bay ngang
trời
Mùa đông còn hết em ơi
Mà con én đã gọi ngời sang xuân!

mũi)tạo nên âm hởng rộng mở,tiếp diễn kéo
dài
Nó phù hợp với cảm xúc chung:mùa đông
đang còn tiếp diễn với nhiều dấu hiệu đặc tr-
ng của nó(lá bàng đang đỏ,sếu giang đang
bay về phơng nam để tránh rét)Vậy mà đã
có những lời mời gọi của mùa xuân.
Gợi ý:
Khung cảnh hiểm trở,khốc liệt của vùng
rừng núi và của cuộc hành quân là nhờ có sự
đóng góp của nhiều yếu tố :
- Dùng từ láy gợi hình:khúc khuỷu ,thăm
thẳm,heo hút.Dùng phép đối từ ngữ:Dốc lên
khúc khuỷu/dốc thăm thẳm;Ngàn thớc lên
cao/ngàn thớc xuống.Phéo lặp từ
ngữ:dốc,ngàn thớc.Phép nhân hóa:Súng ngửi
trời
- Phép điệp cú pháp ở câu 1 và câu3;Nhịp
điệu 4/3 ở 3 câu thơ đầu
- Sự phối hợp thanh trắc thanh bằng ở 3 câu
thơ đầu,trong đó câu thơ đầu thiên về vần
trắc.Câu thơ thứ 4 thiên lại toàn vần
bằng.Gợi lên không gian hiểm trở nhng
cũng có sắc thái hùng tráng ,mạnh mẽ với
ba dòng thơ đầu và cách dùng toàn
thanh bằng(điệp thanh)ở dòng cuối
Giáo viên yêu cầu học sinh nắm đợc
một số phép tu từ ngữ âm thờng dùng
trong văn bản cùng những kĩ năng
phân tích sử dụng chúng

giải phóng
Đoạn 2:Từ câu Mấy tháng năm qua......Băm xơng thịt mày tao mới hả
Thể hiện nỗi buồn tủi,xót xa căm giận bọn ngoại xâm đã tàn phá quê h-
ơng"Từng cái lán nó đốt trơ trụi,nó vơ hết áo quần trong túi..."
Nó còn gieo rắc bao tội ác lên quê hơng:"Giặc đã bắt cha con đi nó
đánh...chúng con còn thơ ai nuôi dạy.."
Đoạn 3:Phần còn lại
Trở lại với những xảm xúc mừng vui hân hoan vì từ nay quê hơng trở lại
cuộc sống thanh bình"Hôm nay Cao-Bắc -Lạng cời vang -Dọn lán,rời rừng ng-
ời xuống làng".
Các thể hiện niềm vui mang một nét riêng đó là lối nói cụ thể cảm xúc suy
nghĩ đợc diễn đạt bằng hình ảnh:"Ngời đông nh kiến,súng đầy nh củi..,Đờng
cái kêu vang tiếng ôtô...Trong trờng ríu rít tiếng cời con trẻ...Mờ mờ khói bếp
bay trên mái nhà lá"
Tác giả sử dụng mạch thơ tự sự và trữ tình đan xen
4.Chủ đề
Bài thơ thể hiện cuộc sống gian khổ của nhân dân Cao-Bắc-Lạng và tội ác
của giặc Pháp.Có thể coi bài thơ là một bản cáo trạng kể tội thực dân xâm l-
ợc,qua đó bộc lộ thái độ của tác giả về sức chịu đựng và tình cảm yêu nớc cùa
nhân dân các dân tộc vùng cao
Đọc thêm:
Tiếng hát con tàu
I.Tác giả:
Chế Lan Viên (1920-1989)tên khai sinh là Phan Ngọc Hoan ,quê gốc ở xã
Cam An,huyện Cam Lộ ,tỉnh Quảng Trị.Sau khi tốt nghiệo Trung Học ,Chế
Lan Viên đi dạy học ở trờng t...ông tham gia cách mạng tháng 8 ở Quy
Nhơn.Trong kgáng chiến chống thực dân Pháp,ông hoạt động Văn nghệ và báo
chí ở liên khu bốn và chiến trờng Bình-Trị-Thiên .Sau năm 1975,ông vào sống
ở Thành Phố Hồ Chí Minh,tiếp tục hoạt động văn học cho tới lúc qua đời.
Chế Lan Viên là nhà thơ lớn của nền văn học hiện đại Việt Nam.Con đờng

........
Chẳng có thơ đâu giữa lòng đóng khép
- Tiếng hát con tàu bộc lộ niềm khao khát mãnh liệt và hạnh phúc lớn lao của
nhà thơ khi trở về với nhân dân.Tác giả sử dụng liên tiếp những hình ảnh so
sánh .Trở về với Tây Bắc là trở về với ngời thân nh con về với mẹ
Cho con về gặp lại mẹ yêu thơng
- Cách xng hô của chủ thể trữ tình bộc lộ một tình cảm thân tình ruột thịt với
những con ngời đã từng gắn bó mật thiết với mình trong những năm kháng
chiến.
_Con gặp lại nhân dân...
_Con nhơ sanh con...
_Con nhớ anh con...
...........
- Trữ tình - triết luận là giọng điệu chủ đạo của bài thơ
- đoạn cuối nhịp thơ sôi động hẳn lên ,đó là khúc hát lên đờng của một tâm
hồn thiết tha với miền Tây
2. Giá trị nghệ thuật
Đó là sự sáng tạo hình ảnh,đây là nét nghệ thuật đặc sắc của bài thơ.Nhà thơ
đã sáng tạo ra một hệ thống hình ảnh đa dạng phong phú.Có những hình ảnh
thị giác do quan sát đợc trong đời sống thực,có những hình ảnh đợc miêu tả cụ
thể đến từng chi tiết, có những hình ảnh thực nhng giàu sức gợi có những hình
ảnh đợc xây dựng thành những hình ảnh biểu tợng
- Tác giả sử dụng các phép tu từ ẩn dụ,so sánh .Sức tởng tợng và liên tởng rất
mạnh mẽ và nhiều khi bất ngờ tạo ra những so sánh mới lạ,những hình ảnh gợi
tởng tợng phong phú của ngời đọc ("Anh bỗng nhớ em nh đông về nhớ rét-
Tình yêu ta nh cánh kiến hoa vàng.....Ai bảo con tau không mộng tởng")
V.Chủ đề:
Khát vọng về với nhân dân và đất nớc,với những kỉ niệm sâu nặng tình nghĩa
trong cuộc kháng chiến chống Pháp của nhà thơ,cũng là về với ngọn nguồn của
cảm hứng sáng tạo thơ ca.

............
Nét quen thuộc và mới mẻ trong cách nhìn của tác giả về chính mình thời thơ
ấu là ở thái độ sòng phẳng,tton trọng dĩ vãng.khớc từ sự thi vị hóa và chính vì
thế mà đem lại một quan niệm mới trong cách nhìn về quá khứ
Hình ảnh ngời bà âm thầm chịu đựng muôn nghìn vất vả để nuôi dạy đứa
chau mồ côi hiếu động,nghịch ngợm sống lại trong kí ức thể hiện nỗi ân hận
trong lòng tác giảđối với bà mình khi đã trởng thành.Đó là tìmh thơng chân
thành và sâu sắc nhng đã muộn.Phần lớn con ngời ta chỉ thực sự biết yêu thơng
ngời khác khi cơ hội đền đáp đã không còn .Điều này có một giá trị thức tỉnh
đầy bất ngờ.
2. Giá trị nghệ thuật:
Cảm hứng chủ đạo,giọng điệu và cách sử dụng hình ảnh thơ của Nguyễn Duy
thể hiện nhiều tình cảm xúc động cho những ngời thân yêu với những kỉ niện
thời thơ ấu
IV.Chủ đề
Bài thơ "Đò Lèn"là những kí ức xen lẫn buồn vui cua nhà thơ Nguyễn Duy
thời thơ ấu.

Thực hành một số phép tu từ cú pháp
A.mục tiêu bài học:
Giúp học sinh:
- củng cố và nâng cao nhận thức về một số phép tu từ cú pháp(Phép lặp cú
pháp ,phép liệt kê,phép chêm xen)đặc điểm và tác dụng của chúng
- Biết phân tích các phép tu từ cú pháp trong văn bản và biết sử dụng chúng
khi cần thiết
B. Phơng tiện thực hiện
SGK,Thiết kế bài học
C.Phơng pháp:
+ Có thể tiến hành theo các hình thức:
- Cá nhân học sinh làm bài tập ,sau đó cho học sinh trình bày trớc lớp

Pháp.
(Hồ Chí Minh-Tuyên ngôn
độc lập)
b)
Trời xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Những cánh đồng thơm mát
Những ngã đờng bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa.
Nguyễn Đình Thi-Đất nớc
c)
Nhớ sao lớp học i tờ
+ Hai câu bắt đầu từ Dân ta...
- Kết cấu lặp ở hai câu trớc là: P
(thành phần phụ tình thái) C (chủ
ngữ) V
1
(vị ngữ) V
2
. Kết cấu
khẳng định ở vế đầu và bác bỏ vế sau
(Sự thật là... + nớc ta/ dân ta + đã... +
chứ không phải...). Kết cấu lặp ở hai
câu sau là: C-V (+ phụ ngữ chỉ đối t-
ợng) Tr (trạng ngữ). Trong đó C:
Dân ta, V: đã/ lại đánh đổ (các xiềng
xích.../ chế độ quân chủ...), Tr: chỉ
mục đích (bắt đầu bằng quan hệ từ để,
mà).
- Tác dụng: Tạo cho lời tuyên

a) Tục ngữ:
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần
- Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng.
b) Câu đối:
Cụ già ăn củ ấu non
Chú bé trèo cây đại lớn
c) Thơ đờng luật:
Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ
với những cảnh sinh hoạt và cảnh vật
thiên nhiên ở Việt Bắc.

Bài tập 2:
a) ở mỗi câu tục ngữ, hai vế lặp cú
pháp nhờ phép đối chặt chẽ về số lợng
tiếng, về từ loại, về kết cấu ngữ pháp
của từng vế. Ví dụ: Bán/ mua (đều là
từ đơn, đều là động từ).
b) ở câu đối, phép lặp cú pháp đòi hỏi
mức độ chặt chẽ cao: số tiếng ở hai
câu bằng nhau. Hơn nữa, phép lặp còn
phối hợp với phép đối (đối ứng từ tiếng
trong hai vế về từ loại, về nghĩa; trong
mỗi vế còn dùng từ đồng nghĩa, trái
nghĩa tơng ứng).
Trong đó, ấu vừa chỉ loài câu,
vừa có nghĩa là non (đồng nghĩa với
ấu) trái nghĩa với già; đại vừa chỉ loại
cây, vừa có nghĩa là lớn (đồng nghĩa
với đại) và trái nghĩa với bé.
c) ở thơ đờng luật, phép lặp cú

HS tìm trong các văn bản ở lớp
12 ba câu văn (hoặc thơ) có dùng phép
lặp cú pháp. Muốn phân tích tác dụng
của việc lặp cú pháp, cần đặt vào văn
bản chung. Ví dụ
Con sóng dới lòng sâu
Con sóng trên mặt nớc
(Xuân Quỳnh, Sóng)
Hai câu thơ này có dùng phép
lặp cú pháp, tạo nên một thế đối xứng,
có tác dụng khắc hoạ hình ảnh mọi con
sóng (mọi con ngời) đều đang ở trong
tâm trạng nhớ thơng day dứt khôn
nguôi.
II. Phép liệt kê.
đoạn trích sau:
a) Các ngơi ở cùng ta coi giữ binh
quyền đã lâu ngày, không có mặc thì ta
cho áo, không có ăn thì ta cho cơm, quan
nhỏ thì ta thăng chức, lơng ít thì ta cấp
bổng, đi thuỷ thì ta cho thuyền, đi bộ thì ta
cho ngựa, lúc trận mạc xông pha thì cùng
nhau sống chết, lúc ở nhà nhạn hạ thì ta
cùng nhau vui cời. Cách đối đãi so với V-
ơng Công Kiên, Cốt Đãi Ngột Lang ngày
trớc cũng chẳng kém gì.
(Trần Quốc Tuấn,Hịch tớng sĩ)
b) Về chính trị, chúng tuyệt đối
không cho nhân dân ta một chút tự do dân
chủ nào.

III Phép chêm xen:
Bài tập 1:
Hoạt động 3
Luyện tập về phép chêm xen.
Bài tập 1. Phân tích bộ phận in đậm trong
các câu sau về các mặt:
- Vị trí và vai trò ngữ pháp trong
câu.
- Dâú câu tách biệt bộ phận đó.
- Tác dụng của bộ phận đó đối với
việc bổ sung thông tin, biểu hiện tình cảm,
cảm xúc...
a) Thị nở xích lại. Đặt tay lên ngực
hắn (thị suy nghĩ đến bây giờ mới xong)
thị hỏi hắn:
- Vừa thổ hả?.
(Nam Cao,Chí phèo)
b) Chí pheò hình nh đã trông trớc
thấy tuổi già của hắn, đói rét và ốm đau,
và cô độc, cái này còn đáng sợ hơn đói
rét và ốm đau.
(Nam Cao,Chí phèo)
c)
Cô bé nhà bên (có ai ngờ)
Cũng vào du kích.
Hôm gặp tôi vẫn cời khúc khích
Mắt đen tròn (thơng thơng quá đi thôi)
(Giang Nam.Quê Hơng)
d) Bởi thế cho nên, chúng tôi, Lâm
thời chính phủ của nớc Việt Nam mới,

Bài tập 2.
Hãy viết đoạn văn (từ 3 đén 5 câu)về Tố
Hữu Và bài thơ Việt Bắc,trong đó có sử
dụng phép chêm xen.Phân tích tác dụng
của phép chêm xen trong trờng hợp đó
Bài tập 2:
Tham khảo đoạn văn sau:
Nhà thơ Tố Hữu, lá cờ của văn
học cách mạng Việt Nam hiện đạu, đã
viét bài thơ (Việt Bắc) vào những ngày
rời chiến khu Việt Bắc trở về thủ đô
Hà Nội. Bài thơ thắm đợm cảm xúc lu
luyến và tình cảm sâu nặng của tác giả
đối với Việt Bắc, nơi đã nuôi dỡng cán
bộ và quân đội cách mạng trong suốt
chín năm trờng kì kháng chiến. Bài thơ
là một thi phẩm đặc sắc của thơ ca
cách mạng Việt Nam.
Phân tích.
- Thành phần chêm xen đợc in
đậm.
- Tác dụng: Cung cấp thêm
thông tin cần thiết về nhà thơ và địa
danh Việt Bắc ở địa phơng đang đề cập
đến trong đoạn văn.
Tuần 13
Sóng
Xuân Quỳnh
A.Mục tiêu:
Giúp học sinh: