VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ HƯƠNG LAN

HÒA GIẢI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH
CHẤP ĐẤT ĐAI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI-2017


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHẠM THỊ HƯƠNG LAN

HÒA GIẢI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH
CHẤP ĐẤT ĐAI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành: Luật Kinh tế
Mã số: 62.38.01.07

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS TRẦN ĐÌNH HẢO

HÀ NỘI-2017



2.7. Sự hình thành và phát triển của chế định hòa giải tranh chấp đất đai trong
pháp luật Việt Nam................................................................................................63
2.8. Ý nghĩa của hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai...............................67
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2................................................................................................70
CHƯƠNG 3.....................................................................................................................72
THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP
ĐẤT ĐAI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY............................................................................72

3.1. Các quy định của pháp luật hiện hành về trách nhiệm và thẩm quyền hòa giải
tranh chấp đất đai...................................................................................................72
3.2. Thủ tục hòa giải tranh chấp đất đai.................................................................88
3.3. Phương pháp tiến hành hòa giải tranh chấp đất đai ....................................107
3.4. Hiệu lực công nhận sự thỏa thuận của các đương sự...................................111
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3..............................................................................................115
CHƯƠNG 4...................................................................................................................117
PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ HÒA GIẢI
TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.........117


4.1. Những căn cứ cho việc hình thành phương hướng và giải pháp hoàn thiện
pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai..............................................................117
4.2. Phương hướng chung của việc hoàn thiện pháp luật về hòa giải trong
giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay.............................................137
4.3. Giải pháp cụ thể hoàn thiện các quy định về hòa giải trong giải quyết
tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay..............................................................143
KẾT LUẬN CHƯƠNG 4..............................................................................................153
KẾT LUẬN...................................................................................................................155
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO......................................................................159





Thứ năm, hiện nay công tác hòa giải ở địa phương, ở các cấp chính
quyền và ở các cấp tòa án chưa thực sự được coi trọng và áp dụng triệt để còn
mang tính hình thức. Một trong những nguyên nhân là do chúng ta chưa có cơ
chế chính sách và đội ngũ hòa giải viên chuyên nghiệp.
Thứ sáu, công tác hòa giải tranh chấp đất đai ở Tòa án hiện nay chưa
thực sự được coi trọng, một số các quy định về thủ tục và trình tự hòa giải tại
tòa được Bộ Luật Tố tụng dân sự quy định nhưng vẫn có một số vấn đề cần
được nghiên cứu.
Giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn để hoàn thiện pháp luật về
đất đai và đưa ra những giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện cơ chế giải quyết
tranh chấp đất đai bằng hòa giải cần có những công trình nghiên cứu khoa học
nghiên cứu một cách có hệ thống nhưng ở Việt Nam chưa có một công trình
nào nghiên cứu một cách tổng thể và chuyên sâu về vấn đề hòa giải trong giải
quyết tranh chấp đất đai nên nghiên cứu sinh chọn đây là đề tài nghiên cứu
làm luận án.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu:
Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn
của pháp luật về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai thông qua việc
nghiên cứu, phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật, thực tiễn áp dụng
các quy định pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai hiện nay. Qua đó, phát
hiện những thiếu sót, bất cập của quy định pháp luật để từ đó đưa ra phương
hướng, kiến nghị, đề xuất cụ thể góp phần làm cho các quy định về hòa giải
trong giải quyết tranh chấp đất đai thực sự phù hợp với thực tiễn cuộc sống.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
Luận án có các nhiệm vụ chủ yếu như sau:

3



tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay; Nội dung của hòa giải trong giải
quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay; Những yêu cầu đặt ra, quan
điểm và giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống bảo đảm pháp lý thực hiện hòa
giải trong giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay.
Với mục đích và nhiệm vụ như trên, luận án chủ yếu nghiên cứu vấn đề
hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay tại cơ sở xã,
phường, thị trấn và tòa án các cấp.
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
Về mặt lý luận:
Với những quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về hòa giải
trong giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay luận án sẽ bổ sung và
góp phần làm rõ hơn hướng nghiên cứu về hòa giải, hòa giải trong giải quyết
tranh chấp đất đai và đề xuất một số giải pháp có khả năng ứng dụng trong
quá trình hoàn thiện chính sách, pháp luật, cụ thể:
+ Luận án làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản thuộc phạm vi nghiên
cứu của đề tài như: hòa giải, tranh chấp đất đai, hòa giải trong giải quyết tranh
chấp đất đai, đặc điểm tranh chấp đất đai và đặc điểm của hòa giải trong giải
quyết tranh chấp đất đai, các nguyên tắc của hòa giải trong giải quyết tranh
chấp đất đai, quy trình hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai, thủ tục hòa
giải tranh chấp đất đai tại cơ sở, UBND xã, phường, thị trấn, thủ tục hòa giải
tranh chấp đất đai tại tòa án, phương pháp tiến hành hòa giải tranh chấp đất
đai, hiệu lực công nhận sự thỏa thuận của các đương sự tại cơ sở, UBND xã,
phường, thị trấn.
+ Luận án đánh giá thực trạng thực hiện phương thức hòa giải trong
giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay trên cơ sở phân tích và bình
luận các vụ việc đã xảy ra trên thực tế ở nước ta.

5

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1.Tình hình nghiên cứu trong nước
Hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai nói riêng và những nội
dung nghiên cứu về đất đai nói chung đã được nhiều nhà khoa học quan tâm
nghiên cứu, đề cập đến trong nhiều công trình với những mức độ khác nhau
và cách tiếp cận khác nhau. Các công trình nghiên cứu về vấn đề hòa giải, đất
đai và tranh chấp đất đai được thể hiện dưới nhiều hình thức: sách chuyên
khảo, đề tài khoa học, luận án tiến sĩ, luận án thạc sĩ, giáo trình giảng dạy
trong các trường đại học, các bài tham luận tại hội thảo, kỷ yếu hội thảo khoa
học, các bài viết đăng trên các tạp chí khoa học v.v… Hiện nay, chưa có công
trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về hòa giải trong giải quyết tranh
chấp đất đai. Các công trình nghiên cứu khoa học có liên quan đến hòa giải
trong giải quyết tranh chấp đất đai được thực hiện ở nước ta trong thời gian
qua có thể sắp xếp theo nhóm các vấn đề như sau:
- Các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến tranh chấp đất đai:
Trước hết là bài viết:“ Bàn về khái niệm tranh chấp đất đai trong Luật
Đất đai năm 2003” của tác giả Lưu Quốc Thái đăng trên chí Khoa học pháp
lý số 2(33)/2006, tác giả đã nghiên cứu về khái niệm tranh chấp đất đai theo
tác giả tranh chấp đất đai tại khoản 26 Điều 4 Luật Đất đai năm 2003 cần
được diễn giải là tranh chấp một tổng thể những yếu tố hợp nhất tạo thành
quyền sử dụng đất đã nêu trong bài viết, chứ không phải là việc tranh chấp
từng quyền và nghĩa vụ rời rạc, đơn lẻ. Tác giả đã đưa ra cách hiểu đặt khái
niệm tranh chấp đất đai trong mối quan hệ không thể tách rời với tất cả các
quy định có liên quan, chứ không phải cô lập nó hoặc đặt nó lên trên tất cả

7


các quy định khác nhằm phát huy trí tưởng tượng một cách thái quá, dẫn đến
những suy diễn không phù hợp. Có nghĩa là, không thể “trộn lẫn” tranh chấp

khiếu nại về đất đai” của tác giả Nguyễn Xuân Trọng và Trần Hoài Nam đăng
trên tạp chí Nghiên cứu lập pháp điện tử. Nội dung các bài viết đã cho chúng
ta thấy thực tiễn tranh chấp đất đai trong thời gian vừa qua rất phức tạp có
nhiều bất cập, vướng mắc như: các quy định pháp luật có liên quan đến giải
quyết khiếu nại, khiếu kiện; các quy định liên quan đến bồi thường; giải
phóng mặt bằng; thu hồi đất; thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất của các cơ
quan nhà nước.....
Đặc biệt trong đó phải kể đến Luận án “Tranh chấp đất đai và giải
quyết tranh chấp đất đai bằng tòa án ở nước ta” của tác giả Mai Thị Tú Oanh
năm 2013. Tác giả nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn về tranh
chấp đất đai ở Việt Nam trong đó có tìm ra nguyên nhân, hậu quả của tranh
chấp đất đai và đánh giá chung về tình hình tranh chấp đất đai hiện nay và xu
hướng phát triển. Trên cơ sở phân tích về tranh chấp đất đai tác giả đã đưa ra
các vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất
đai bằng tòa án. Một số các công trình nghiên cứu khoa học khác đề cập đến
thực tế giải quyết tranh chấp đất đai tại một số địa phương như: Luận văn
“Giải quyết tranh chấp đất đai (Qua thực tiễn ở Hà Nội)” của tác giả Hồ
Xuân Hương, năm 2004. Tác giả nghiên cứu những vấn đề chung về tranh
chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai theo quy định của pháp luật đất
đai. Trong nội dung thực trạng áp dụng pháp luật tác giải đã nêu rất cụ thể về
thực trạng giải quyết tranh chấp đất đai qua thực tiễn ở Hà Nội. Từ nghiên
cứu của mình tác giả đã đưa ra một số định hướng và giải pháp nâng cao hiệu
quả giải quyết tranh chấp đất đai ở Hà Nội nói riêng và cả nước nói chung.
Luận văn “Giải quyết tranh chấp đất đai bằng con đường toà án ở Việt Nam”
của tác giả Trần Văn Hà năm 2007. Tác giả đã nghiên cứu những vấn đề
chung về tranh chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai bằng con đường

9




đền bù, giải tỏa, giải quyết tranh chấp đất đai, xây dựng, nhà ở ” của tác giả
Nguyễn Văn Hậu năm 2007 nội dung cuốn sách phân tích và chỉ dẫn các quy
định của pháp luật về đền bù, giải tỏa, giải phóng mặt bằng theo quy định của
Luật đất đai và Luật Nhà ở. Đồng thời tác giả có đưa ra các quy định về giải
quyết tranh chấp đất đai và hòa giải cũng là một trong những phương thức để
giải quyết tranh chấp đất đai, nhà ở. Cuốn sách cũng là một trong những
nguồn tài tiệu để tham khảo và định hướng trong của trình nghiên cứu của
nghiên cứu sinh.
Tuy cách tiếp cận và mục đích của các công trình nghiên cứu khoa học
khác nhau nhưng các công trình khoa học đều có chung quan điểm hướng tới
hoàn thiện các quy định pháp luật đất đai mà một trong những nội dung quan
trọng là hoàn thiện các quy định về giải quyết tranh chấp đất đai ngày càng
hoàn thiện, phù hợp với thực tiễn cuộc sống vốn ngày càng đa dạng và phức
tạp.
- Các công trình nghiên cứu khoa học nghiên cứu hòa giải và hòa giải
trong giải quyết tranh chấp
Nhiều công trình nghiên cứu khoa học pháp lý nghiên cứu về hòa giải
được đề cập ở nhiều góc độ khác nhau với phương diện là một chế định pháp
lý, là một phương thức giải quyết tranh chấp... Trong đó tiêu biểu phải kể đến
các công trình nghiên cứu như: Luận án “Chế định hòa giải trong pháp luật
tố tụng dân sự Việt Nam – Cơ sở lý luận và thực tiễn” của tác giả Trần Văn
Quảng năm 2004; Luận văn về “Hòa giải trong tố tụng dân sự - Thực tiễn và
hướng hoàn thiện” của tác giả Bùi Đăng Huy năm1996. Trong nội dung các
công trình khoa học này tác giả đã nghiên cứu, phân tích, đánh giá các quy
định pháp luật về hòa giải trong pháp luật tố tụng dân sự; chế định hòa giải
trong pháp luật tố tụng dân sự hiện hành. Các tác giả đi sâu vào việc nghiên
cứu thực trạng chế định hòa giải trong pháp luật tố tụng dân sự hiện hành và

11

12


thương mại trong đó hòa giải là một trong những phương thức được nêu ra để
giải quyết tranh chấp có hiệu quả bên cạnh các phương thức giải quyết tranh
chấp khác như: tự thương lượng, trọng tài, tòa án....Tác giả có đánh giá thực
trạng việc áp dụng các phương thức giải quyết tranh chấp và có sự so sánh
hiệu quả của việc áp dụng từng phương thức trong việc giải quyết tranh chấp
thương mại, đồng thời nêu lên từng hạn chế và bất cận của các biện pháp. Từ
đó, tác giải đã có những đề xuất, kiến nghị đối với việc xây dựng và hoàn
thiện cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế đối với các quan hệ thương mại
trong giai đoạn hiện nay.
Ngoài ra còn có các bài tham luận, báo cáo, bài báo, tạp chí như: “Hòa
giải thương lượng trong việc giải quyết tranh chấp hợp đồng kinh tế”của tác
giả Trần Đình Hảo năm 2002, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số tháng 1; “Về
quyền định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự” của tác giả Phạm Hữu
Nghị năm 2000,Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 12; “Hòa giải trong tố
tụng dân sự” của tác giả Phạm Hữu Nghị năm 2002,Tạp chí Nhà nước và
pháp luật số 12; “Một số vấn đề về nâng cao hiệu quả của biện pháp hòa
giải” của tác giả Trương Kim Oanh năm 1997, Tạp chí Tòa án nhân dân số 6;
Bài tham luận về “Các phương thức thương lượng, hòa giải, trung gian ở
Việt Nam” của tác giả Trần Văn Quảng, tài liệu hội thảo Giải quyết tranh
chấp ngoài tố tụng tư pháp – thực tiễn Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế, Bộ
Tư pháp và Tổ chức phát triển quốc tế Canada (Dự án hỗ trợ cải cách pháp
luật) đồng tổ chức ngày 23-24/8/2008. Báo cáo nghiên cứu “Hòa giải tranh
chấp đất đai tại Việt Nam - phân tích pháp luật hiện hành, các thực tiễn và
khuyến nghị cho cải cách” do Viện nghiên cứu Chính sách, pháp luật và phát
triển (PLD) trực thuộc Liên hiệp các Hội khoa học kỹ thuật Việt Nam
(VUSTA) thực hiện, do PGS.TS. Nguyễn Quang Tuyến làm trưởng nhóm.
Các báo, tạp chí về “Hòa giải ở cơ sở và vấn đề hoàn thiện pháp luật về hòa


14


Qua nghiên cứu, đánh giá các nhóm công trình nghiên cứu mà tác giả
luận án chưa liệt kê hết được nhưng cho thấy những vấn đề liên quan đến hòa
giải, liên quan đến giải quyết tranh chấp đất đai với những khía cạnh khác
nhau rất đa dạng và phong phú nhưng chưa có một công trình nghiên cứu nào
nghiên cứu về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện
nay một cách có hệ thống. Những công trình nghiên cứu khoa học trên là
nguồn tài liệu tham khảo rất hữu ích cho việc nghiên cứu luận án của tác giả.
1.1.2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
Ở nước ngoài cũng có các công trình nghiên cứu về hòa giải, về thương
lượng... liên quan trực tiếp đến đề tài của luận án như:
Bài viết “Việc giải quyết tranh chấp thông qua người trung gian hòa
giải” của Pryan A. Garner chủ biên (2004), Black’s Law Dictionary, tái bản
lần thứ 8, NXB West, Thomson, tr.307. Trong bài viết tác giả đã đề cập đến
quá trình hòa giải và chỉ ra hòa giải là một quá trình mà bên thứ ba tạo điều
kiện và phối hợp để các bên thương lượng với nhau.
Tác giả L Mulcahy và các tác giả, trong bài viết “Trung gian hòa giải
các vụ kiện về thiếu trách nhiệm trong y tế: một giải pháp cho tương lai”
NHS Executive, 2000, tr. Xvii. Tác giả đã đề cập đến hòa giải là việc giải
quyết tranh chấp giữa hai bên thông qua sự can thiệp của bên thứ ba, hoạt
động một cách trung lập và khuyến khích các bên xóa bớt sự khác biệt.
Tác giả F E A Sander và S B Goldberg, trong bài viết “Giải tỏa nỗi lo
không cần thiết: Cẩm nang hướng dẫn thân thiện với người lựa chọn cơ chế
giải quyết tranh chấp thay thế” (1994), Nguyệt san Đàm phán 55. Tác giả cho
rằng một bước rất quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp của là hòa
giải. Hòa giải đem lại cơ hội cho các bên trình bày, giải thích và đưa ra lời xin
lỗi với nhau. Sự tham gia trực tiếp của các bên tranh chấp trong hòa giải là rất


16


1.1.3. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.3.1. Những kết quả kế thừa
Qua việc tìm hiểu về tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài “ Hòa
giải trong giải quyết tranh chấp đất đai ở Việt Nam hiện nay” nghiên cứu sinh
tiếp cận được, luận án đã kế thừa những kết quả của các nhà khoa học như
sau:
Thứ nhất, các công trình khoa học đã tiếp cận, nghiên cứu cơ sở lý luận
về tranh chấp đất đai, giải quyết tranh chấp đất đai, thủ tục giải quyết tranh
chấp, hòa giải trong tố tụng dân sự, hòa giải trong tranh chấp thương mại.
Đây là những cơ sở lý luận mang tính tiền đề để tác giả luận án tiếp tục đi sâu
phân tích cơ sở lý luận về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai.
Thứ hai, có nhiều ví dụ, thực tiễn được các công nghiên cứu phân tích,
đánh giá đã định hướng cho tác giả thấy được một cách tổng quát về thực
trạng áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp đất đai. Từ đó, thấy được
vai trò của hòa giải và xu hướng phát triển của phương thức hòa giải trong
giải quyết tranh chấp đất đai.
Thứ ba, một số giải pháp, kiến nghị được đưa ra trong các công trình
nghiên cứu khoa học tuy chưa đi vào cụ thể nội dung hòa giải trong giải quyết
tranh chấp đất đai nhưng đó chính là nguồn tư liệu để tác giả nghiên cứu và
đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện nội dung pháp luật này như: trình tự,
thủ tục hòa giải ở cơ sở, UBND xã, phường, thị trấn; giá trị pháp lý của biên
bản hòa giải thành; xu hướng xã hội hóa hoạt động hòa giải; thủ tục hòa giải
tại tòa án các cấp….
1.1.3.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, tìm giải pháp
Trên cơ sở nghiên cứu, hệ thống hoá các công trình khoa học đi trước có
liên quan đến đề tài luận án, tác giả nhận thấy những vấn đề về hòa giải trong


18


Luận án được triển khai với những câu hỏi và giả thiết nghiên cứu như
sau:
+ Về khía cạnh lý luận:
- Câu hỏi nghiên cứu: Tranh chấp đất đai là gì?
Giả thiết nghiên cứu: Theo quy định tại khoản 26, Điều 3 Luật Đất đai năm
2013 thì “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của
người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai”. Khái
niệm tranh chấp đất đai hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau vì nội
hàm rộng và chưa rõ ràng.
Kết quả nghiên cứu: Làm rõ nội hàm về mặt học thuật và cơ sở pháp lý
của khái niệm tranh chấp đất đai.
- Câu hỏi nghiên cứu : Đặc điểm của tranh chấp đất đai?
Giả thiết nghiên cứu: Tranh chấp đất đai là tranh chấp dân sự nhưng nó
có những đặc thù riêng biệt với các tranh chấp khác như lao động, thương
mại....
Kết quả nghiên cứu: Làm rõ đặc điểm riêng của tranh chấp đất đai.
- Câu hỏi nghiên cứu: Giải quyết tranh chấp đất đai là gì? Có bao
nhiêu hình thức giải quyết tranh chấp đất đai?
Giả thiết nghiên cứu: Giải quyết tranh chấp đất đai là nhằm giải quyết
những bất đồng, mâu thuẫn của các bên trong quan hệ đất đai trên cơ sở pháp
luật. Khi các bên tranh chấp thì có thể lựa chọn các hình thức giải quyết tranh
chấp như tòa án, UBND các cấp...
Kết quả nghiên cứu: Làm rõ khái niệm giải quyết tranh chấp đất đai.
Làm rõ các hình thức dùng để giải quyết tranh chấp đất đai.
- Câu hỏi nghiên cứu: hòa giải là gì? Hòa giải trong giải quyết tranh
chấp đất đai là gì?


20