MỤC LỤC


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nho giáo được du nhập vào nước ta từ thời Bắc thuộc theo con đường
tiếp biến, giao lưu văn hóa và theo quân xâm lược phương Bắc. Từ vị trí là hệ
tư tưởng của kẻ thống trị, Nho giáo đã dần trở thành nhân tố cấu thành nên hệ
tư tưởng của Việt Nam.
Cùng với sự lớn mạnh của Nhà nước phong kiến Việt Nam độc lập và
sự hoàn thiện chế độ phong kiến Việt Nam, Nho giáo ngày càng trở thành hệ
tư tưởng thống trị của giai cấp thống trị phong kiến, đến đầu thế kỷ XIX khi
triều Nguyễn thiết lập chế độ phong kiến trung ương tập quyền chuyên chế
lên toàn xã hội nên để củng cố địa vị và quyền lực của mình, yêu cầu bức thiết
đặt ra đối nhà Nguyễn là phải có một hệ tư tưởng, đồng thời sử dụng hệ tư
tưởng ấy làm công cụ chuyên chính và Nho giáo là sự lựa chọn duy nhất của
triều Nguyễn lúc bấy giờ. Được sự đề cao, trọng dụng, truyền bá của bộ máy
Nhà nước, Nho giáo đã thực sự ảnh hưởng sâu sắc, rộng rãi, có vị trí, vai trò
to lớn trong đời sống văn hoá tinh thần của con người Việt Nam thế kỷ XIX.
Sử dụng Nho giáo với tư cách là hệ tư tưởng chính thống trong xây
dựng và quản lý đất nước, triều Nguyễn đã góp phần tạo dựng nên một nền
văn hoá Nho giáo rực rỡ với những thành tựu đáng kể về văn học, giáo dục, tư
tưởng... Cùng với đó là một đội ngũ trí thức Nho học xuất sắc và đông đảo đã
góp phần đắc lực vào sự thành công của triều Nguyễn trong xây dựng và phát
triển đất nước giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX. Trong số đội ngũ trí thức Nho
học, có nhà Nho Nguyễn Công Trứ. Ông là một Nho sĩ có phẩm chất và công
trạng xuất sắc, là một trong những nhân vật lịch sử kiệt xuất dưới triều
Nguyễn và là danh nhân của Việt Nam dưới thời phong kiến. Trong giới
nghiên cứu, ông được coi là một trong những nhà Nho đa tài nhất giai đoạn
nửa đầu thế kỷ XIX. Với những thành công mà Nguyễn Công Trứ đã đạt



2


* Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện được mục đích trên thì luận án
có những nhiệm vụ sau đây:
- Làm rõ cơ sở hình thành tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ
- Phân tích và làm rõ những nội dung tư tưởng Nho giáo cơ bản của
Nguyễn Công Trứ.
- Làm rõ ý nghĩa tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ trong lịch
sử tư tưởng Việt Nam.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
* Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ các tư tưởng chịu ảnh hưởng Nho
giáo của Nguyễn Công Trứ thể hiện trong thơ văn và tác phẩm liên quan tới
ông.
* Phạm vi nghiên cứu: Các trước tác của Nguyễn Công Trứ, các tài
liệu lịch sử, văn học, các văn bản có liên quan.
4. Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu
* Cơ sở lý luận, thực tiễn của luận án
- Cơ sở lý luận: Lấy các nguyên lý cơ bản và phương pháp luận của
triết học Mác – Lênin làm cơ sở lý luận.
- Cơ sở tư liệu: Nguồn tài liệu tham khảo của đề tài là các bộ sử của
triều Nguyễn và về triều Nguyễn, các công trình khoa học đã công bố liên
quan đến đề tài và các trước tác của Nguyễn Công Trứ.
* Phương pháp nghiên cứu: Đề tài kết hợp sử dụng các phương pháp
logic – lịch sử; phân tích – tổng hợp; hệ thống – cấu trúc, văn bản học, liên
ngành khoa học xã hội.
5. Cái mới dự kiến của luận án: Góp phần làm rõ tư tưởng Nho giáo
của Nguyễn Công Trứ và ý nghĩa của những tư tưởng này trong lịch sử tư
tưởng Việt Nam.

Việc nghiên cứu về cơ sở hình thành tư tưởng Nho giáo của Nguyễn
Công Trứ chính là đi tìm hiểu về bối cảnh kinh tế - xã hội, văn hóa – tư tưởng
Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX. Tìm hiểu về triều Nguyễn được rất
nhiều học giả trong và ngoài nước quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau là
tài liệu tham khảo cho các học giả đi sau tìm hiểu về vấn đề này. Để hiểu rõ
về tình hình Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX đã tác động tới sự hình thành tư
tưởng của nhà Nho Nguyễn Công Trứ như thế nào. Chúng tôi đi tìm hiểu và
phân tích các công trình nghiên cứu trên một số lĩnh vực cụ thể.
* Nhóm các công trình nghiên cứu về kinh tế
Nửa đầu thế kỷ XIX là giai đoạn xảy ra nhiều biến cố của lịch sử, nó
không chỉ biểu hiện rõ ở vấn đề chính trị - xã hội, văn hóa – tư tưởng mà còn
bộc lộ ở khía cạnh về kinh tế. Do đó nghiên cứu về kinh tế của nước ta giai
đoạn này là việc làm cần thiết được rất nhiều học giả quan tâm, tìm hiểu. Tiêu
biểu phải kể đến một số các công trình:
Nguyễn Thế Anh (1971) với tác phẩm “Kinh tế xã hội Việt Nam dưới
các vua triều Nguyễn” tác giả đã dành toàn bộ chương V để nói về các hoạt
động của thương nghiệp, trung tâm buôn bán, hoạt động thương mại cũng như
các yếu tố giao thông vận tải và chính sách thuế khóa. Trong bài viết của
mình, tác giả đặc biệt chú ý đến vai trò của Nhà nước đối với hoạt động ngoại
thương trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX.
Trong Tạp chí nghiên cứu kinh tế (219), năm 1996, tác giả Đỗ Bang có
bài “Chính sách ngoại thương của triều Nguyễn – thực trạng và hậu quả” bài

5


viết đã đề cập đến chính sách bế quan tỏa cảng của triều Nguyễn với các biện
pháp để nhằm thực hiện tối ưu hóa chính sách này. Bài viết cũng đồng thời
cho thấy những chính sách mà triều Nguyễn đã thực thi đối với việc sử dụng
tàu thuyền và chế tài đối với thương nhân nước ngoài khi vào nước ta.

được vai trò của các thành phần kinh tế khác ngoài nông nghiệp.
Các nghiên cứu trên về cơ bản đã trình bày tương đối cụ thể về tình
hình kinh tế của nước ta giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX góp phần tái hiện lại
một thời kỳ lịch sử, giúp người đọc hiểu hơn về một thời đại đã qua, đồng
thời cung cấp cơ sở khoa học giúp chúng tôi có thể nghiên cứu và tìm hiểu
sâu hơn về một nhân vật lịch sử của triều Nguyễn trong giai đoạn này.
* Nhóm các công trình nghiên cứu về chính trị - xã hội
Chính trị - xã hội giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX là một vấn đề vô cùng
phức tạp, nó có ảnh hưởng sâu sắc tới cục diện lịch sử nước ta trong toàn bộ
tiến trình phát triển. Chính vì vậy, việc tìm hiểu về vấn đề này được rất nhiều
học giả quan tâm. Trong đó phải kể đến:
Nguyễn Sĩ Hải (1962), luận án tiến sĩ Luật khoa với đề tài “Tổ chức
chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ: 1802 – 1847” là một trong những
công trình đầu tiên có nghiên cứu về cơ quan giám sát, về tổ chức bộ máy
chính quyền triều Nguyễn. Luận án tập trung đi sâu phân tích toàn bộ cơ quan
trung ương của 3 triều vua: Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị. Qua đó tìm
hiểu về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của cơ quan giám sát. Tuy nhiên
luận án cũng chỉ dừng lại ở mức liệt kê các quy định của triều đình chứ chưa
nghiên cứu sâu và đánh giá cụ thể về tổ chức này cũng như thực tiễn hoạt
động của nó và cũng chưa làm rõ việc tổ chức chính quyền ở địa phương.
Trần Thanh Tâm (1996) “Tìm hiểu quan chức nhà Nguyễn” NXB
Thuận Hóa, Huế. Tác giả đã đi tìm hiểu bộ máy quan chức nhà Nguyễn, vì
theo tác giả công việc này có ý nghĩa quyết định hàng đầu vào sự vận hành
của chế độ phong kiến. Với công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những

7


đóng góp: Thứ nhất là đưa ra những ý kiến về quan chức nhà Nguyễn; Thứ
hai là góp phần chỉ ra cho độc giả những danh mục từ tra cứu quan chức nhà

… Đặc biệt trong Báo cáo dẫn đề của GS. Phan Huy Lê đã khẳng định thời
kỳ chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn là một trong những thời kỳ lịch sử
mà các học giả có những cách nhìn, cách đánh giá khác nhau thậm chí còn
trái ngược nhau. Hội thảo đã cố gắng tiếp cận và đánh giá một cách công bằng
những mặt tích cực, hạn chế; mạnh và yếu của triều Nguyễn giai đoạn từ thế
kỷ XVI đến thế kỷ XIX, qua đó khẳng định việc nghiên cứu về triều Nguyễn
còn nhiều vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã khảo cứu một cách tương đối
về tình hình chính trị - xã hội của nước ta giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX và
cung cấp những cái nhìn mới sâu sắc, đầy đủ về triều Nguyễn đồng thời là
luận chứng khoa học giúp những nhà nghiên cứu sau này có thể sử dụng làm
tài liệu tham khảo.
* Nhóm các công trình nghiên cứu về văn hóa – tư tưởng
Có rất nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng của triều Nguyễn song
chúng tôi chỉ đi tìm hiểu và phân tích một vài công trình tiêu biểu, liên quan
trực tiếp và làm tài liệu tham khảo cho đề tài luận án.
Trần Văn Giàu (1973), “Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế
kỷ XIX đến cách mạng tháng tám”, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội. Tác phẩm
diễn tả quá trình chuyển biến của lịch sử diễn ra hơn một trăm năm ở Việt
Nam với sự đấu tranh xen kẽ của ba hệ ý thức: Hệ ý thức phong kiến; hệ ý
thức tư sản; hệ ý thức vô sản. Đặc biệt là ở tập 1, tác giả tập trung nghiên cứu
về cơ sở xã hội của ý thức hệ phong kiến và tư tưởng Nho giáo trong giai
đoạn này. Qua đó thấy được bản chất của chế độ phong kiến cũng như bối
cảnh xã hội của giai đoạn lịch sử này.
Nguyễn Minh Tường (1996) với “Cải cách hành chính dưới triều Minh
Mệnh”. Công trình này tập trung nghiên cứu sâu hơn về cơ cấu tổ chức, hoạt

9




Nguyễn Quang Phan (1971), “Lịch sử Việt Nam từ năm 1427 đến
1858” (quyển 2, tập 2), NXB Giáo dục. Tác phẩm đã đánh giá về những hạn
chế như sự dốt nát, bạc nhược của quan lại triều Nguyễn là kết quả của chính
sách giáo dục, thi cử lạc hậu, xa rời thực tế và phần lớn các quan lại đều bảo
thủ, không có tư tưởng canh tân đất nước. Tác phẩm là tài liệu tham khảo cho
những học giả đi sau khi muốn đánh giá một cách công bằng cả về những
thành tựu và hạn chế của triều Nguyễn.
Nguyễn Quang Phan, Võ Xuân Đàn với cuốn “Lịch sử Việt Nam từ
nguồn gốc đến năm 1858” (1993). Tác phẩm chỉ là sự ghi chép về việc triều
Nguyễn đào tạo và sử dụng quan lại, đồng thời tác giả cũng chép sơ qua tình
trạng quan lại tham nhũng và bị vua trừng trị. Tuy nhiên theo tác giả nhận
định thì thực chất các vua luôn tìm cách bao che cho quan lại và thường tránh
xét xử các vụ án hối lộ. Tác phẩm không có các chương mục cụ thể trong quá
trình khảo cứu, khiến người đọc rất khó theo dõi và hiểu tường tận các vấn đề.
Việc nghiên cứu về bối cảnh kinh tế - xã hội, văn hóa – tư tưởng Việt
Nam nửa đầu thế kỷ XIX được rất nhiều học giả quan tâm, tìm hiểu và tiếp
cận dưới nhiều góc độ khác nhau. Qua đó đã giúp cho luận án có nguồn tài
liệu tham khảo vô cùng phong phú và quý giá khi tìm hiểu về tư tưởng Nho
giáo của một nhân vật lịch sử dưới triều đại nhà Nguyễn. Để hiểu rõ hơn về
công trình nghiên mà mình đang theo đuổi, chúng tôi đi khảo sát một số các
công trình nghiên cứu về Nho giáo và Nguyễn Công Trứ.
1.2 Nhóm các công trình nghiên cứu về Nho giáo và Nguyễn Công Trứ
1.2.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về Nho giáo
Nghiên cứu về Nho giáo và những ảnh hưởng của nó, đặc biệt là tìm
hiểu về Nho giáo giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX có tác dụng sâu sắc trong việc
đánh giá ý nghĩa của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. Tìm hiểu về vấn đề
này có rất nhiều học giả quan tâm với khối lượng công trình nghiên cứu đồ sộ

11

12


điều mới mẻ nên vấn đề này được rất nhiều học giả và các nhà nghiên cứu
quan tâm tìm hiểu. Đặc biệt là việc lựa chọn vấn đề nghiên cứu nhằm tránh sự
trùng lặp trong hướng nghiên cứu giữa các học giả nên việc lựa chọn Nho
giáo và những vấn đề xung quanh nó được rất nhiều tác giả chọn để nghiên
cứu và bảo vệ luận văn thạc sỹ, luận án tiến sĩ. Tiêu biểu phải kể đến các công
trình sau: Nguyễn Hoài Văn (2001) với “Tìm hiểu tư tưởng chính trị Nho giáo
Việt Nam từ Lê Thánh Tông đến Minh Mệnh”, Nguyễn Thị Thanh Mai
(2007) với “Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đạo đức của người cán
bộ lãnh đạo, quản lý ở Việt Nam hiện nay”, ... Các công trình nghiên cứu tiêu
biểu về Nho giáo dưới dạng luận văn, luận án đã khẳng định sự đa dạng và
phong phú của Nho giáo, khi các nhà nghiên cứu luôn tìm cho mình hướng đi
phù hợp không trùng lặp song mang lại hiệu quả và tính khoa học rất cao, đáp
ứng nhu cầu thực tiễn và lý luận đặt ra đối với việc nghiên cứu về vấn đề này.
Các công trình trên được nghiên cứu và tìm hiểu dưới các dạng khác
nhau song có thể khái quát lại thành các hướng chủ yếu sau:
+ Hướng những công trình nghiên cứu luận giải kinh điển của Nho
giáo, như nghiên cứu của Đào Duy Anh, Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim,
Đoàn Trung Còn, … Các học giả đều đưa ra những nhận định và kiến giải của
mình về Nho giáo song đáng chú ý nhất là Phan Bội Châu với cuốn Khổng
học đăng và cuốn Nho giáo của Trần Trọng Kim. Hai tác phẩm đã diễn giải
các luận điểm cơ bản của Nho giáo, qua đó thể quan điểm của tác giả về Nho
giáo - Nho giáo không chỉ là học thuyết chính trị xã hội mà còn là một học
thuyết triết học, đồng thời các tác giả cũng khẳng định và đánh giá vai trò của
Nho giáo trong việc ổn định xã hội, giáo hóa và hoàn thiện nhân cách con
người. Tuy còn có những hạn chế trong cách đánh giá về Nho giáo song hai
tác phẩm này có ý nghĩa là tài liệu tham khảo cho các học giả đi sau khi tiếp
cận vấn đề nghiên cứu này.

tại Việt Nam” của GS. Lê Sỹ Thắng, hai tác phẩm đều đánh giá một cách

14


khách quan và chỉ ra những tác động của Nho giáo đối với đời sống xã hội và
đối với từng lĩnh vực của đời sống xã hội.
+ Hướng các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của Nho giáo đến các
nhà tư tưởng. Đây chính là cơ sở thực tiễn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà
nghiên cứu, dẫn đến ra đời rất nhiều công trình khoa học như: Sách, tạp chí,
luận văn, luận án... và có mặt ở nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau như:
Triết học, sử học, văn học... Các công trình nghiên cứu phần lớn tìm hiểu về
ảnh hưởng của Nho giáo đến các nhà tư tưởng tiêu biểu của Việt Nam như
Nguyễn Trãi, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh...
Đào Duy Anh với bài viết “Vài ý kiến về ảnh hưởng của Nho giáo với
xã hội Việt Nam” in trong kỷ yếu HTKH Nho giáo tại Việt Nam do Viện Triết
học tổ chức (1994). Tác giả đã nhận xét về nhà Nho Nguyễn Trãi thông qua
tác phẩm và qua sử ký về những lá thư mà Nguyễn Trãi viết cho tướng giặc,
bài viết khẳng định Nguyễn Trãi là nhà tư tưởng thuần túy nên những ngôn từ
mà ông sử dụng đã thấm nhuần tư tưởng nhân nghĩa của Nho gia.
Lê Sỹ Thắng cũng đi tìm hiểu về ảnh hưởng của Nho giáo đến các nhà
tư tưởng Việt Nam song ông lại có hướng đi khác khi sâu phân tích cụ thể
những tác động tích cực và tiêu cực của Nho giáo đến các nhà tư tưởng. Quan
điểm này của tác giả được thể hiện rõ trong “Tư tưởng Nguyễn Trãi và Nho
giáo và Phan Bội Châu và Nho giáo”. Bài viết phân tích ảnh hưởng của Nho
giáo đến hai nhà tư tưởng này qua các thời kỳ hình thành và phát triển tư
tưởng của hai ông. Tuy vậy, bài viết vẫn chưa đi sâu vào phân tích nội dung
tư tưởng Nho giáo của hai nhà Nho nhưng đã đưa ra những nhận định sâu sắc
về việc có thể dùng phương pháp Triết học để nghiên cứu, khai thác tư tưởng
Nho giáo của các Nho sĩ ở nước ta.

Cuộc đời Nguyễn Công Trứ như một “bức tranh nhiều mầu sắc”, để
điểm tô cho bức tranh này được sống động và chân thực đã có rất nhiều nhà

16


nghiên cứu đi tìm hiểu về ông dưới các lĩnh vực khác nhau như: Văn học,
Lịch sử, Chính trị, Triết học… Dưới đây là một vài công trình nghiên cứu tiêu
biểu tìm hiểu về cuộc đời của cụ Nguyễn.
Tác phẩm “Khảo luận về Nguyễn Công Trứ” của Doãn Quốc Sỹ - Việt
Tử, Nhà in Nam Sơn, Sài Gòn. Tác giả đã dành một phần từ trang 9 đến trang
25 để nói về gia đình và thân thế của Nguyễn Công Trứ. Trong phần tìm hiểu
về cụ Nguyễn tác giả đã lồng ghép so sánh với Cao Bá Quát để thấy được khả
năng cũng như vai trò của Nguyễn tiên sinh trong lịch sử. Bên cạnh đó tác giả
cũng đánh giá cao vai trò của quê hương và dòng họ đã tác động tới tư tưởng
và hành động của Nho sĩ Nguyễn Công Trứ.
Phạm Thế Ngũ (1961), “Sáng tác của Nguyễn Công Trứ” in trong Việt
Nam Văn Học Sử Giản Ước Tân Biên, Sài Gòn. Bài viết được chia làm 8
phần. Trong đó tác giả dành phần I và II để nói về thời đại, con người, cuộc
đời và thái độ của Nguyễn Công Trứ thông qua việc tìm hiểu về thi văn của
ông. Qua đây tác giả đã đánh giá về khuynh hướng xã hội cũng như khuynh
hướng con người Nguyễn Công Trứ để thấy được cuộc sống và thái độ của
ông trước cuộc đời.
Văn Tân (1973) với bài viết “Nguyễn Công Trứ và những việc ông làm
hồi thế ký XIX”, Tạp chí nghiên cứu Lịch sử (152). Tác giả đã dành những
trang đầu tiên để nhận định về cuộc đời thăng trầm cũng như xã hội mà
Nguyễn Công Trứ đang sống, đó là một xã hội ngột ngạt và đầy dẫy những
bất công. Qua bài viết, tác giả khẳng định bản thân con người Nguyễn Công
Trứ chứa đầy những mâu thuẫn và đưa ra những bằng chứng lịch sử để chứng
minh cho nhận định của mình, đồng thời tác giả đã chỉ ra những thành tựu và

nghiên cứu đi sau tìm hiểu về vấn đề này có được nguồn tài liệu tham khảo
phong phú trong những nghiên cứu của mình.
*Các công trình nghiên cứu về sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ

18


Sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ là đề tài luận bàn cơ bản nhất khi nói
về ông và được hầu hết các nhà nghiên cứu khảo cứu vì nó gắn liền với cuộc
đời, đồng thời nó thể hiện tư tưởng - hành động của ông. Các công trình
nghiên cứu được khai thác dưới nhiều lĩnh vực khác nhau như: Văn học,
chính trị, quân sự, kinh tế. Dưới đây chúng tôi sẽ đi khảo sát một số các công
trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan trực tiếp đến đề tài luận án:
Lê Thước (1928), “Sự nghiệp và thi văn của Uy viễn tướng công
Nguyễn Công Trứ”. Ngay trong lời mở đầu của cuốn sách, tác giả đã thu hút
độc giả với lời nhận định như sau: “Thường xét nước ta có một bậc vĩ - nhân,
nói về công thời công rất lớn, nói về đức thời đức rất dầy, mà nói về ngôn thì
ngôn - luận văn - chương rất có giá trị… Bậc vĩ - nhân ấy là ai? Là cụ Uy –
Viễn Tướng – công Nguyễn – Công – Trứ vậy” [117; 3]. Qua đó tác giả đã
giới thiệu toàn bộ công đức, hành trạng, cuộc đời và sự nghiệp mà Nguyễn
Công Trứ đã đem lại cho dân, cho nước. Là một trong những học giả nghiên
cứu đầu tiên về Nguyễn Công Trứ, GS. Lê Thước đã đưa độc giả đến với một
con người văn võ song toàn, bằng việc trích dẫn hàng loạt những bài thơ của
Uy viễn tướng công để người đọc có thể hiểu và cảm nhận được những ẩn
chứa trong con người Nguyễn Công Trứ.
Lưu Trọng Lư (1939) “Nguyễn Công Trứ nhà thi sĩ của Nghệ Tĩnh sau
một trăm năm”, Tạp chí Tao Đàn (1). Bài viết đã chỉ ra Nguyễn Công Trứ
không chỉ là thi sĩ của một Quốc gia mà còn là một bậc công thần, một nhà
Nho, một nhà chính trị, một võ tướng, một nhà kinh tế. Bài viết cũng đã khái
quát được cái thần của Nguyễn Công Trứ, đồng thời đánh giá sự kết hợp hài

để đánh giá về Nguyễn Công Trứ thì rất khó nếu đo bằng những học thuyết và
khuôn mẫu sẵn có vì những sáng tác của ông không nằm bó hẹp trong phạm
vi quan niệm của người xưa mà sáng tác của ông chủ yếu bằng thể thơ hát nói
có tính cách như một kiểu đối phó. Nhìn chung, tác phẩm này đã cho độc giả
nhìn nhận rõ nét hơn về Nguyễn Công Trứ - một con người tài danh dưới

20


nhiều góc độ, để độc giả có thể nhận thấy một vị anh hùng dân tộc đã để lại
cho lịch sử, cho người dân Việt Nam những giá trị nhân văn sâu sắc.
HTKH “Danh nhân Nguyễn Công Trứ: cuộc đời và sự nghiệp” đã được
Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội và tỉnh Hà
Tĩnh tổ chức năm 2008 nhân dịp kỉ niệm 230 năm ngày sinh và 150 năm ngày
mất của Nguyễn Công Trứ. Tại hội thảo các nhà nghiên cứu đã đưa ra khoảng
bốn mươi báo cáo với sự nghiên cứu và tham luận của nhiều học giả nổi tiếng
trong các lĩnh vực như: Sử học, triết học và văn học. Các báo cáo tập trung
chủ yếu vào hai chủ đề chính, đó là: chủ đề 1: “Danh nhân Nguyễn Công Trứ:
Dấu ấn lịch sử và thời đại”; Chủ đề 2: “Danh nhân Nguyễn Công Trứ: Nhà
văn hóa lớn”. Mặc dù các báo cáo trong hội thảo được nghiên cứu và nhìn
nhận dưới nhiều góc độ khác nhau về danh nhân lịch sử Nguyễn Công Trứ
song nhìn chung các báo cáo đều minh chứng cho tài năng kiệt xuất của một nhân
vật lịch sử đã ghi dấu ấn của mình vào bậc nhất dưới triều Nguyễn.
Các công trình nghiên cứu được đánh giá và tìm hiểu dưới các loại hình
và góc nhìn khác nhau song về cơ bản đều đã khái quát được sự nghiệp của cụ
Nguyễn. Tuy nhiên, các nhà nghiên chỉ tập trung phân tích đến vấn đề mình
quan tâm còn những vấn đề khác thì khái lược hoặc không tìm hiểu. Do vậy
hạn chế của hầu hết các công trình nghiên cứu là chỉ dừng lại ở việc đánh giá
về sự nghiệp của cụ Nguyễn trên một lĩnh vực cụ thể mà chưa có hoặc có rất
ít các công trình đánh giá về toàn bộ sự nghiệp của ông.

người ông. Qua tác phẩm có thể thấy sự đặc sắc trong thơ văn của Nguyễn
Công Trứ thể hiện phong cách cá nhân của con người ông mà không nhầm
với bất cứ nhà thơ nào. Tác phẩm giúp người đọc đến với Nguyễn Công Trứ
một cách gần gũi vì thơ văn của ông gắn với cuộc sống rất đời thường giản dị
mà chân thành.
Nguyễn Đức Mậu (2009) (Giới thiệu và tuyển chọn) “Nguyễn Công
Trứ tác phẩm chọn lọc” ngay trong lời giới thiệu tác phẩm, Nguyễn Công Trứ

22


đã được tái hiện với tư cách là một nhà thơ tài tử, có khả năng sáng tạo nghệ
thuật “Nguyễn Công Trứ tiêu biểu cho mẫu hình nhà nho tài tử trong văn học
Việt Nam. Tài năng sáng tạo nghệ thuật của ông in đậm bản sắc cá nhân” [72;
6]. Tác giả đánh giá Nguyễn Công Trứ là người đã hoàn chỉnh thể hát nói
thành một thể loại văn học, thể hiện vai trò của ông đối không chỉ đối với một
thể loại mà còn là “cái ý thức mới về văn học” [72; 28] đồng thời giới thiệu
hệ thống thơ văn của Nguyễn Công Trứ dưới các góc độ: Thơ, phú, câu đối,
hát nói, tuồng điều này làm cho độc giả có thể hiểu rõ nét về con người, tư
tưởng của Nguyễn Công Trứ thông qua hệ thống thơ văn của ông.
Nguyễn Lộc với bài viết “Thơ văn Nguyễn Công Trứ” được in trong
“Nguyễn Công Trứ về tác gia và tác phẩm” do Trần Nho Thìn giới thiệu và
tuyển chọn. Bài viết đánh giá vị trí của Nguyễn tiên sinh trong làng văn học
Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX, thể hiện khuynh hướng mới mang
màu sắc của thời đại, đó là sự lên ngôi chữ Hán nhưng các tác phẩm của
Nguyễn Công Trứ lại chủ yếu được viết bằng chữ Nôm đồng thời qua đây tác
giả cũng cho thấy thơ văn của cụ Nguyễn có nội dung phức tạp, đầy mâu
thuẫn, đó là “vừa ca tụng con người hoạt động, lại vừa ca tụng lối sống hưởng
lạc”, “vừa lạc quan tin tưởng lại vừa bi quan thất vọng” [111; 332]. Mặc dù
đánh giá sự phức tạp trong thơ văn của cụ Nguyễn song tác giả vẫn thấy được

tâm lý và tư tưởng của Nguyễn Công Trứ thông qua vận dụng quan điểm Mác
xít nhằm lý giải tư tưởng phức tạp của Nguyễn Công Trứ. Theo tác giả, hành
động và quan niệm sống của cụ Nguyễn là sản phẩm của xã hội nên tác giả đã
đi tìm hiểu hoàn cảnh xã hội đương thời để thấy được ảnh hưởng của xã hội
tới cuộc đời và sự nghiệp của cụ. Trong tác phẩm, tâm lý tư tưởng cũng như
cá tính của Nguyễn Công Trứ được tác giả chú ý đi sâu, tìm hiểu, phân tích
một cách sắc sảo, có sức thuyết phục. Tuy nhiên, do cái nhìn hạn chế của xã
hội lúc bấy giờ cũng như quan điểm về giai cấp của tác giả, khiến tác giả có
những hạn chế và cực đoan khi đánh giá về Nguyễn Công Trứ. Việc nghiên

24