DẠY HỌC VĂN BẢN "CHIẾU CẦU HIỀN" CỦA NGÔ THÌ NHẬM TỪ GÓC NHÌN
VĂN HÓA

-1-


Như vậy qua văn bản "Chiếu cầu hiền" của Ngô Thì Nhậm ngoài việc đề cập đến
những vấn đề quan trọng liên quan đến vận mệnh dân tộc, có giá trị văn chương và từ
những giá trị văn chương ấy giúp chúng ta cảm nhận được những nét đẹp văn hóa
truyền thống của dân tộc. Lịch sử đã bước sang những trang sử mới, “Chiếu cầu hiền”
mà Ngô Thì Nhậm chấp bút viết thay vua Quang Trung sẽ vẫn là cẩm nang về bài học
xử thế, bài học về nghệ thuật thu phục hiền tài trong thiên hạ để họ tận tâm, tận lực
trong công cuộc giữ gìn, bảo vệ và xây dựng đất nước Việt Nam lớn mạnh hơn trên
nhiều phương diện. Ngoài ý nghĩa chính trị của một thời, “Chiếu cầu hiền” còn mang
giá trị văn hóa của mọi thời đại. “Chiếu cầu hiền” sẽ mãi mãi trường tồn cùng thời
gian. ( Tìm hiểu “Chiếu cầu hiền” của Ngô Thì Nhậm từ góc nhìn văn hóa – giáo dục
- Nguyễn Thị Quế Anh)................................................................................................54

-2-


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ giá trị văn hóa được lưu giữ trong tác phẩm văn chương
Mỗi tác phẩm văn học đích thực đều mang trong mình những giá trị
văn hóa cụ thể của một dân tộc, một vùng miền, một đất nước. Giá trị đó cho
thấy tác phẩm văn học không chỉ toát lên vẻ đẹp ngôn từ mà còn cả vẻ đẹp
tâm hồn qua cách ứng xử và cách tiếp nhận của một dân tộc hay một cộng
đồng nhất định. Nói cách khác, giá trị văn hóa trong tác phẩm văn chương cho
phép hiểu rộng hơn giá trị của tác phẩm qua hệ thống hình tượng, hình ảnh,
tạo ra những suy tư liên hệ, so sánh với các loại hình nghệ thuật khác cũng

buộc giáo viên phải thay đổi phương pháp, biện pháp dạy học để đáp ứng yêu
cầu xã hội. Coi trọng giáo dục lí tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách
mạng đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hiện, tinh thần trách
nhiệm xã hội. Giáo dục sẽ theo hướng tinh giản, cơ bản, hiện đại, tăng cường
thực hành, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào cuộc sống". Trong đề án đổi mới
đó, bộ môn Ngữ văn được xem là một trong những môn sẽ có nhiều thay đổi.
Dạy học văn trong nhà trường giai đoạn hiện nay không phải là học "biết để
chơi" mà là "học biết để làm". Trong đánh giá của các nhà giáo dục cũng như
trong tư tưởng của nhân dân ta môn Ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay
vẫn giữ vai trò quan trọng. Vì thế, việc học văn trong nhà trường luôn được
quan tâm và được xem là một trong những môn học chính. Bởi bộ môn này
góp phần tích cực trong việc hình thành nhân cách, giáo dục tư tưởng và nuôi
dưỡng tâm hồn học sinh. Đảm nhận trọng trách lớn cùng với xu hướng phát
triển của thời đại mới, mục tiêu dạy học môn Ngữ văn cũng có những thay
đổi phù hợp. Hiện nay ở cấp THPT "Mục tiêu trực tiếp, chủ yếu của môn Ngữ
văn là hình thành và rèn luyện cho học sinh năng lực đọc - hiểu cũng như tạo
lập các loại văn bản. Chính vì thế, chương trình tạo dựng theo hai loại tích
hợp: Đọc và làm văn" ( Đỗ Ngọc Thống) [8, tr10]. Qúa trình dạy Ngữ văn

-4-


phải hướng tới lợi ích của người học, giúp cho học sinh biết vận dụng những
kiến thức và kỹ năng đã được ứng dụng vào cuộc sống. Đồng thời qua bộ môn
Ngữ văn còn hướng cho học sinh phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của
dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, giáo dục tình cảm cao đẹp cho
người công dân tương lai.
Như vậy mục tiêu dạy học văn trong nhà trường phổ thông theo yêu
cầu của đổi mới giáo dục không chỉ rèn luyện năng lực đọc - hiểu cũng như
tạo lập văn bản cho người học mà còn giúp người học khám phá giá trị tác

dung văn bản. Cho nên người viết lựa chọn đề tài "Dạy học văn bản "Chiếu
cầu hiền" của Ngô Thì Nhậm từ góc nhìn văn hóa".
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
2.1. Vấn đề nghiên cứu văn học theo hướng tiếp cận văn hóa
Từ thế kỉ XIX trên thế giới các nhà nghiên cứu đã đưa ra cách tìm hiểu
văn học theo hướng tiếp cận văn hóa. Trường phái văn hóa - Lịch sử và Triết
học thực chứng ở Pháp, người đứng đầu là H.Taine. Sự giao tiếp rộng rãi của
văn bản trong môi trường văn hóa Iu.M.Lotman đã nhận ra sự tương tác của
các kênh thông tin như một phạm trù xã hội. Ở Anh xuất hiện trường phái
Birminh ham (R.Williams, R.Hoggart), Ở Đức với trường phái Frank Furt
(D.Kllur), Ở Nga vào năm 1940 M.Bakhtin viết "Sáng tác của Frabcois
Rabelais với văn hóa dân gian thời trung đại và phục hưng"...
Ở nước ta, phương pháp tìm hiểu văn học theo góc nhìn văn hóa cũng
mạnh nha từ đầu thế kỉ XX. Năm 1945, nhà nghiên cứu Trương Tửu trong
công trình "Kinh thi Việt Nam" đã dùng văn hóa để cắt nghĩa văn học. Sau
này nhiều công trình nghiên cứu của Đào Duy Anh, Đặng Thai Mai, Hoài
Thanh, Nguyễn Văn Huyên... các tác giả như Phan Ngọc (Tìm hiểu phong
cách của Nguyễn Du qua "Truyện Kiều") Trần Nho Thìn (Xác lập phương
pháp tiếp cận văn hóa cho việc nghiên cứu và giảng dạy văn học Việt Nam
trung đại trên cơ sở phân tích Truyện Kiều; Văn học trung đại Việt Nam dưới

-6-


góc nhìn văn hóa); tác giả Đỗ Lai Thúy (Hồ Xuân Hương; hoài niệm phồn
thực), gần đây tác giả Lê Nguyên Cẩn trong bài viết "Tính văn hóa của tác
phẩm văn học" đăng trên Tạp chí khoa học số 2, năm 2006 của ĐHSP Hà
Nội, đã chỉ tác phẩm văn học có giá trị cao về văn hóa và tiếp cận văn hóa là
hướng khai thác có nhiều ý nghĩa. Các luận văn: Dạy học truyện "An Dương
Vương và Mị Châu Trọng Thủy" theo hướng tiếp cận văn hóa(2008), Luận


3.2 Phạm vi
Do biểu hiện của tri thức văn hóa trong văn bản "Chiếu cầu hiền" của
Ngô Thì Nhậm rất sâu đậm nên trong phạm vi luận văn tập trung nghiên cứu,
tìm hiểu văn bản ở phương diện thể loại, kết cấu, nội dung, tư tưởng chủ đề.
Để từ đó, phục nguyên không gian văn hóa thời trung đại. Phương pháp này
có ý nghĩa trong việc giúp học sinh tiếp cận văn hóa xưa và biết trân trọng
những giá trị văn hóa truyền thống. Đồng thời qua đây sẽ giúp ích cho việc
phân tích các giá trị văn học từ cái nhìn văn hóa.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.
4.1. Mục đích nghiên cứu.
Thực hiện đề tài này, luận văn hướng đến những mục đích sau đây:
Dựa vào phạm trù văn hóa soi tỏ mối quan hệ giữa văn hóa - văn học,
đi sâu vào tìm hiểu ở thể loại Chiếu và văn bản "Chiếu cầu hiền". Những
phương pháp, biện pháp dạy văn bản "Chiếu cầu hiền" từ góc nhìn văn hóa
giúp học sinh hứng thú, say mê đối với việc tìm hiểu văn bản.
Xây dựng thiết kế giáo án dạy học có hiệu quả.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Với mục đích đặt ra như trên, luận văn đề ra và thực hiện các nhiệm
vụ sau:
Tìm cơ sở khoa học và thực tiễn để hướng dẫn học sinh khai thác văn
bản "Chiếu cầu hiền" bằng cách vận dụng tri thức văn hóa.
Tìm ra phương pháp, biện pháp để vận dụng tri thức văn hóa vào
hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản "Chiếu cầu hiền".
Trình bày giáo án thể nghiệm văn bản "Chiếu cầu hiền" trong đó vận
dụng biện pháp, cách thức vận dụng tri thức văn hóa.
Trước sự đổi thay không ngừng của xã hội, xu hướng quốc tế hóa đang
ngày càng thâm nhập mạnh mẽ, đi sâu vào tiềm thức của thế hệ trẻ hôm nay.
Do đó, giá trị văn hóa truyền thống càng được khắc sâu. Vì vậy, nghiên cứu


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC
1.1. Một số vấn đề về văn hóa
1.1.1. Khái niệm văn hoá
Văn hóa là một phạm trù rộng bao trùm lên tất cả những gì liên quan
đến con người. Có thể nói, văn hóa là của con người, do con người sáng tạo ra
và vì con người. Cho đến nay, các nhà nghiên cứu bằng những góc nhìn khác
nhau đã có những cách lí giải và quan niệm riêng về văn hóa. Theo như kết
quả thống kê, hiện nay có khoảng hơn 500 định nghĩa khác nhau về văn hóa.
Ở Việt Nam, nghiên cứu văn hóa xuất hiện vào nửa đầu thế kỉ XX. Người đặt
viên gạch đầu tiên là GS Đào Duy Anh với công trình "Việt Nam văn hóa sử
cương" (1938). Sau đó, vấn đề văn hóa học và văn hóa Việt Nam ngày càng
có nhiều thành tựu. Đặc biệt vào thập niên 90 của thế kỷ XX, văn hóa được
nghiên cứu một cách toàn diện: từ xác định khái niệm, cấu trúc văn hóa đến
loại hình và biểu tượng văn hóa. Thời gian này, hàng loạt các công trình
nghiên cứu về văn hóa ra đời như: Trần Ngọc Thêm "Cơ sở văn hóa Việt
Nam" -1995, Trần Quốc Vượng "Cơ sở văn hóa Việt Nam" - 1997, Phan
Ngọc "Bản sắc văn hóa Việt Nam" - 1998, Nguyễn San và Phan Đăng "Giáo
trinh cơ sở văn hóa Việt Nam" - 2002....
Từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhưng cho đến
bây giờ văn hóa vẫn là đối tượng phức tạp còn nhiều vấn đề chưa thống nhất.
Mặc dù, các ý kiến có thể khác nhau nhưng có một số định nghĩa tiêu biểu về
văn hóa được giới khoa học thừa nhận, dựa trên các tiêu chí phân loại cụ thể:
Định nghĩa dựa trên sự kế thừa xã hội và tính truyền thông ổn định của
văn hóa "Văn hóa chính là bản thân cách mạng người cho dù là hoang dã

- 11 -


nhất, sống trong một xã hội tiêu biểu cho một hệ thống phức tạp của tập quán,



thế giới tự nhiên riêng và sáng tạo thế giới tự nhiên cũng không trùng lặp với
các dân tộc khác. Mặc dù văn hóa luôn có sự phát triển và giao lưu nhưng tính
tiếp biến trong sự kế thừa từ đời này qua đời khác của văn hóa đã cấu thành
nên cho mỗi dân tộc những bản sắc riêng. Văn hóa bản sắc là sắc diện, là
mạch máu thể hiện sức sống dân tộc. Không có được văn hóa bản sắc, con
người mất đi ý thức về tổ quốc, dân tộc, mất đi ý thức làm chủ, quyền tự
quyết tương lai dân tộc và mất đi một phương diện tinh thần quý báu, vô giá
và ý nghĩa cuộc sống nhân sinh. Giữa các dân tộc, chúng ta không thể tự hào
là nền văn hóa của chúng ta đồ sộ, có những cống hiến lớn lao cho nhân loại
hay có những đặc sắc nổi bật. Ở một số dân tộc hoặc là một tôn giáo, hoặc là
một trường phái triết học, một ngành khoa học, một nền âm nhạc, hội
họa...phát triển rất cao ảnh hưởng và phổ biến lâu dài đến toàn bộ văn hóa
thành đặc sắc văn hóa của dân tộc đó. Người Việt Nam không có tâm lí kiền
thành, cuồng tín tôn giáo mà cũng không say mê tranh biện triết học. Các tôn
giáo đều có mặt nhưng thường là biến thành một lối thờ cúng. Người Việt
Nam coi trọng hiện thế trần tục, mong ước cuộc sống thái bình, an cư lạc
nghiệp, sống thanh nhàn, thong thả, có đông con nhiều cháu, chuộng tín
nghĩa... Như vậy, nhìn vào lối sống, quan niệm ta có thể thấy người Việt Nam
có nền văn hóa của mình. Tinh thần của văn hóa Việt Nam là thiết thực, linh
hoạt, dung hóa. Ngoài ra, tư tưởng nhân nghĩa là cốt lõi của văn hóa Việt
Nam, cốt lõi ấy được giữ gìn, được phát huy truyền thống trong trường kì lịch
sử đi lên phát triển của dân tộc đồng thời là niềm tự hào của nhân dân Việt
Nam đối với nhân dân thế giới.
1.2. Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học
1.2.1. Văn học là đỉnh cao của văn hóa
Trong mọi lĩnh vực của cuộc sống, tất cả những gì thuộc về con người
thì đều mang biểu hiện văn hóa. Mà như ta hiểu văn học là một dạng hoạt



- 16 -


văn hóa phong tục....như vậy văn học là nơi giữ gìn các giá trị văn hóa truyền
thống. Nghiên cứu văn học để làm nổi bật các giá trị mà nó chứa đựng, có
như vậy mới khám phá một cách đầy đủ và có chiều sâu một tác phẩm văn
học. Và ở một tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự tồn tại của giá trị văn
hóa. Ngược lại, tác phẩm đó mang nội dung sâu sắc khi nó được sinh ra trong
cái nôi văn hóa lành mạnh, tích cực. Như vậy, văn hóa góp phần cho sự sáng
tạo ra các tác phẩm văn học, văn học là tấm gương phản chiếu đời sống văn
hóa và giúp con người nhân thức rõ hơn về hiện thực cuộc sống, ý thức hơn
về cộng đồng, về dân tộc, về truyền thống lịch sử...
1.2.3. Văn hóa là cơ sở, là nền tảng cho văn học ra đời và phát triển.
Trong suốt chiều dài của lịch sử dân tộc giá trị văn hóa truyền thống
càng được khẳng định và giữ gìn. "Văn hóa là gương mặt của dân tộc"(57),
"văn hóa là cái mà trong một mức độ đáng kể biện minh cho sự tồn tại của
một quốc gia và một dân tộc" [31]. A.Gxpor-kin khẳng định rằng: "cho dù
hàng tỷ những sinh mệnh những con người riêng lẻ cũng không thay thế được
kho báu bất tận của truyền thống văn hóa". Các phong tục văn hóa chính là
dấu ấn lịch sử của cha ông để lại, đó có thể được xem là cơ sở, là nền tảng
vững chắc cho sự ra đời tác phẩm văn học. Văn hóa bao giờ cũng có trước và
là tiền đề cho văn học phát triển và sáng tạo. Một môi trường văn hóa tốt sẽ là
cái nôi vững chắc cho nhiều tấc phẩm văn chương mang giá trị. Do đó, trên
từng trang văn ở các giai đoạn chúng ta có thể nhận rõ luôn mang đạm dấu ấn
văn hóa. Vì thế, muốn khám phá chiều sâu tác phẩm văn học chúng ta phải
giải mã được tri thức về văn hóa, có như thế ta sẽ phục nguyên được không
gian văn hóa trong tác phẩm văn học đó. Như vậy văn học luôn chịu ảnh
hưởng trực tiếp từ môi trường văn hóa của thời đại và truyền thống dân tộc,
muốn khám phá vẻ đẹp tiềm ẩn trong chiều sâu mỗi tác phẩm văn chương suy

Người dạy, muốn truyền tải được hết cái hay, cái đẹp của một tác phẩm văn
học thì phải đặt tác phẩm văn học đó vào không gian văn hóa cụ thể, hay nói
cách khác phải biết lấy văn hóa làm cơ sở. Đây là một hướng khai thác rất cần

- 18 -


và cùng phù hợp cho việc dạy học trong gia đoạn hiện nay. Chẳng hạn dạy bài
"Chữ Người tử tù" của Nguyễn Tuân, "Vợ chồng A Phủ" của Tô Hoài, "Rừng
xã nu" của Nguyễn Trung Thành, đoạn trích "Đất Nước" (trích Trường ca mặt
đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm....mà không lấy các giá trị văn hóa
làm nền tảng thì không thể khám phá thành công tác phẩm. Như vậy, ta có thể
khẳng định khai thác giá trị văn hóa của tác phẩm sẽ làm cho tiết học đó thêm
sâu sắc và hấp dẫn. Nhưng quan trọng hơn sẽ giúp cho học sinh hiểu, yêu mến
các giá trị văn hóa truyền thống để từ đó các em biết trân trọng, giữ gìn và
bảo vệ truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc.
1.3.2. Cảm thụ tác phẩm văn chương từ góc nhìn văn hóa
Văn học không chỉ thụ động chịu sự chi phối, quy định của văn hóa mà
nó còn tích cực chủ động trong việc lựa chọn các giá trị văn hóa. Các giá trị
văn hóa được đề cập đến trong văn học bao giờ cũng là những giá trị tiêu biểu
và đặc sắc nhất, văn học lựa chọn những giá trị đó để đề cao văn hóa của dân
tộc và tô đẹp thêm truyền thống của đất nước. Hiện nay, việc dạy học tác
phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông đều nhằm mục đích giúp cho
học sinh có thể chiếm lĩnh toàn bộ giá trị ẩn chứa bên trong văn bản. Giá trị
trong mỗi văn bản văn học không chỉ về mặt ngôn từ nghệ thuật, thi pháp, thể
loại, cá tính sáng tạo của nhà văn, bài học nhận thức mà còn cần giúp học sinh
hiểu và cảm nhận vẻ đẹp văn hóa trong mỗi văn bản đó. Việc tiếp cận văn hóa
ở tác phẩm văn học là một hướng khai thác mới, với hướng đi này sẽ giúp cho
giờ học Ngữ văn thêm phần sinh động, giúp cho người học nhận thức sâu sắc
hơn vai trò của văn hóa đối với dân tộc. Tuy nhiên, cũng cần phải hết sức lưu

giáo án giảng dạy của giáo viên soạn giảng văn bản. Qua quá trình tiến hành
khảo sát ở những trường phổ thông khác nhau, địa bàn khác nhau, đối tượng
học sinh khác nhau. Được tiếp cận trực tiếp vào quá trình dạy và học văn bản
"Chiếu cầu hiền" vì thế kết quả khảo sát mang tính khách quan và chính xác
hơn. Từ những kết quả thu được, người viết ý thức được rõ thực trạng dạy và
học văn bản "Chiếu cầu hiền" trong giai đoạn hiện nay. Đồng thời cũng qua
việc khảo sát thực tiến giảng dạy đã giúp cho người viết có cái nhìn sát thực
hơn trong việc dạy học một văn bản trung đại cụ thể là văn bản "Chiếu cầu
hiền" nói riêng và việc dạy học văn nói chung. Điều này có ý nghĩa vô cùng
quan trong đối với yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay.

- 22 -


2.1.4. Kết quả khảo sát
Qua việc phát phiếu điều tra ở lớp 11C2, 11D1 trường THPT Việt Bắc
- Lạng Sơn và lớp 11B, 11C trường THPT Chuyên Chu Văn An - Lạng Sơn,
cùng với việc điều tra giáo viên Ngữ văn của cả hai trường. Chúng tôi nhận
về được kết quả như sau:
Về phía giáo viên:
Kết quả tổng hợp

Trường Việt Bắc -

Trường Chuyên Chu

Lạng Sơn

Văn An - Lạng Sơn


việc dạy văn bản hiện
nay cần chú ý đến tố
văn hóa và nhận thức
được mối quan hệ giữa
văn hóa và văn học
Về phía học sinh:

- 23 -


Kết quả tổng
hợp

Lớp 11C

Lớp 11C2

Lớp 11D1

trường THPT

Trường THPT

Việt Bắc

Việt Bắc

30/34 = 88,2%

31/35 = 88,5%

giá

trị

nghệ

thuật)
Số học sinh quan
tâm đến vai trò
của lịch sử để
khai thác thông
tin trong văn bản
Số học sinh nhận
thức được vai trò
của

văn

hóa

truyền thống ảnh
hưởng trong văn
bản
Số học sinh yêu
thích

và

hào


"Chiếu cầu hiền" không thì con số yêu thích đa phần chỉ chiếm được một nửa
trong tổng số mỗi lớp. Từ thực trạng trên đây, cũng phản ánh một phần của
việc dạy và học văn hiện. Người viết theo đánh giá chủ quan của bản thân xin
được rút ra một vài nguyên nhân chính như sau đối với việc học sinh xa rời
văn bản, không hào hứng đối với việc tìm hiểu văn bản.
Thứ nhất: "Chiếu cầu hiền" của Ngô Thì Nhậm là văn bản thuộc thời kì
văn học trung đại. Thời kì văn học này đến giai đoạn hiện nay có một bộ phận

- 25 -