Ha Noi Office
Office of the Representative to
the Socialist Republic of Viet Nam
United Nations
Educational, Scientific and
Cultural Organization

Member of United Nations Team

Bộ công cụ đánh giá và

lập kế hoạch trường học an toàn trong phòng,
chống thiên tai và các rủi ro khác
(Tài liệu tham khảo)

Xây dựng trường học an toàn và bền vững, sẵn sàng ứng phó với thiên tai, biến
đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và các rủi ro khác


ời nói đầu
Số lượng học sinh và giáo viên chiếm khoảng 25% dân số Việt Nam. Trong thời gian vừa qua,
Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT) rất chú trọng đến việc đánh giá giảm thiểu rủi ro và hướng
dẫn các cơ sở giáo dục xây dựng kế hoạch và báo cáo về vấn đề này với sự phối hợp với các
đối tác của Liên Hợp Quốc tại Việt Nam cũng như các đối tác phát triển trong nước và quốc tế.
Bộ GD&ĐT và UNESCO xây dựng Bộ công cụ đánh giá và lập kế hoạch trường học an toàn trong
phòng, chống thiên tai và các rủi ro khác. Bộ công cụ được xây dựng dựa trên việc thực hiện
Bộ tiêu chuẩn Giáo dục tối thiểu INEE tại Việt Nam: Phòng chống, Ứng phó và Phục hồi nhằm
tuân thủ các quy định quốc tế hiệu quả nhất và được điều chỉnh cho phù hợp với các nhu cầu
và quy định của Việt Nam.
Bộ công cụ đánh giá đòi hỏi phương pháp thực hiện có sự tham gia của cha mẹ học sinh, cộng
đồng, chính quyền địa phương và các bên liên quan nhằm xây dựng môi trường thuận lợi cho

Hy vọng bộ công cụ này sẽ hữu ích với mọi nhà trường, các cấp quản lý và chính quyền địa
phương cùng những ai quan tâm đến an toàn trường học.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Thứ trưởng

VĂN PHÒNG UNESCO TẠI VIỆT NAM
Trưởng Đại diện

TS. Nguyễn Vinh Hiển

TS. Katherine Muller-Marin


4


5


6


7


GD&ĐT
INEE
NGO
THAT

giám sát các kế hoạch thường niên với các
hoạt động nhằm giảm thiểu rủi ro.
iii) Chương III: Các quy trình hướng dẫn xây
dựng các quy trình cụ thể để sau này được
chính thức phê duyệt và sử dụng trong diễn
tập nhằm hỗ trợ trường học an toàn.
iv) Chương IV: Hoạt động dành cho học
sinh bao gồm các ví dụ và bài tập mà Ban
Giám hiệu nhà trường và giáo viên có thể sử
dụng nhằm củng cố kỹ năng thực tiễn mà
học sinh cần có để phòng ngừa và ứng phó
với thiên tai, thảm họa.
Công cụ đánh giá trường học an toàn là một
bộ các biểu mẫu được sử dụng để thu thập các
dữ liệu phù hợp nhất cho việc đánh giá tình hình
trường học, năng lực và các loại rủi ro thiên tai.
Bên cạnh đó là bộ công cụ này còn áp dụng để
đánh giá trường học an toàn ô nhiễm, cháy nổ,
giao thông đường bộ, HIV và các tác động của sự
suy giảm đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu.
Công cụ đánh giá trường học an toàn này được
trình bày theo 3 bước của một quy trình đánh
giá trường học an toàn: i) chuẩn bị, ii) thu thập dữ
liệu, và iii) tổng hợp dữ liệu.
Hướng dẫn lập Kế hoạch THAT sẽ hướng
dẫn trường học và cộng đồng cách thức
phân tích các rủi ro và nhu cầu của trường
học dựa trên thông tin thu được từ công cụ
đánh giá trường học an toàn. Hướng dẫn
này giúp xây dựng một kế hoạch đưa ra các

trong lớp học, trường học và cộng đồng.

9


Bộ công cụ tự đánh giá này nhằm giúp trường
học chủ động cùng cộng đồng và chính quyền
địa phương trong việc lập kế hoạch xây dựng môi
trường dạy và học an toàn củng cố mạng lưới nhằm
hỗ trợ cho việc phòng ngừa các tình huống khẩn cấp xảy
ra ở trường học. Trường học là nơi thích hợp nhất để đánh
giá, thiết kế và thực hiện một cách hữu hiệu và bền
vững các giải pháp giảm nhẹ rủi ro phù hợp
với nhu cầu và năng lực của trường
cũng như cộng đồng xung
quanh.



C

ÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ TRƯỜNG HỌC AN TOÀN NÀY ĐƯỢC TRÌNH BÀY THEO 3 BƯỚC CỦA MỘT
QUY TRÌNH ĐÁNH GIÁ TRƯỜNG HỌC AN TOÀN:

Bước 1 gồm các hướng dẫn và đề xuất nhằm
chuẩn bị cho quá trình đánh giá: thành lập
nhóm đánh giá, xác định phương pháp và mục
tiêu của quá trình đánh giá; huy động sự tham
gia rộng rãi của các trường học và cộng đồng.
Bước 2 hướng dẫn từng bước để hoàn thành

và hiểu biết một cách chính xác các hiểm họa,
nguy cơ, tính dễ bị tổn thương và khả năng của
mình.
Bước 3 hướng dẫn về cách thức chuẩn bị và
tổng hợp thông tin, dữ liệu thu thập được trong
quá trình đánh giá nhằm sử dụng để xây dựng
Kế hoạch THAT.

Mạng lưới – Quá trình đánh giá trường học
an toàn phải được thực hiện với sự tham gia
của các bên liên quan, gồm cán bộ quản lý,
giáo viên, nhân viên và học sinh của trường
và người tham gia từ cộng đồng, phụ huynh,
chính quyền và truyền thông.
Sự tham gia – Quá trình đánh giá cần huy
động tất cả những bên chịu ảnh hưởng
hoặc quan tâm, phải đảm bảo cân bằng giới,
người dễ bị tổn thương, người khuyết tật và
người dân tộc thiểu số.

BƯỚC 1. CHUẨN BỊ HOẠT
ĐỘNG ĐÁNH GIÁ
Nhằm chuẩn bị tốt cho hoạt động đánh giá,
cần thực hiện các nhiệm vụ dưới đây:
Nhiệm vụ 1: Thành lập nhóm đánh giá và
phân công trưởng nhóm
Nhiệm vụ 2: Huy động sự tham gia của
cộng đồng và chính quyền địa phương
Nhiệm vụ 3: Xác định phương pháp thực
hiện quá trình đánh giá

quả, công bằng có ảnh hưởng đến các nhóm
dễ bị tổn thương và dân tộc thiểu số cũng như
các vấn đề cụ thể liên quan đến phụ nữ và trẻ
em gái sẽ được tính đến trong suốt quá trình
đánh giá trường học an toàn.

Nhiệm vụ 2 – Huy động sự tham gia
của cộng đồng và chính quyền địa
phương
Hiệu trưởng hoặc hiệu phó có nhiệm vụ thiết
lập và duy trì mạng lưới chặt chẽ giữa trường
học, cộng đồng, chính quyền địa phương và
các chuyên gia. Mạng lưới này là chìa khóa
thành công trong việc xây dựng môi trường
học tập an toàn, có khả năng ứng phó và thích
ứng tốt hơn với hiểm họa. Ngoài học sinh, giáo

viên và cán bộ, mạng lưới này còn bao gồm
cộng đồng, chính quyền và các nhà chức trách
địa phương, các tổ chức xã hội địa phương và
các bên tham gia khác. Việc xây dựng một quá
trình có sự tham gia của nhiều bên sẽ giúp
tăng cường mối quan hệ giữa trường học và
cộng đồng xung quanh. Nó sẽ tạo cơ hội để
huy động nguồn lực và nguồn kinh phí để thực
hiện thành công kế hoạch THAT nhà trường.
Cộng đồng địa phương có nhiều kinh nghiệm
về phòng ngừa thảm họa và là những người
đầu tiên ứng phó thảm họa xảy ra. Trường
học đóng vai trò trung tâm trong cộng đồng

13


tế về Giảm nhẹ thiên tai của Liên Hợp Quốc
(UNISDR), khu vực tư nhân đang ngày càng
cam kết nhiều hơn trong các hoạt động xã
hội. Các hoạt động này bao gồm các ngày tình
nguyện đóng góp ngày công, tài trợ hoặc hỗ
trợ công sức khi được mời tham gia vào các
hoạt động giáo dục và giảm nhẹ nguy cơ cho
trường học. Ví dụ, một cửa hàng đồ xây dựng
có thể ủng hộ hoặc cung cấp vật liệu để sửa
mái nhà và các doanh nghiệp địa phương
cũng có thể hỗ trợ thông qua chuyên môn
trong quá trình họat động. Các tổ chức khác,
bao gồm Hội phụ nữ, Đoàn thanh niên, Hội
nông dân v..v, đóng vai trò quan trọng trong
việc phòng chống thiên tai và đảm bảo trường
học an toàn. Họ là lực lượng thu thập thông tin

dữ liệu và tình nguyện đóng góp thời gian và
chuyên môn của mình.
Thành phần Nhóm đánh giá nên gồm học sinh,
giáo viên, cán bộ nhân viên trường học, cha
mẹ học sinh và cộng đồng quanh trường học,
chính quyền và các ban ngành địa phương
cùng các chuyên gia. Các bên tham gia hoàn
thành công cụ đánh giá an toàn trường học
theo đề xuất được được liệt kê trong bảng dưới
đây.

Nguồn lực, hoạt động gợi ý 3
• Bộ Tiêu chuẩn Tối thiểu INEE – Tiêu chuẩn 2 về Tiếp cận và môi trường học
tập: Bảo vệ và sức khỏe, hoạt động gợi ý 1, 4, 6 và 7;
• Bộ Tiêu chuẩn Tối thiểu INEE – Tiêu chuẩn 3 về Tiếp cận và môi trường học
tập: Cơ sở vật chất và dịch vụ, hoạt động gợi ý 6;
• Bộ Tiêu chuẩn Tối thiểu INEE – Tiêu chuẩn 1 về Chính sách giáo dục: Soạn
thảo luật và chính sách, hoạt động gợi ý 4.

14


và cộng đồng tham gia đầy đủ vào quá trình
đánh giá.

Nhiệm vụ 4 – Phổ biến các khái niệm
chính cho toàn nhóm đánh giá

Phương pháp có sự tham gia giúp tăng
cường hiệu quả của quá trình đánh giá. Vì
trường học là trung tâm của cộng đồng, cần
kết hợp các kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm
và chuyên môn của nhiều đối tượng (như các
cộng đồng địa phương, các tổ chức chính
phủ và phi chính phủ, khu vực tư nhân, v.v...)
như đã đề cập ở phần trước. Điều này sẽ
đảm bảo việc phòng ngừa và giảm thiểu rủi
ro ở trường học có thể tận dụng được năng
lực và huy động các nguồn lực của toàn thể
cộng đồng.



Đọc kỹ những định nghĩa và ví dụ dưới đây:
Hiểm họa - Hiểm họa là một sự kiện, hiện
tượng vật tự nhiên một hoạt động của con
người có khả năng gây ra những tác động
tiêu cực như mất mát, thương vong, suy
thoái môi trường, thiệt hại tài sản hay các
hậu quả kinh tế xã hội. Các hiểm họa có thể
là tự nhiên hoặc nhân tạo. Rủi ro do hiểm
họa gây ra phụ thuộc vào khả năng và mức
độ thường xuyên xảy ra hiểm họa cũng như
cường độ của nó.
Tình trạng dễ bị tổn thương - Tình trạng dễ
bị tổn thương là các đặc tính hay tình trạng
của các cá nhân hay nhóm người khiến họ
dễ bị ảnh hưởng bởi hiểm họa. Đó là các đặc
tính ảnh hưởng đến khả năng của cá nhân,
tập thể hay cộng đồng trong việc đương đầu
với hiểm họa. Ví dụ về tình trạng dễ bị tổn
thương bao gồm nghèo đói, trẻ em cơ nhỡ
không nơi nương tựa, người khuyết tật hoặc
các nhóm có nguy cơ cao khác. Tình trạng dễ
bị tổn thương cũng có thể kể đến việc thiết
kế, xây dựng yếu kém của các tòa nhà, việc
bảo vệ tài sản chưa phù hợp, việc thông tin
và nhận thức cộng đồng còn hạn chế hoặc
việc quản lý môi trường không bền vững.
Năng lực - Năng lực là tổng hợp thế mạnh,
đặc tính và nguồn lực sẵn có mà cá nhân hay
tập thể có thể sử dụng để giảm nhẹ, phòng

thương (ví dụ như không cắt tỉa cây) đặt
trong mối tương quan với năng lực (ví dụ
như có tình nguyện viên là phụ huynh làm
nghề trồng vườn và có khả năng cắt tỉa cây
trước khi bão xảy ra).
Năng lực đối phó với các hiểm họa cụ thể và
tình trạng dễ bị tổn thương càng thấp thì rủi
ro càng cao. Năng lực đối phó với các hiểm
họa cụ thể và tình trạng dễ bị tổn thương
càng cao thì rủi ro càng thấp. Do đó, điều đặc
biệt quan trọng đối với giảm thiểu rủi ro là

16

nâng cao năng lực và giảm tình trạng dễ bị
tổn thương.

BƯỚC 2. TIẾN HÀNH
ĐÁNH GIÁ
Để tiến hành đánh giá, cần thực hiện các
nhiệm vụ dưới đây:
Nhiệm vụ 1: Thu thập thông tin cơ bản về
trường học
Nhiệm vụ 2: Hoàn thành hồ sơ lịch sử tại
địa phương
Nhiệm vụ 3: Xây dựng lịch theo mùa
Nhiệm vụ 4: Xây dựng bản đồ rủi ro hiểm họa
Nhiệm vụ 5: Thực hiện hoạt động khảo sát
trường học




Nhiệm vụ 2 – Hoàn thành hồ sơ lịch sử
Hồ sơ lịch sử thiên tai giúp xác định những thay
đổi diễn ra trong trường học và cộng đồng. Hồ
sơ ghi lại các sự kiện thảm họa đã xảy ra trước
đây. Điều này giúp thể hiện hình thái thời tiết
(như bão), những thay đổi hoạt động theo mùa
(ví dụ như thu hoạch), sự kiện xã hội (ví dụ như
lễ hội) và điều kiện kinh tế (ví dụ như suy thoái
kinh tế). Nhiệm vụ của nhóm trong hoạt động
này là thu thập thông tin liên quan để đánh giá
tình hình hiện tại.
Để định hướng việc thu thập thông tin, các
thành viên trong nhóm cần kể lại những sự
kiện quan trọng liên quan đến hiểm họa và xu
hướng thiên tai xảy ra ở địa phương. Nhóm có
thể xác minh lại những thông tin này với cán
bộ chịu trách nhiệm quản lý thông tin. Có thể
sử dụng các câu hỏi sau để định hướng các
cuộc thảo luận trong quá trình hoàn thành hồ
sơ lịch sử thiên tai:

5. Các thảm họa đó đã gây ra những thiệt hại
gì (về người, cơ sở vật chất, môi trường…)?
Hãy nêu những thiệt hại cụ thể?
6. Tại sao những thiệt hại lại xảy ra ở mức
độ đó (cơ sở hạ tầng, vị trí, kiến thức và kinh
nghiệm…)?
7. Trường học đã làm gì để giảm thiểu thiệt

khi bão đến.
• Khi được báo trước,
trường có thể di chuyển
hồ sơ, tài liệu và các loại
máy lên tầng hai.

•Ảnh hưởng không tốt
đến chất lượng nước
và không khí.
•Mùi thuốc trừ sâu
khiến cho giáo viên và
học sinh cảm thấy khó
thở, do đó ảnh hưởng
đến sức khỏe và khả
năng học tập của họ.

-•Trường
Trườnghọc
họctuyên
tuyêntruyền
đểtruyền
học sinh
để vận
học động
sinh gia
đình
vậnvà
động
cônggia
đồng

- Trường
trang khi
họcđến
tuyên
trường.
truyền
nhằm
• Trường
nâng
học
cao
tuyên
nhận
thức
truyền
cho nhằm
nông dân
nângvềcao
cách
nhận
giảm
thức
thiểu
choônông
nhiễm
môi
dân
trường.
về cách giảm thiểu
- Trường

tin để đưa vào Kế hoạch THAT.


Lịch theo mùa của trường học sẽ gồm những
nội dung dưới đây.
Cột đầu tiên thể hiện các hoạt động của
trường học và cộng đồng, được đánh dấu ở
tháng tương ứng trong bảng. Ví dụ: Ngày khai
trường, Ngày Quốc tế Phụ nữ, các ngày lễ kỷ
niệm và sự kiện khác. Thông tin này cũng có
thể được điền từ trước.
Cột thứ hai là các hoạt động theo mùa diễn ra ở
cộng đồng, được đánh dấu ở các tháng tương
ứng trong năm. Ví dụ: Mùa trồng trọt, mùa thu
hoạch, mùa giáp hạt.

Cột thứ ba là các loại thảm họa và nguy cơ dựa
trên thời gian hoặc mùa thiên tai, được đánh
dấu ở các tháng tương ứng. Khi thảo luận về
các loại hiểm họa, các bên chia sẻ quan sát
của mình về xu hướng hiểm họa (sự tăng hay
giảm mức độ thường xuyên xảy ra hiểm họa;
thời gian mùa thiên tai diễn ra sớm hơn hoặc
muộn hơn, hoặc các khó khăn trong việc dự
đoán mùa hiểm họa và mức độ ảnh hưởng của
hiểm họa).
Dưới đây là một ví dụ về Lịch theo mùa đã được
hoàn thành, ghi rõ các nhân tố và xu hướng có
thể ảnh hưởng tới việc phòng ngừa và ứng
phó của trường học cả năm.

pháp cụ thể nhằm giảm nhẹ ảnh hưởng của
thảm họa đối với trường học và cộng đồng
xung quanh. Ngoài ra, cũng cần thể hiện
thông tin về các môi trường sống, hệ sinh
thái, cây cối, ao hồ, đầm phá, v.v… Cần chỉ
rõ khi nào những yếu tố này có thể trở thành
hiểm họa với con người, ví dụ như khi một
cái hồ bị ngập lụt.
Để tạo một Bản đồ rủi ro hiểm hoạ chính xác, cần:
1. Lập bản đồ cơ bản. Xác định hướng của
bản đồ và chỉ rõ các hướng Bắc, Nam, Đông,
Tây và đánh dấu vị trí của trường học làm
điểm xuất phát. Sau đó, hãy đánh dấu vị trí
của phường/làng/xã gần nhất và khoảng
cách từ phường/làng/xã đó đến trường học.
Vẽ đường bờ biển, đồi núi, sông hồ ở khu vực

22

xung quanh trường học và xác định khoảng
cách giữa các điểm này và trường học. Vẽ các
tuyến đường chính từ trường học đến khu
dân cư (làng/ xã).
2. Tạo bảng chú giải cho bản đồ để giúp
người đọc hiểu được các ký hiệu và biểu
tượng khác nhau được sử dụng để thể hiện
các yếu tố như đường, tòa nhà công cộng,
cầu, nhà ở, sông, hồ, biển. Cũng có thể đánh
dấu các khu vực nguy hiểm bằng dấu trừ
màu đỏ “–”, các khu vực an toàn bằng dấu

vực các em học sinh nữ dễ bị nguy hiểm hơn.
4. Xác định các lối thoát hiểm và các điểm
sơ tán. Đưa ra ví dụ về các thảm họa cụ thể
(ví dụ như bão, lụt...) và tham vấn người tham
gia về độ an toàn của các lối thoát hiểm và
điểm sơ tán. Hãy đề nghị người tham gia
quan tâm đến người khuyết tật. Các địa điểm

an toàn có dễ tiếp cận không? Có con đường
thay thế nào không?
5. Kiểm tra bản đồ một cách cẩn thận và
mời các bên tham gia chủ động đóng góp
ý kiến nhận xét, đặt câu hỏi và bổ sung các
thông tin cần thiết để hoàn thiện bản đồ.

Mẫu 4. Bản đồ rủi ro hiểm hoạ/ Ví dụ về bản đồ rủi ro hiểm hoạ

23


Sử dụng hình ảnh từ vệ tinh như
Google Maps để tăng tính chính xác
của bản đồ rủi ro hiểm hoạ

Để làm được điều này, hãy tải xuống và lưu

giữ một bản đồ từ Google Maps (xem hướng
dẫn trong khung dưới đây) và phóng lên giấy
cỡ A0 dán lên tường hoặc trên bảng, như hình
dưới đây. Phác thảo đường viền bao quanh

Bấm phím Ctrl+V (đối với hệ điều hành Windows)
hoặc Command+V (đối với hệ điều hành Mac) để dán
hình ảnh bản đồ lên một chương trình soạn thảo văn
bản hay một chương trình chỉnh sửa ảnh bất kỳ.

Nhiệm vụ 5 – Thực hiện hoạt động
khảo sát trường học
Hoạt động khảo sát trường học là một hoạt
động cần sự tham gia của nhiều bên. Các
thành viên trong cộng đồng sẽ đi khảo sát
xung quanh trường để xác định các rủi ro công
trình lẫn phi công trình trong trường và các
khu vực xung quanh.
Người phụ trách cần giải thích rõ ràng rằng
mục đích của hoạt động đi khảo sát trường
học là để xác định những hiểm họa và rủi ro
trong trường và xung quanh trường cũng như

24

điểm yếu trong việc phòng chống các nguy cơ
và rủi ro thảm họa ở trường học, kể cả những
ảnh hưởng của sự suy giảm đa dạng sinh học
và biến đổi khí hậu.
Tùy thuộc vào quy mô trường học và số lượng
tình nguyện viên tham gia đánh giá, người điều
phối sẽ quyết định quy mô, số lượng và thành
phần của nhóm đánh giá. Nếu trường học không
quá lớn, một nhóm đánh giá là đủ. Nhưng nếu
hoạt động đánh giá mất quá nhiều thời gian khi

kênh mương, hồ, ao, cổng ra vào, cửa sổ lớp
học, hệ thống cấp điện, thiết bị điện tử, thư
viện và phòng máy tính.
Mỗi nhóm thực hiện nhiệm vụ đi khảo sát
trường học sẽ ghi thông tin bằng cách sử dụng
các mẫu được chuẩn bị sẵn. Một hoạt động
quan trọng nữa là phải chụp ảnh trong quá
trình đi khảo sát. Ngay cả những vấn đề nhỏ
cũng cần được quan sát và ghi lại nếu chúng
có thể dẫn đến tai nạn hoặc gây thương tích
cho học sinh trong trường hợp thiên tai hoặc
thậm chí trong điều kiện bình thường.
Hai bức ảnh dưới đây minh họa cho các mối đe
dọa, rủi ro có thể bị bỏ sót.

Bức ảnh đầu tiên cho thấy xe máy và ghế đã bịt mất lối
lên xuống cầu thang. Sân có một rãnh thoát nước lớn
dễ gây tai nạn và thương tích, đặc biệt là trong trường
hợp xảy ra lụt lội và sân bị ngập nước khiến người qua lại
không nhìn thấy đường đi.

Bức ảnh trên cho thấy con đường ở trước mặt trường
học này không an toàn bởi có có một con kênh ngay
bên cạnh trường và không có thanh chắn hay rào chắn
nào cả. Khi có lụt lội, không có bất kỳ biển hướng dẫn
nào để giúp người dân phân biệt được ranh giới giữa
đường đi và con kênh.

Khi tất cả các nhóm hoàn thành khảo sát khu vực
được giao, thư ký nhóm tổng hợp những nguy