ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ HIỀN

VẬN DỤNG KĨ THUẬT DẠY HỌC
TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ”VẬT LÍ 10 CHO HỌC SINH TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG MIỀN NÚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG THỊ HIỀN

VẬN DỤNG KĨ THUẬT DẠY HỌC
TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ”VẬT LÍ 10 CHO HỌC SINH TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG MIỀN NÚI

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, phòng đào tạo Sau Đại học, Ban
chủ nhiệm, quý Thầy, Cô giáo khoa Vật lý trường Đại học sư phạm - Đại học Thái
Nguyên và quý thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập.
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng quý Thầy, Cô giáo tổ Vật lý
trường THPT Cảm Ân và THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái đã cộng tác, tạo điều kiện
thuận lợi cho việc học tập, nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm.
Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo hướng dẫn: PGS.TS.
Nguyễn Thị Hồng Việt, người đã tận tình hướng dẫn trong suốt thời gian nghiên cứu
và hoàn thành luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lớp cao học Vật lý K21 đã giúp đỡ, đóng
góp nhiều ý kiến trong quá trình học tập và thực hiện luận văn này.
Xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã
giúp đỡ, động viên tác giả hoàn thành luận văn này.

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2015
Tác giả

Hoàng Thị Hiền

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
ii




MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................................... ii
MỤC LỤC......................................................................................................................... iii



1.4. Phương pháp thực nghiệm................................................................................ 15
1.4.1. Phương pháp thực nghiệm trong khoa học Vật lí ...................................... 15
1.4.2. Phương pháp thực nghiệm trong dạy học Vật lí ........................................ 20
1.5. Điều tra thực trạng vận dụng KTDH tích cực và PPTN trong dạy học
chương “Chất khí” ở một số trường THPT miền núi ............................................. 23
1.5.1. Đặc điểm của học sinh THPT miền núi .................................................... 23
1.5.2. Thực trạng việc vận dụng KTDH tích cực và phương pháp thực
nghiệm trong dạy học chương “Chất khí” tại một số trường THPT miền núi
trên địa bàn tỉnh Yên Bái. Nguyên nhân của thực trạng. Giải pháp khắc
phục thực trạng ..................................................................................................... 24
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 ......................................................................................... 27
Chương 3. VẬN DỤNG KTDH TÍCH CỰC TRONG XÂY DỰNG TIẾN
TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” VẬT LÍ 10 THEO PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM ..........................................28
2.1. Vận dụng KTDH tích cực trong xây dựng tiến trình dạy học tổng quát
môn Vật lí theo PPTN ............................................................................................ 28
2.1.1. Giai đoạn 1: Sự kiện khởi đầu ................................................................... 31
2.1.2. Giai đoạn 2: Xây dựng dự đoán hoặc giả thuyết ....................................... 31
2.1.3. Giai đoạn 3: Suy ra hệ quả logic có thể kiểm tra bằng thực nghiệm ......... 32
2.1.4. Giai đoạn 4: Xây dựng, thực hiện phương án thí nghiệm kiểm tra.
Hợp thức hóa kiến thức ........................................................................................ 32
2.1.5. Giai đoạn 5: Vận dụng ............................................................................... 33
2.2. Đặc điểm của chương “Chất khí” ..................................................................... 34
2.2.1. Cấu trúc của chương “Chất khí” - Vật lí 10 chương trình chuẩn .............. 34
2.2.2. Mục tiêu dạy học chương “Chất khí” theo chuẩn kiến thức kĩ năng
chương trình chuẩn .............................................................................................. 35
2.2.3. Chế tạo bộ dụng cụ thí nghiệm khảo sát định luật Sác-lơ ......................... 36
2.3. Vận dụng KTDH tích cực trong thiết kế tiến trình dạy học chương “Chất
khí” - Vật lí 10 theo phương pháp thực nghiệm ...................................................... 38





DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Viết đầy đủ

STT

Viết tắt

1

ĐC

Đối chứng

2

GV

Giáo viên

3

HS

Học sinh

4


10

THPT

Trung học phổ thông

11

TN

12

TNSP

Thực nghiệm sư phạm

13

TTC

Tính tích cực

14

TTCNT

Kĩ thuật dạy học
Nhà xuất bản



Bảng 3.6:

Bảng tổng hợp các tham số thống kê ...................................................... 70

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
v




DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, HÌNH ẢNH
Hình 1.1.

Sơ đồ 3 bình diện của phương pháp dạy học ........................................ 10

Hình 1.2.

Mô hình KT khăn phủ bàn .................................................................... 13

Hình 1.3.

Mô phỏng kĩ thuật sơ đồ tư duy ............................................................ 15

Hình 1.4.

Chu trình nhận thức sáng tạo theo Einstein ........................................... 17

Hình 1.5.



Hình 3.1.

Hình ảnh HS hăng hái phát biểu ý kiến ................................................. 61

Hình 3.2.

HS thảo luận đề xuất giả thuyết theo kĩ thuật khăn phủ bàn ................. 61

Hình 3.3.

Khăn phủ bàn hệ thống các giả thuyết đề xuất ...................................... 61

Hình 3.4.

HS hăng hái phát biểu ý kiến đề xuất phương án thí nghiệm kiểm tra ....... 62

Hình 3.5.

HS tiến hành thí nghiệm kiểm tra hệ quả theo kĩ thuật bể cá................ 63

Hình 3.6.

Phiếu học tập theo kĩ thuật bể cá của HS nhóm “Thảo luận” ............... 63

Hình 3.7.

Sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức bài học của một HS ........................... 64

Hình 3.8.


Đồ thị 3.1. Xếp loại điểm kiểm tra ........................................................................... 67
Đồ thị 3.2. Phân phối tần suất điểm kiểm tra ........................................................... 69
Đồ thị 3.3. Phân phối tần suất lũy tích điểm kiểm tra .............................................. 69

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – vii
ĐHTN




MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thực hiện theo những định hướng đổi mới đã được xác định trong các nghị quyết
Trung ương, được thể chế hoá trong Luật giáo dục và được cụ thể hoá trong trong các chỉ
thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, điều 28.2 Luật giáo dục ngày 14 tháng 6 nam 2005 đã
ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,
sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng
phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm...”.[17].
Muốn thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học vật lí, phải xác định đúng con đường
nhận thức vật lí và tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh theo các phương pháp
dạy học với sự hỗ trợ của các kĩ thuật dạy học, công nghệ thông tin…
Để đạt được mục tiêu việc dạy học môn Vật lí ở trung học phổ thông những
năm gần đây cũng đã được quan tâm điều chỉnh cả về nội dung, mục tiêu và phương
pháp giảng dạy. Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng nhất
của quá trình dạy học. Việc trang bị kiến thức phải được thực hiện đồng thời với việc
phát triển các năng lực của người học thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập
của học sinh theo quá trình nghiên cứu của các nhà khoa học. Thực tiễn cũng đã chỉ
ra rằng : dạy nội dung kiến thức không quan trọng bằng dạy con đường đi đến kiến
thức đó.Vì vậy, việc dạy học giúp học sinh hình thành các phương pháp nhận thức

- Hoạt động dạy học chương “ Chất khí” - Vật lí 10.
3.2. Khách thể nghiên cứu
- Giáo viên và học sinh THPT miền núi.
3.3. Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung kiến thức: chương “Chất khí” - Vật lí 10.
- Phương pháp day học: Dạy học theo phương pháp thực nghiệm.
- Địa bàn nghiên cứu: Tỉnh Yên Bái.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu vận dụng kĩ thuật dạy học tích cực trong xây dựng tiến trình dạy học
chương “Chất khí” - Vật lí 10 theo phương pháp thực nghiệm thì có thể góp phần
phát huy tính tích cực cho học sinh trung học phổ thông miền núi.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về
+ Tính tích cực của HS
+ KTDH tích cực
+ PP thực nghiệm

2


5.2. Nghiên cứu cơ sở thực tiễn về việc vận dụng KTDH tích cực và phương
pháp thực nghiệm trong tổ chức dạy học chương “ Chất khí” - Vật lí 10 tại một số
trường THPT trên địa bàn tỉnh Yên Bái.
5.3. Vận dụng KTDH tích cực trong xây dựng tiến trình dạy học tổng quát
môn vật lí theo PPTN.
5.4. Nghiên cứu nội dung chương trình và xây dựng cấu trúc logic chương
“Chất khí” - Vật lí 10.
5.5. Vận dụng KTDH tích cực trong xây dựng tiến trình dạy học một số kiến
thức chương “Chất khí” - Vật lí 10 theo PPTN nhằm phát huy tính tích cực cho HS
THPT miền núi.

- Chương 2: Vận dụng KTDH tích cực trong xây dựng tiến trình dạy học một
số kiến thức chương “ Chất khí” - Vật lí 10 theo PPTN nhằm phát huy tính tích cực
cho HS THPT miền núi.
- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

4


Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG
KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC MÔN VẬT
LÍ THEO PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM
1.1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu
Vấn đề tổ chức hoạt động dạy học chú trọng việc phát huy tính tích cực, tự
lực, sáng tạo cho học sinh (HS) đã được đề cập rất sớm ở các nước phương Đông,
phương Tây, và ở Việt Nam hiện nay nó không còn là vấn đề mới cả về lí luận và
thực tiễn dạy học. Nhiều nhà khoa học giáo dục đã nghiên cứu về vấn đề này dưới các
góc độ và bình diện khác nhau. Vấn đề dạy và học tích cực được đề cập với nhiều góc
độ như: “dạy học lấy người học làm trung tâm”, “dạy học tập trung vào người học”,
“dạy học tích cực”, “phương pháp dạy học tích cực”, “ kĩ thuật dạy học tích cực”….
Để đáp ứng yêu cầu, định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt ra là đổi mới
và nâng cao chất lượng giáo dục …, các nhà giáo dục đã nghiên cứu, tìm tòi, lựa chọn
và phối hợp các phương pháp dạy học, kĩ thuật dạy học để đạt hiệu quả cao nhất cho
từng bài học.
Nhiều công trình nghiên cứu về việc phát huy tính tích cực trong dạy học như :
Nguyễn Ngọc Bảo - “Phát triển tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá trình dạy
học”; Đỗ Hương Trà và một số tác giả - “Dạy và học tích cực” (Dự án Việt - Bỉ);
Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier - “Một số vấn đề chung về đổi mới phương pháp
dạy học ở trường THPT”… đã đóng góp không nhỏ về lí luận và thực tiễn cho việc

có công trình nào nghiên cứu.
1.2. Vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh trong dạy học
1.2.1. Khái niệm về tính tích cực nhận thức
Theo Thái Duy Tuyên: "Tính tích cực là khái niệm biểu thị sự nỗ lực của chủ thể
khi tương tác với đối tượng. Tính tích cực cũng là khái niệm biểu thị cường độ vận động
của chủ thể khi thực hiện một nhiệm vụ,giải quyết một vấn đề nào đấy".[24, tr. 463]
Tính tích cực là một phẩm chất rất quan trọng của con người, được hình thành
từ rất nhiều lĩnh vực, nhiều nhân tố, có quan hệ với rất nhiều phẩm chất khác của
nhân cách và môi trường, điều kiện mà chủ thể hoạt động và tồn tại.
Như vậy,tính tích cực là một phẩm chất của nhân cách cá nhân, liên quan đến
sự nỗ lực hoạt động của chủ thể, bị chi phối bởi các yếu tố chủ quan của chủ thể và
các yếu tố tác động của môi trường. Tính tích cực có ảnh hưởng quan trọng đến hiệu
quả làm việc của chủ thể.

6


Theo Thái Duy Tuyên: "Tính tích cực nhận thức (TTCNT) là tính tích cực xét
trong điều kiện phạm vi của quá trình dạy học, chủ yếu được áp dụng trong quá trình
nhận thức của học sinh".[24]
TTCNT bao gồm: Sự lựa chọn đối tượng nhận thức; đề ra cho mình mục đích,
nhiệm vụ cần giải quyết sau khi đã lựa chọn đối tượng nhằm cải tạo nó. Tính tích cực
trong hoạt động cải tạo đòi hỏi phải có sự thay đổi trong ý thức và hành động của chủ
thể nhận thức, được thể hiện bằng nhiều dấu hiệu như sự tập trung chú ý, sự tưởng
tượng mạnh mẽ, sự phân tích, tổng hợp sâu sắc…
1.2.2. Những biểu hiện của tính tích cực nhận thức
1.2.2.1. Những dấu hiệu bề ngoài qua thái độ, hành vi và hứng thú
Nhu cầu, hứng thú nhận thức của HS được thể hiện bằng những dấu hiệu cụ
thể sau:
- Thích thú, chủ động tiếp xúc với đối tượng:

bằ ng hai phương án:
+ Đánh giá kế t quả nhâ ̣n thức.
+ Đánh giá mức đô ̣ nắ m vững kiế n thức, ki ̃ năng theo 4 mức đô ̣: Ghi nhớ, hiể u
bài, có khả năng vâ ̣n dụng, sáng ta ̣o.
- Mức đô ̣ tić h cực của HS đươ ̣c thể hiê ̣n qua điể m số của các bài kiể m tra đinh
̣
kỳ, kiểm tra thường xuyên. Điể m số bài kiể m tra cao chứng tỏ mức đô ̣ tích cực hóa
của HS đã đươ ̣c nâng lên.
1.2.3. Các biện pháp phát huy tính tích cực
Các biện pháp nhằm nâng cao TTCNT cho học sinh có thể chia thành một số
nhóm như sau:
* Nhóm biện pháp cho giáo viên đứng lớp.
* Nhóm biện pháp phát huy TTCNT thông qua hoạt động giáo dục.
* Nhóm biện pháp thông qua tác động của gia đình.
* Nhóm biện pháp do xã hội tác động.
Trong đó, nhóm biện pháp cho giáo viên đứng lớp rất quan trọng vì nó tác
động trực tiếp đến học sinh và về thời gian thì dạy học chiếm hơn 80% hoạt động của
nhà trường. Nhóm biện pháp này bao gồm một số vấn đề sau:
- Giác ngộ ý thức học tập, kích thích tinh thần trách nhiệm và hứng thú học
tập của HS bằng cách nói lên ý nghĩa lí thuyết và thực tiễn, tầm quan trọng của vấn
đề nghiên cứu.
- Kích thích hứng thú qua nội dung của môn học. Nội dung phải mới, liên hệ
và phát triển cái cũ, phát triển những kiến thức và kinh nghiệm mà các em đã có, gắn
liền với cuộc sống hiện tại và sự phát triển tương lai của các em. Kiến thức phải có

8


tính thực tiễn, gần gũi với sinh hoạt và suy nghĩ hàng ngày, phải thoả mãn nhu cầu
nhận thức và thực tiễn của các em.



PP vĩ mô

Bình diện
Vĩ mô

QĐDH

Bình diện
Trung gian

PPDH

Bình diện
Vi mô

PP cụ thể

Kĩ thuật dạy học
PP vi mô

Hình 1.1. Sơ đồ 3 bình diện của phương pháp dạy học
Thuật ngữ “Phương pháp dạy và học tích cực” được dùng để chỉ những
phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học.
Phương pháp dạy và học tích cực đề cập đến các hoạt động dạy và học nhằm tích cực
hóa hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của người học.Phương pháp dạy và
học tích cực không phải là một phương pháp dạy học cụ thể mà là một khái niệm, bao
gồm nhiều phương pháp,hình thức và kĩ thuật cụ thể khác nhau nhằm tích cực hóa,
tăng cường sự tham gia của người học, tạo điều kiện cho người học phát triển tối đa

giả khác có thể kể ra một số KTDH tích cực như: Động não, đặt câu hỏi, tia chớp,
KWL, XYZ, sơ đồ tư duy, bể cá, mảnh ghép, khăn trải bàn, ổ bi, lắng nghe và phản
hồi tích cực…[4],14].
Tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, chúng tôi chỉ xin sử dụng
một số KTDH tích cực. Sau đây, chúng tôi xin trình bày cơ sở lí luận cụ thể của một
số KTDH tích cực sẽ được vận dụng trong luận văn.
1.3.3.1. Kĩ thuật động não
* Khái niệm
Động não (công não) là một kĩ thuật nhằm huy động những tư tưởng mới mẻ,
độc đáo về một chủ đề của các thành viên trong thảo luận. Các thành viên được cổ vũ
tham gia một cách tích cực, không hạn chế các ý tưởng.
* Quy tắc của động não
- Không đánh giá và phê phán trong quá trình thu thập ý tưởng.
- Liên hệ với những ý tưởng đã được trình bày.
- Khuyến khích số lượng các ý tưởng.
- Cho phép sự tưởng tượng và liên tưởng.
*Cách thực hiện
Bước 1: Người điều phối dẫn nhập vào chủ đề và xác định rõ một vấn đề.

11


Bước 2: Các thành viên đưa ra ý kiến của mình. Trong khi thu thập ý kiến,
không đánh giá, nhận xét. Mục đích là huy động nhiều ý kiến tiếp nối nhau.
Bước 3: Kết thúc việc đưa ra ý kiến.
Bước 4: Đánh giá, lựa chọn sơ bộ các ý kiến hợp lí.
* Tóm lại
KT động não thường dùng trong giai đoạn nhập đề vào một chủ đề hoặc
tìm các phương án giải quyết vấn đề. KT này dễ thực hiện, không tốn kém lại sử
dụng được hiệu ứng cộng hưởng, huy động nhiều ý kiến phát huy tối đa trí tuệ

vừa phát triển kỹ năng quan sát và giao tiếp. Khắc phục được tình trạng thiếu dụng cụ
thí nghiệm tốt ở một số trường THPT miền núi khi giảng dạy cần sử dụng thí nghiệm.
1.3.3.3. Kĩ thuật khăn phủ bàn
* Khái niệm
Kĩ thuật khăn phủ bàn là hình thức tổ chức hoạt động mang tính hợp tác kết
hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm: Kích thích, thúc đẩy sự tham
gia tích cực; Tăng cường tính độc lập,trách nhiệm của cá nhân HS; Phát triển mô
hình có sự tương tác giữa HS với HS.
Ý kiến cá nhân

Ý kiến

Ý kiến
Ý kiến của cả nhóm

cá nhân

cá nhân

Ý kiến cá nhân

Hình 1.2. Mô hình KT khăn phủ bàn

* Cách thực hiện

Ý kiến cá nhân
- Hoạt động theo nhóm (khoảng 4 HS).
- Phát cho mỗi nhóm một tờ giấy A0
- Mỗi HS ngồi vào một vị trí như hình vẽ.
- Tập trung vào chủ đề).

nhóm về một chủ đề. Sơ đồ tư duy có thể được viết trên giấy, trên bản trong, trên
bảng hay thực hiện trên máy tính.
* Cách thực hiện
- Viết tên chủ đề ở trung tâm, hay vẽ một hình ảnh phản ánh chủ đề.
- Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính. Trên mỗi nhánh chính viết một
khái niệm, phản ánh một nội dung lớn của chủ đề viết bằng chữ in hoa. Nhánh và chữ
viết trên đó được viết vẽ và viết cùng một màu. Nhánh chính đó được nối với chủ đề
trung tâm. Chỉ sử dụng các thuật ngữ quan trọng để viết trên các nhánh.
14