BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRẦN CÔNG HỢI

VẬN DỤNG LÝ THUYẾT KIẾN TẠO
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ”
VẬT LÍ 10 THPT.

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội - 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRẦN CÔNG HỢI

VẬN DỤNG LÝ THUYẾT KIẾN TẠO
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ”
VẬT LÍ 10 THPT.
Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học Vật lý
Mã số

: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. LƯƠNG VIỆT THÁI

đổi trong học tập.
- Cuối cùng, con xin gửi lời cảm ơn đến bố, mẹ và các anh, em đã luôn ủng
hộ cho con trong suốt thời gian vừa qua.
Hà Nội, tháng 07 năm 2016
Tác giả

Trần Công Hợi


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ĐC

: Đối chứng

GV

: Giáo viên

HS

: Học sinh

LTKT

: Lý thuyết kiến tạo

PĐT

: Phiếu điều tra


: Thực nghiệm

TNKQ

: Trắc nghiệm khách quan

TNSP

: Thực nghiệm sư phạm


MỤC LỤC

I. MỞ ĐẦU .................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài..................................................................................... 2
2. Mục đích nghiên cứu............................................................................... 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................................. 2
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ........................................................... 2
5. Giả thuyết khoa học ................................................................................ 3
6. Phương pháp nghiên cứu ......................................................................... 3
II. NỘI DUNG ............................................................................................... 4
Chương 1: LÝ THUYẾT KIẾN TẠO TRONG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ
THÔNG ......................................................................................................... 4
1. Lý thuyết kiến tạo trong dạy học ............................................................. 4
1.1.1. Cơ sở tâm lý học của lý thuyết kiến tạo ............................................. 4
1.1.2. Cơ sở triết học của lý thuyết kiến tạo[22] .......................................... 4
1.1.3. Kiến tạo trong dạy học[4] .................................................................. 9
2. Vận dụng lý thuyết kiến tạo trong dạy học Vật lý ở trường phổ thông .. 13
2.1. Điều kiện cần thiết để tổ chức dạy học Vật lý theo quan điểm KT .... 14
2.2. Tiến trình chung của việc vận dụng lý thuyết kiến tạo trong dạy học

TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 82


1

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học và đầu tư phát triển giáo dục là quốc sách
hàng đầu của Đảng và nhà nước trong mục tiêu và phương hướng phát triển của
ngành giáo dục nước ta. Ngành giáo dục hiện nay với nhiệm vụ là đào tạo cho xã
hội những con người năng động, sáng tạo, đáp ứng thời kì công nghiệp hóa, hiện đại
hóa đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế. Để đáp ứng được yêu cầu đó đòi hỏi nền
giáo dục nước nhà phải đổi mới toàn diện mà trọng tâm là đổi mới phương pháp dạy
học. Đó là một trong những mục tiêu lớn được ngành giáo dục đào tạo đặt ra trong
giai đoạn hiện nay và là mục tiêu chính đã được đề cập đến trong nghị quyết TW 2,
khóa VII: “ Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối
truyền đạt một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp
dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm
bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh …”.
Điều 24.2 Luật giáo dục quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh; phù hợp với đặc điểm của
từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận
dụng kiến thức vào thực tiễn, tác dụng đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú
học tập cho học sinh”.
Có nhiều lý thuyết là cơ sở cho các phương pháp dạy học hiện đại trong đó có lý
thuyết kiến tạo. Dạy học theo lý thuyết kiến tạo tập trung vào người học, đề cao
vai trò, hoạt động của học sinh nên việc nghiên cứu vận dụng lý thuyết kiến tạo vào
dạy học Vật lý là điều cần thiết.
Việc vận dụng lý thuyết kiến tạo vào dạy học đã sớm phát triển ở các nước

chất lượng dạy học Vật lý.
3.6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường THPT nhằm xác định mức độ
phù hợp, tính khả thi và tính hiệu quả của các tiến trình. Tại trường THPT TP Hưng
Yên.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học Vật lý
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Chương “Chất khí” lớp 10 THPT, chương trình
chuẩn. Tại trường THPT TP Hưng Yên.


3

5. Giả thuyết khoa học
Có thể tổ chức dạy học một số kiến thức của chương “Chất khí” theo quan
điểm kiến tạo trong điều kiện hiện nay của trường THPT đảm bảo các yêu cầu
về tính khoa học, sư phạm, khả thi; từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học
Vật lý.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Nghiên cứu các tài liệu lý luận dạy học nhằm tìm hiểu lý thuyết kiến tạo
và các phương án dạy học theo quan điểm kiến tạo.
- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập
(định tính và định lượng) để xác định nội dung, cấu trúc logic của các kiến thức
mà học sinh cần nắm vững.
6.2. Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế dạy học chương “Chất khí”
Tìm hiểu thực tế dạy học chương thông qua dự giờ, trao đổi với giáo viên,
sử dụng phiếu điều tra, phân tích kết quả và đề xuất một số nguyên nhân của
những khó khăn, sai lầm và hướng khắc phục.
6.3. Phương pháp thực nghiệm
- Thực nghiệm Vật lý: Tiến hành các thí nghiệm giáo khoa thuộc nội

huống mới. Còn sự điều ứng chỉ thực sự xuất hiện khi những gì đã học không đủ để
giải quyết các tình huống mới. Để giải quyết các tình huống này, người học có thể
điều chỉnh, thậm chí là bác bỏ các nhận thức, quan niệm cũ. Cân bằng là sự điều
chỉnh của chủ thể giữa hai quá trình đồng hóa và điều ứng. Như vậy, đồng hóa
không làm thay đổi nhận thức mà chỉ mở rộng cái đã biết, còn điều ứng là làm thay
đổi nhận thức và khi một học sinh tiếp xúc với một thông tin mới, sự mất cân bằng
sẽ bắt đầu xuất hiện cho tới khi có sự thích nghi với thông tin mới và khi đó sẽ có
sự cân bằng.
1.1.2. Cơ sở triết học của lý thuyết kiến tạo[22]
Quá trình nhận thức của con người là một quá trình học tập dưới nhiều hình
thức khác nhau từ mang tính chất tự phát cho đến tự giác, có tổ chức chặt chẽ theo
một chương trình có tính khoa học cao. Quá trình học tập của con người là một quá
trình hoạt động tâm sinh lý với hàng loạt các thao tác và hành động liên tiếp được
thực hiện trước hết bởi các cơ quan thụ cảm, sau đó bởi các cơ quan của hệ thần
kinh trung ương. Đồng thời nhờ có ngôn ngữ và các ký hiệu mà kết quả của quá


5

trình đó được kiến tạo thành hệ thống tri thức của con người nhằm phản ánh thế
giới hiện thực khách quan.
Trong triết học duy vật biện chứng, tư tưởng chính của lý thuyết kiến tạo đã
được nhận thức luận Mác – Lênin khẳng định trong luận đề: Thế giới tự nhiên được
tạo nên bởi vật chất, vật chất luôn vận động và tồn tại khách quan, con người có thể
phản ánh được sự tồn tại và vận động của vật chất trong tư duy và hành động của
mình. Như vậy, con người phải kiến tạo nên hệ thống tri thức để phản ánh thực tại
xung quanh mình. Nếu hệ thống tri thức càng phong phú thì thực tại khách quan
càng được phản ánh một cách sâu sắc và đầy đủ hơn. Một số hiện tượng con người
chưa giải thích được đó là do hệ thống tri thức chưa được kiến tạo một cách đầy đủ.
Khi đó, xuất hiện yêu cầu mở rộng tri thức và điều này thúc đẩy con người không

Theo quan điểm này, nhận thức không phải là quá trình HS thụ động
thu nhận những chân lý do người khác áp đặt, mà họ được đặt trong một môi
trường có dụng ý sư phạm. Ở đó HS được khuyến khích vận dụng những kỹ năng
đã có để thích nghi với những đòi hỏi của môi trường mới, từ đó hình thành nên tri
thức mới. Như vậy, luận điểm này hoàn toàn phù hợp với quy luật nhận thức của
loài người. Chẳng hạn, sau khi HS đã có kiến thức về điều kiện cân bằng của một
vật chịu tác dụng của hai lực, HS dựa vào đó để đưa ra phương pháp xác định trọng
tâm của một vật phẳng, mỏng có hình dạng bất kỳ.
c) Học là một quá trình mang tính xã hội trong đó học sinh dần dần tự hòa mình
vào các hoạt động trí tuệ của những người xung quanh. Trong lớp, học sinh không
chỉ tham gia vào việc khám phá mà còn tham gia vào quá trình xã hội bao gồm việc
giải thích, trao đổi, đàm phán và đánh giá.
Chẳng hạn, khi GV đưa ra câu hỏi: Nhiệt độ có ảnh hưởng tới áp suất và
thể tích của khối khí không? HS thảo luận nhóm và đưa ra các câu trả lời:
Nhóm 1: Ảnh hưởng tới thể tích
Nhóm 2: ảnh hưởng tới áp suất
Nhóm 3: Ảnh hưởng tới cả áp suất và thể tích
Các HS đều đưa ra lý lẽ để bảo vệ ý kiến của mình, ở đây xuất hiện các
mối quan hệ tương tác với nhau.


7

d) Kiến thức và kinh nghiệm mà cá nhân thu nhận phải tương xứng với những
yêu cầu mà tự nhiên và xã hội đặt ra.
Luận điểm này định hướng cho việc dạy học theo quan điểm kiến tạo không
lệch khỏi mục tiêu của giáo dục phổ thông, tránh tình trạng HS phát triển một
cách tự do dẫn đến tri thức thu được trong quá trình học tập là lạc hậu hoặc quá xa
vời tri thức khoa học phổ thông, không phù hợp với lứa tuổi, không phù hợp với
những đòi hỏi của thực tiễn. Như ở ví dụ trên, các ý kiến khác nhau của các nhóm

giả thuyết, tạo ra kiến thức mới).
- Động viên học sinh thể hiện, trình bày kiến thức mới.
- Tạo môi trường thuận lợi để học sinh tích cực tham gia vào quá trình
dạy học.
Như vậy, trong quá trình dạy học, giáo viên không được đơn thuần truyền
thụ kiến thức mà phải là người động viên học sinh tham gia vào quá trình kiến tạo
kiến thức; là người dự đoán, tìm hiểu những suy nghĩ, kiến thức vốn có trong
đầu của học sinh trước giờ học cũng như trong giờ học; là người chỉ dẫn học sinh
kiến tạo những tri thức có ý nghĩa, thúc đẩy quá trình biến đổi nhận thức của học
sinh.
Theo Irene.N.Valencia[9], dạy học là phải tạo cơ hội làm cho những ý nghĩ
riêng của người học bộc lộ ra, tạo những hiện tượng thực nghiệm liên quan đến
những quan niệm có sẵn của người học, tạo điều kiện cho người học suy nghĩ về
các sự kiện thực nghiệm, thử nghiệm các ý kiến mới, thay đổi các ý kiến đã có.
Quan điểm này nhấn mạnh việc dạy học phải làm bộc lộ các quan niệm có sẵn
của học sinh và tổ chức cho học sinh hoạt động nhận thức trên cơ sở những quan
niệm có sẵn đó.
Theo Minstrel[9], trong dạy học phải thường xuyên kiểm tra các quan
niệm có sẵn của học sinh để đưa chúng ra công khai thảo luận, đánh giá, cần
giúp học sinh phản ánh được các mối liên hệ giữa các quan niệm đã có của họ với
các tri thức khoa học. Quan niệm này nhấn mạnh việc cần làm cho học sinh bộc
lộ quan niệm có sẵn và việc tổ chức cho học sinh trình bày trước tập thể, tạo sự va
chạm giữa các ý kiến khác nhau.
Ta thấy rằng, các tác giả có thể đã nhấn mạnh một vài khía cạnh khác nhau
nhưng đều thống nhất các quan điểm cơ bản chung như sau:


9

a) Dạy học phải xuất phát từ vốn kinh nghiệm đã có của học sinh.

10

các kiến thức đã có và các kiến thức mới, mà bao gồm quá trình chủ thể nhận thức,
suy nghĩ để loại bỏ những tri thức cũ không phù hợp, chọn lọc những tri thức đúng,
phù hợp. Do vậy, tri thức mới được hình thành bao gồm cả quá trình loại bỏ, kế
thừa và phát triển các quan niệm sẵn có của học sinh. Theo quan điểm kiến tạo cơ
bản quá trình nhận thức của học sinh là quá trình thích nghi và tiến hóa.
Ưu điểm nổi bật của kiến tạo cơ bản là đề cao vai trò tự lực của các cá nhân
trong hoạt động nhận thức và chỉ ra cách thức cơ bản để người học xây dựng nên tri
thức cho bản thân trong quá trình học tập.
Song khi coi trọng quá mức vai trò của các cá nhân trong quá trình nhận thức
cũng chính là đặt học sinh vào tình trạng cô lập, làm mất đi sự xung đột mang tính
xã hội trong nhận thức. Do vậy, kiến thức được kiến tạo thiếu đi tính xã hội. Biểu
hiện là kết quả của kiến tạo cơ bản thường dẫn đến những quan niệm khác nhau của
các cá nhân về cùng một sự kiện. Trong số đó, có cái phù hợp, có cái chưa phù hợp,
thậm chí có cái hoàn toàn sai trái với tri thức khoa học. Những kết quả nghiên cứu
thực nghiệm cho thấy, những quan niệm sai trái và chưa phù hợp với tri thức khoa
học thường có sức bền kỳ lạ và chúng trở thành chướng ngại trên con đường tổ chức
nhận thức cho học sinh trong dạy học. Hạn chế này của kiến tạo cơ bản sẽ được
khắc phục nhờ kiến tạo xã hội.
ii. Kiến tạo xã hội.
Kiến tạo xã hội là gì?
Con người thường không tồn tại một cách đơn lẻ mà thường sinh sống trong
gia đình, trong tập thể, trong cộng đồng xã hội. Đồng thời con người có ngôn ngữ
để giao tiếp với nhau trong cộng đồng. Do đó, theo Vygosky, sự học tập của con
người không chỉ dừng lại ở quá trình kiến tạo cơ bản mà đồng thời được thực hiện
thông qua sự tương tác, sự tranh luận trong cộng đồng. Vì vậy, kiến thức được tạo
nên có tính chất xã hội, người ta gọi đây là kiến tạo xã hội hay kiến tạo ngoại sinh.
Theo Nor Joharuddeen Mohdnor[4], kiến tạo xã hội là quan điểm nhấn
mạnh đến vai trò của các yếu tố văn hóa, các điều kiện xã hội và sự tác động

người giáo viên phải biết tạo ra những môi trường học tập thuận lợi, sao cho nhờ
những kinh nghiệm cùng với những kiến thức, kỹ năng đã có, người học có thể mở
rộng và thiết kế lại sự hiểu biết, kiến thức và kỹ năng của bản thân. Đồng thời,
không thể coi nhẹ vai trò của giáo viên và các bạn đồng môn. Người học sẽ quan sát


12

giáo viên trong hành động, tư duy và tìm cách tiếp cận nó như là một mô hình mẫu.
Mỗi cá nhân HS cần phải được tạo môi trường, điều kiện để trao đổi tương tác với
các bạn trong lớp (Kiến tạo xã hội). Thông qua đó, những kinh nghiệm cũ và kiến
thức mới sẽ được kết hợp và định hướng vào sự hiểu biết của bản thân. Mô hình do
giáo viên đưa ra sẽ không được chủ thể tiếp nhận hoàn toàn mà được điều chỉnh cho
phù hợp với sự hiểu biết riêng của bản thân học sinh.
Một số năng lực cơ bản kiến tạo kiến thức[5],[29]
Để người học thực hiện có hiệu quả kiến tạo cơ bản và kiến tạo xã hội trong
quá trình lĩnh hội kiến thức, kỹ năng mới cần dần từng bước bồi dưỡng cho họ
những năng lực cơ bản sau:
a) Năng lực dự đoán phát hiện vấn đề dựa trên cơ sở các quy luật tư duy biện
chứng, tư duy tiền logic, khả năng liên tưởng và di chuyển các liên tưởng.
b) Năng lực định hướng tìm tòi cách thức giải quyết vấn đề, tìm lời giải các bài
toán.
c) Năng lực huy động kiến thức để giải quyết vấn đề Vật lý. Các thành tố chủ yếu
của năng lực này là: năng lực lựa chọn các công cụ thích hợp để giải quyết một vấn
đề, năng lực chuyển đổi ngôn ngữ, năng lực quy lạ về quen nhờ biến đổi các vấn
đề, biến đổi các bài toán về dạng tương tự.
d) Năng lực lập luận logic, lập luận có căn cứ giải quyết chính xác các vần đề đặt
ra.
e) Năng lực đánh giá, phê phán
Vai trò của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học kiến tạo[12]

qua con đường hoạt động tư duy, lập luận logic nên có nhiều kiến thức bị sai lệch,
không đúng với bản chất vốn có của sự vật hiện tượng. Từ đó dẫn đến nhiều
cuộc đấu tranh bảo vệ chính kiến của các nhà khoa học. Đến thế kỷ XVI, với sự
đóng góp to lớn của nhà khoa học người Ý Galille, Vật lý học được biết đến như
một khoa học thực nghiệm. Bởi hệ thống kiến thức về các khái niệm, các định
luật Vật lý được xây dựng chủ yếu bằng thực nghiệm. Các nhà khoa học đã tự kiến
tạo kiến thức cho bản thân và trở thành kiến thức chung cho nhân loại. Chính vì
vậy, các kiến thức Vật lý đã ngày càng tiệm cận với chân lý hơn trong một giai
đoạn nhất định nào đó.
Mặt khác, những kiến thức của Vật lý học được ứng dụng trực tiếp, rộng rãi


14

vào trong cuộc sống, kỹ thuật. Đặc biệt, trong những thập kỷ gần đây, cùng với
những ngành khoa học khác, Vât lý học đã góp phần không nhỏ vào công
cuộc chinh phục vũ trụ và nâng cao chất lượng cuộc sống của con người.
Với những đặc thù cơ bản như vậy, chúng tôi nhận thấy rằng: Có thể tổ chức
các hoạt động nhận thức của học sinh theo quan điểm kiến tạo đi theo phương pháp
thực nghiệm của các nhà khoa học. Hơn nữa, học sinh khi tiếp xúc thực tế
cuộc sống sẽ tích lũy cho mình một số kiến thức về Vât lý học cho bản thân. Đây
cũng là một thế mạnh để giáo viên tìm hiểu các quan niệm đúng sai của học sinh
trước khi tổ chức dạy học cho học sinh theo quan điểm kiến tạo.
2.1. Điều kiện cần thiết để tổ chức dạy học Vật lý theo quan điểm kiến tạo
a) Nội dung dạy học, nội dung nhận thức phải gắn liền với thực tiễn cuộc sống.
Song song với quá trình học tập trong nhà trường, học sinh trong quá trình
tiếp xúc với thực tế đã kiến tạo cho bản thân một số khái niệm cơ bản có thể đúng
hoặc sai. Người giáo viên có nhiệm vụ phát hiện ra những quan niệm sai đang tồn
tại ở người học để thiết kế các quá trình dạy học thích hợp nhằm giúp học sinh
phá vỡ những quan niệm cũ, sai lệch để kiến tạo nên kiến thức mới.[9]

sinh. Trong quá trình dạy học theo quan điểm kiến tạo, học sinh phải tự kiến tạo
kiến thức cho bản thân dưới sự hỗ trợ của giáo viên nên con đường đi tìm tri thức
Vật lý của học sinh cũng giống như các nhà khoa học. Học sinh cũng tự mày mò
để thiết kế các phương án thí nghiệm và tiến hành thí nghiệm với các dụng cụ có
sẵn để giải quyết các mâu thuẫn nhận thức hay giải quyết các vấn đề đã đặt ra.
Trong đó, giáo viên phải là người chủ động trong việc điều khiển hoạt động
tư duy của học sinh, phải tạo được nhu cầu và hứng thú học tập cho học sinh
bằng cách đưa ra một tình huống có vấn đề để đưa chủ thể vào một trạng thái tâm
lý đặc biệt, mong muốn giải quyết vấn đề và lúc đó hoạt động tư duy bắt đầu diễn
ra. Giáo viên phải tạo ra môi trường học tập cho học sinh có điều kiện thuận lợi để
thảo luận, trao đổi ý kiến của mình với bạn bè, với giáo viên.
2.2. Tiến trình chung của việc vận dụng lý thuyết kiến tạo trong dạy học Vật
lý ở trường phổ thông.
i. Tiến trình dạy học kiến tạo theo một số tác giả phương Tây[9]
Hiện nay, các nhà nghiên cứu đang tìm ra các phương pháp dạy học cụ
thể có thể thực hiện các quan diểm của dạy học kiến tạo. Theo Minstrel việc


16

tìm hiểu những quan niệm có sẵn của học sinh gợi ý cho việc xây dựng các phương
pháp dạy học cũng như các tiến trình dạy học cụ thể. Các hướng nghiên cứu đều
nhấn mạnh tầm quan trọng của sự phát triển các kiến thức được xây dựng chung
giữa thầy và trò trong quá trình dạy học. Cuối cùng, quan niệm của thầy, đại diện
cho quan điểm khoa học phải là quan niệm chỉ đạo. Tuy nhiên, hiện có sự bàn cãi
về việc đánh giá các quan niệm có sẵn của học sinh để làm chúng bộc lộ ra. Do
vậy, các hướng đề xuất có các chi tiết khác nhau tùy theo quan điểm về các quan
niệm có sẵn của học sinh.
Một số phương pháp dạy học cụ thể đã được đề xuất như sau:
- Phương pháp của Nossbaun và Novick, gồm ba bước:

thức
có
sẵn

Xem xét lại các kiến thức có sẵn
Trao đổi và làm rõ các kiến thức
có sẵn
Đưa ra các tình huống mâu thuẫn
Xây dựng các kiến thức mới
Đánh giá
Áp dụng các kiến thức mới


18

- Phương pháp của Guy Robardet và Jean Claudde: Biểu diễn bằng sơ đồ sau:

Giáo viên đề xuất
Một dự án thực nghiệm

Quan niệm của
học sinh

Hãy mô tả
Một tình huống

Hình thành những liên
tưởng của các giả thuyết

Vấn đề