UBNDăT NHăQU NGăNGÃI
TR

NGă

IăH CăPH MăV Nă

NG

KHOAăS ăPH MăT ăNHIểNăậ T ăGIÁOăD CăTI UăH C

************

BÀIăGI NGăH CăPH N
C ăS ăT ăNHIểN - XÃăH Iă

NG

IăBIểNăSO N:

NGăMUỌN

QU NGăNGÃI,ăTHÁNGă5/β014


M ă

U

C ăs ăt ănhiênăvàăxãăh iălàăm tăh căph năquanătr ngăvà c năthi tăđ ăsinhăviênă
sauăkhiăraătr

+ Sinh h cμăsinhăviênăs ătrìnhăbàyăđ
th că v t,ă đ ngă v t,ă conă ng

cănh ngăki năth c,ăk ăn ngăc ăb năv ă

iă vàă s că kh e.ă T ă đó,ă sinhă viênă s ă xácă đ nhă đ

că h ă

th ngătriăth căc ăb nă v ăsinhăh cătrongă mônăt ănhiênăvàăxãăh i,ă mônăKhoaăh c ă
b căti uăh c.
+ V ỏ ch ỏ ốà n ng l

ngμăcungăc păchoăsinhăviênănh ngăthôngătinăc ăb nă

nh tăv ăđ căđi m,ătínhăch tăc aăm tăs ăch t,ăv tăli u,ănh ngăd ngăn ngăl
thu căg năg iăv iăđ iăs ngăc aăconăng
+

i.

a lýμăcungăc păchoăsinhăviênănh ngătriăth căc ăb năv ă

aălý cácăchâuăl căvàă

ngăquenă

aălý đ iăc

ng,ă


gi ngăcóăn iădungăv ăgiaăđình,ănhàătr

ng,…ătrongămônăT ănhiênăvàăxãăh iă ăti uă

h c.
+ L ch s μă cungă c pă choă ng

iă h că m tă cáchă h ă th ng,ă c ă b nă cácă s ă ki n,ă

nhânăv tăL chăs tiêuă bi u,ănh ngăb
th iă Hùngă V
trìnhăL chăs

căphátătri năchínhăc aă L chăs Vi tăNamăt ă

ngă đ nă nay.ă T ă đó,ă ng

iă h că n mă v ngă vàă gi ngă d yă t tă ch

ăti uăh c.

Nh ngă ki nă th că nàyă khôngă ch ă giúpă sinhă viênă n m đ
b nămônăh cămà cònăgiúpăsinhăviênăcóăđ
trongăt

ngă

ngălai.


1.γ.4.ăTìmăhi u m t s b nhăthôngăth
CH

NGă2.ăV T CH TăVÀăN NGăL

β.1.ăTìmăhi u v n

iăvàăh v năđ ng ................................36
ngăvàăcácătaiăn năth

ng g p ..............52

NG.............................................................. 57

căvàăt m quan tr ng c aăn

β.1.1.ăThànhăph năvàăc uătrúcăphânăt c aăn

c ...........................................57

c ................................................57

2.1.2. M t s tínhăch tăvàăh ng s v tălíăquanătr ng c aăn
β.1.γăCácănguyênănhânăgâyăôănhi mămôiătr

ngăn

c ...........................58

c ......................................59


ng .............................................................71

ng ...............................................................................................71

β.6.β.ăCácăngu năn ngăl

ng..............................................................................71

β.6.γ.ăCácăngu năn ngăl

ng s chă(khôngăgâyăôănhi mămôiătr

NGă3.ă

γ.1.ă

ng) ................72

AăLệă......................................................................................................... 76

aălíăt nhiênăđ iăc

ng .............................................................................76

γ.1.1.ăTìmăhi u v v ătr vàăh m t tr i .............................................................76
γ.1.β.ăTìmăhi uăhìnhăd ngăvàăc u t oăbênătrongătráiăđ t .....................................81
γ.1.γ.ăTìmăhi u v năđ ng t quay quanh tr c c aătráiăđ tăvàăh qu .................83
γ.1.4.ăTìmăhi u v năđ ng c aăTráiă


cácăvùng ........110

PH NăB. XÃăH I
CH

NGă1.ăM T S

KI N TH C CHUNG V XÃăH I ...................................... 124

1.1.ăGiaăđình .....................................................................................................124
1.1.1.ăTìmăhi uăkháiăni m v giaăđìnhăvàăcácălo iăhìnhăgiaăđình .....................124
1.1.β.ăTìmăhi uăvaiătròăvàăch căn ngăc aăgiaăđình ...........................................125
β.1.γ.ăTìmăhi u m i quan h trong gia đình,ăch tăl ng cu c s ngăvàănh ng
thayăđ iăđangădi năraătrongăcácăgiaăđìnhă Vi t Nam.......................................128


1.β.ăTr

ng h c ................................................................................................131

1.β.1.ăTìmăhi uăvaiătrò,ăm cătiêuăvàănhi m v c aătr

ng Ti u h c ................131

1.β.β.ăTìmăhi u l p h c ....................................................................................133
1.β.γ.ăTìmăhi u nhi m v c aăng

iăgiáoăviênăti u h c ...................................134

1.β.4.ăTìmăhi u nhi m v c a h c sinh ti u h c...............................................135

β.γ.ăTÌmăhi u th i k bu iăđ uăgiànhă
β.γ.1.ăCôngăcu c th ng nh tăđ tăn

c l p .................................................150

c c aă inhăB L nh ................................150

2.3.2. Cu căkhángăchi n ch ngăxâmăl

c T ng l n th nh t...........................151

β.4.1.ăKháiăquátăchung......................................................................................152
2.4.2. M t s s ki năvàănhânăv t L ch s tiêuăbi uătrongăcácătri uăđ i...........153
β.5.ăTìmăhi u th iăkìăh nă80ăn măkhángăchi n ch ng th cădânăphápă(1858ă1945) .................................................................................................................162
β.5.1.ăGiaiăđo n t 1858ăđ n 1895 ...................................................................162
β.5.β.ăGiaiăđo năđ u th k XX ........................................................................163
β.5.γ.ăGiaiăđo n t 1930- 1945 .........................................................................164
β.6.ăTìmăhi u v cu căkhángăchi n ch ngăpháp ...............................................165
β.6.1.ăN măđ uătiênăsauăcáchăm ngăthángăTámă1λ45.......................................165
β.6.β.ăChínăn măkhángăchi n ch ngăPháp ........................................................165


β.7.ăTìmăhi u v cu căkhángăchi n ch ng m c uăn
2.7.1.ăTìnhăhìnhăn

c (1954-1975).............169

cătaăsauăn mă1λ54 ............................................................169

2.7.β.ăCácăgiai đo năcáchăm ng Vi t Nam t 1λ54ăđ n 1975 ..........................169


M cătiêu:
Sauăkhiătìmăhi uăti uăch ăđ ăsinhăh c,ăSinhăviênă(SV) s ăcó đ
th c,ăk ăn ngăc ăb năv ăth căv t,ăđ ngăv t,ăconăng
nàyăgiúpăSV xácăđ nhăđ

cănh ngăki nă

iăvàăs căkho .ăNh ngăhi uăbi tă

căh ăth ngătriăth căc ăb năv ăsinhăh cătrongămônăT ănhiênă

vàăXãăh iă ăti uăh c;ăcóăkh ăn ngăthuăl

măđúngăcácăm uăv t,ăt ăli uăd yăh c;ălàmă

cácăđ ădùngăd yăh căc năthi tăvàăcóătháiăđ ăyêuăthíchăb ămôn,ăyêuăthiênănhiên,ăb oă
v ătàiănguyênăsinhăv t.ă
1.1. Th căv t
1.1.1. Tìmăhi uăkháiăquátăv ăgi iăth căv t
1.1.1.1.

căđi măchungăc aăth căv t

Gi iăth căv tăbaoăg mănh ngăc ăth ăđ năbào,ăđaăbàoănhânăchu nă(Eukaryota)ă
có váchăt ăbàoăb ngăxenluloz ,ăt ăd

ngănh ăcóăl căl păch aăch tădi păl căa,ăbăvàă

cácăs căt ăquangăh păkhác.ă aăs ăth căv tăítăcóăkh ăn ngădiăchuy năvàăcóăph nă ngă

d

iătácăđ ngăc aăn ngăl

căvàămu iăkhoángă

ngăánhăsángăM tăTr i.ăHoa,ăqu ăvàăh tălàăc ăquanăsinhă

s năh uătínhăc aăth căv t.
1.1.1.2.ăKháiăquátăv ăgi iăth căv t
- Ngànhărêu vàăđ aăti nă(Bryophyta)μăHi nănayăđãăđ nhălo iăđ

căkho ngăh n

12.000 loàiă rêuă vàă đ aă ti n.ă óă làă nh ngă c ă th ă th că v tă đ uă tiênă chi mă l nhă môiă
tr

ngăc n.ă
- Ngànhă c ă thápă bútă (Equisetophyta).ă Làă nh ngă th că v tă cóă m chă đ uă tiên,ă

-1-


nh ngăcóăc uăt oăđ năgi n.ăChúngăcóăthânăng mătrongăđ t,ăt ăđóăm căraăthânăquangă
h pămàuăl c,ăm căth ngăđ ngămangănh ngăláăhìnhăv yănh .ă ăVi tăNamăph ăbi nă
cóăm tăloàiăđ

cădùngăđ ăbánătrongăcácăqu yăbánăhoaălàăc ăđ tă(Equysetaădelibe).

- Ngànhăthôngăđáă(Lycopodiophyta)μă Làănh ngăcâyă cóă kíchăth

căth ngăđ ng.ăLáăc aăcâyăd

ngăx ă ătrongă

ch iăcu năl i,ăkhiăl nălênăchúngăm iădu iăra.
- Ngànhăh tătr nă(Gymnospermatophyta): Hi năđãăth ngăkêăđ
đaăs ălàăcácăcâyăg ăvàăcâyăb i.ăTh căv tăh tătr năcóăh tăkhôngăđ
qu .ăHoaăvàăh tăc aăchúngăđ
nàyăth

căh nă550ăloài,ă
căbaoăb cătrongă

căhìnhăthànhă ăm tătrongăc aăláăhìnhăv yăvàănh ngăláă

ngăs păx păd ngănón.ă ăVi tăNamăph ăbi n cóăđ iădi nălàăcácăcâyμăv nătu ,ă

thiênă tu ,ă thông,ă tùng,ă bách…ă dùngă đ ă l yă g ,ă tr ngă làmă c nhă vàă làmă thu că ch aă
b nh.
- Ngànhăh tăkínă(Agiospermatophyta)μăcóăs ăl

ngăloàiăphongăphúănh tătrongă

gi iăth căv t.ăTrongăngànhănày,ăcóăm tăs ăloàiăs ngăhoànătoàn trongăn
l iăcóăth ăs ngă ăn iăkhôăh nănh t.ă aăs ălàăcâyăt ăd

c,ăm tăs ă

ng,ăcònăm tăs ăloàiăcóăđ iă


S ăxu tăhi năc aăth căv tăđãăt oăti năđ ăv tăch tăchoăs ăphátătri năc aăsinhăv t.
Th că v tă cungă c pă th că n,ă ôxyă vàă ch ă ă choă cácă sinhă v tă d ă d

ngă khác.ă B ngă

chínhăs t năt iăc aămình,ăth căv tăcóăvaiătròăquanătr ngătrongăquáătrìnhăđi uăhòaă
l

ngăCO2,ăôxyătrongăkhôngăkhí,ăđi uăhòaăkhíăh u,ăch ngăxóiămònăb oăv ăđ t,ăgi ă

n

căvàăch ngăôănhi mămôiătr

th ăgi iăhi nănayăđ

ng. Vìăv yăcácăcánhăr ngănhi tăđ iăcònăt năt iătrênă

căxemălàănh ngă“láăph iăxanh”ăc aăTráiă

b. Vai ỏrò c a ỏh c ố ỏ đ i ố i con ng

i

Th căv tăkhôngăch ăcóăvaiătròăquanătr ngăđ iăv iămôiătr
vai tròăcungăc păl

t.
ngăs ngămàăcònăcóă


c đi m hình ỏhái c a r

a.1. Cácăb ph n c a r (hìnhă1.1)
T năcùngălàăchópăr cóămàuăs măh n
cácă ph nă khác,ă cóă nhi m v che ch cho
môă phână sinhă kh i b h ă h i khi r đâmă
vàoăđ t.
Ti p v iă chópă r
tr

làă mi n sinh

ng,ălàănhómăt bàoămôăphânăsinhălàmă

-3-

Hìnhă0.1.1.ăCácăph năc aăr


cho r dàiăra.
Mi n h p th cóănhi uălôngănh làmănhi m v hútăn

căvàămu iăkhoángăhoàă

tanănênăcònăg iălàămi nălôngăhút.
Mi nătr

ngăthànhăcònăg iălàămi năphânănhánhăvìăt iăđâyăb tăđ uăcóăth sinh

cácălo i r bên.


ngăkhácănhau,ăr cóăth thayăđ iăhìnhăd ngăvàăc u t o

đ th c hi n ch căn ngăđ c bi t. Các r bi n d ngăth
- R c μălàăr ph ng to ch a ch tădinhăd

ng g p:

ngăđ d tr . R c cóăth phátătri n

t r chínhănh μăc c i,ăcàăr t ho căcóăth phátătri n t r bênănh μăs n,ăkhoaiălang…
- R ch ngμăth
đàă(Ceriops)…

ng g p

cácăcâyăng p m n ven bi nănh μăđ

c (Rhizophora),

óălàăcácăr ph phátătri n t thân,ăcànhăm c to ra r i c m xu ng

đ tăthànhăm t h th ng ch ngăđ .
- R th μăth

ng g p

cácăcâyăng p m n ho căcácăcâyă vùngăđ m l y, nh ng

n iăr khóăh p th khôngăkhí.ăVíăd : r th c aăcâyăb t m c (Taxodium distichum),

kínhănh c u t o c a mi mătr

ngăthành.

-5-

cv đ

ng


1.1.2.2. Thân
Thânălàăph năc ăquanătr căth

ng

trênăm tăđ t, n i ti p v i r mangăláăvàăc ă

quan sinh s n.ăNóăcóăch căn ngănângăđ choăcâyăđ ng v ngătrongăkhôngăgian,ăd n
truy năn

căvàămu i khoángăhoàătanăt r lênăvàăch t h uăc ăt láăxu ng.ă ôiăkhi,ă

thânăcònălàăn iăd tr ch tădinhăd

ngăchoăcây.

a. ảình ỏhái c a ỏhân
a.1. Cácăb ph n c aăthân.
M cădùăthânăc aăcácăloàiăr tăđaăd ngănh ngăđ uăcóănh ng ph n chung gi ng

t oăvàă s sinhătr

ng gi ngăthânăchính,ă ngh aălàăc ngăcóă ch i ng năvàăch iănách.ă

Cácăch iănáchăl iăphátătri năthànhăcácăcànhăti p theo, cu iăcùngăt oăthànhătánăcây.ă
Tu vàoăt ngăloàiăcâyămàăgócăt o b iăthânăvàăh

ngăphânăcànhălàăkhácănhauălàmă

choătánăcâyăcóăhìnhăd ngăkhácănhau.
a.2. Cácăd ngăthân
D aăvàoăth i gian s ng c aăcây,ăki uăphânănhánhăc aăthânăvàăt l t

ngăđ i

gi aăthânăv iăcànhămàăphânăbi tăcácăd ngăthânăsauăđâyμ
 Thânăg
Làăthânăc a nh ngăcâyăs ngălâuăn m.ăThânăchínhăphátătri n m nhăvàăch phână
cànhă t m t chi u cao nh tă đ nh so v i m tă đ t. D aă vào chi uă caoă màă ng

-6-

i ta


phânăraăcâyăg l n (cao t 18ămétătr lên),ăg v a (cao t 12-18ămét)ăvàăg nh (t
6-1βămét).
 Thânăb i
Làăthânăd ng g s ngălâuăn mănh ngăthânăchínhăkhôngăphátătri n,ăcácănhánhă
xu tăphátăvàăphânăchiaăngayăt g căthânăchính.ăChi u cao c aăcâyăb iăkhôngăquáă4ă

cácălo iăthânμ
 Thânăđ ng
Cóăthânăm c th ngăđ ngăvàăt o v i đ t m tăgócăvuông,ăg p

h u h tăcácăcâyă

thânăg vàăm t ph năcâyăthânăc .
 Thânăbò
Câyăkhôngăđ c ng r năđ đ ng th ngălênăđ
cácăm u ch măđ tăth

c,ănênăph iăbòăsátăm tăđ t. T i

ng m căthêmăcácăr ph đ l yăthêmăn

căvàămu iăkhoángă

choăcâyănh ărauămá,ăkhoaiălang…
 Thânăleo
Làă câyă khôngă đ kh n ngă m că đ ng m tă mình,ă ph i d aă vàoă cácă câyă khácă
ho căvàoăgiànăđ t v

năcao.ăThânăleoăcóăth thu c d ngăthânăg nh ănhi uăloàiă

trong h Nho, ho c thu c d ngăthânăc nh ăb u,ăbí,ăm

p.ăCóănhi uăcáchăleoăkhácă

nhau: leo nh thână qu nă (bìmă bìm,ă m ngă t i,ă c t …),ă leoă nh tua cu n (b u,ă bí,ă


iă đ tă màă b ngoàiă trôngă gi ngă nh ă r , ch a ch t d

ch khôngăcóăchópăr ,ănh ngăcóănh ngăláăm ngăhìnhăv y,

màuănâuăho cămàuănh t,ăvíăd : c dong, c ri ng…
M t s loàiăcâyăs ngătrongăn

c,ăthânăcóănh ng bi n d ng. Ch ng h n,ăthână

bèoăt m ch làăm t phi n d tămàuăl c,ăkhông cóălá,ăr phátătri n y u;ăthânăbèoăcámă
ch làăm t kh iăhìnhătr ng nh ,ăkhôngăcóăr .
 Thânăm ngăn

c

M t s loàiă câyă s ng

n iă khôă h n,ă thână th

ngă dàyă lênă doă môă n

tri n,ăthânăcóădi p l călàmănhi m v quang h pănh ăcâyăx

ngăr ngăta,ăx

că phátă
ngăr ng

kh .
 Giòăthân


n iăthi uăn

căláătiêuăgi m,ănênăthân,ăcànhăch a di p l c vàă

cóăd ngăláălàmănhi m v quang h pănh ăcâyăqu nh.
b. C u t o gi i ph u c a ỏhân
b.1.

nh ng n
nh ng năhayăđ nhăsinhătr

cành.ă

ng c aăthânăchi m v tríătrênăcùng c aăthânăho c

cácăngànhăth c v tăcóăh tăthìăđ nhăsinhătr

ngăcóăhìnhănónăv iăđ nh tròn,ă

g m nhi u t bàoămôăphânăsinhăng năvàăcácăc ăquanăc aăthân,ălá,ăcành,ăc ăquanăsinhă
s năđ uăđ

căhìnhăthànhăt đó.

b.2. C u t oăs ăc p c aăthânăcâyăHaiăláăm m
ph n g n ng n,ă n iă màă môă phână sinhă th c pă ch aă ho tă đ ngă thìă thână cóă
c ut oăs ăc p.ăTrên látăc tăngangăthânănonăt ngoàiăvàoătrongăg măcácăph n: bi u
bì,ăv s ăc p, tr gi aăvàăru t.
b.3. C u t o th c p c aăthânăcâyăHaiăláăm m

c.


Láăc aăcâyăH tăkínăđaăs cóăbaăph năchínhμăcu ngălá,ăphi năláăvàăb lá. Phi n
láălàăm t b n m ngăcóămàuăl c, g măcácăt bàoăth tăláăch a nhi u l c l p.ăLáăcóăm t
l ngăvàăm t b ng,ătrênăphi năláăcóăcácăgânăn iălên,ăt

ngă ng v iăcácăbóăd n

bênă

trong,ă làmă nhi m v v n chuy n.ă Cóă haiă ki uă gână chínhμă gână songă songă hayă gână
hìnhăcungăđ cătr ngăchoăcâyăM tăláăm măvàăgânăhìnhăm ngăđ cătr ngăchoăcâyăHaiă
láăm m.
Cu ngăláălàăph n n iăláăvàoăthânăvàăcành.ă

m t s cây,ăláăkhôngăcóăcu ngămàă

g n tr c ti păvàoăthân.
B láă làă ph n g c cu ngă láă loeă r ngă raă thànhă b ômă l yă thână ho că cành.ă Cóă
nhi uăloàiăcây,ăláăkhôngăcóăb ; s cóăm t c a b láălàăđ cătr ngăc a m t s h ,ănh ă
h Lúa,ăh Hoaătán…
Ngoàiăbaăph năchínhătrên,ăláăcònăcóănh ng ph n ph khácănh μăláăkèm,ăthìaălìa,ă
b chìaăvàăm t s ph n ph khácănh ăgai,ălông,ătuy n do bi uăbìăc aăláăphátătri n
thành.
a.2. Cácăd ngălá
Tu theo s phână chiaă c a cu ngă láă hayă không,ă ng

i ta chia ra hai lo iă láă



ng s ngăkhácănhauăho c v i m t s ch c ph n

đ c bi t,ăláăcóăth bi năđ iăhìnhăd ngăthànhăcácăb ph năsauăđâyμăv yă(câyăphiălao,ăláă
tiêuăgi măhoànătoàn,ăcònăl iălàănh ng v y nh khôngămàu,ăm căchungăquanhăcànhă
nh ,ăcònăcácăcànhănh cóămàuăl căđ m nh n ch căn ngăquangăh păthayăchoălá),ăgai
(câyăx

ngăr ng,ăcâyăx

ngăr n…),ătuaăcu n (ph n ng n c aăcâyăđ uăHàălanăcóăláă

képăbi năthànhătuaăcu n),ăláăb t m iă(câyăb t ru i,ăcâyăn p m).
a.4. Cáchăm călá
Láăm cătrênăthânăvàăcànhătheoăcácăki uăsauăđâyμ
- M căcáchμăm i m u ch mang m tălá.
- Láăm căđ i: m i m uăláămangăhaiăláăđ i di n nhau.
- Láăm căvòngμăm i m uăcóăt baăláătr lên.
b. C u t o gi i ph u c a lá
b.1. C u t o c aăláăcâyăHaiăláăm m
aăs câyăHaiăláăm măcóăβăb ph n: cu ngăláăvàăphi nălá.
 C u t o c a cu ngălá
Cu ngăláăphânăbi t đ
ph ng; m tăd

c m tătrênăvàăm tăd

i, m tătrênăth

ngăh iălõm,ăho c

đi năhìnhμăkhôngăcóăl c l p,ămàngăngoàiăth
sápă ho că lông.ă Bi uă bìă m tă trênă th

c gi i h n b i l p t bàoăbi uăbìă

ngădàyăh năvàăcóăcuticun,ăđôiăkhiăcóă

ngă cóă ítă ho că khôngă cóă l khí,ă m tă d

nhi u l khí.

-11-

iă cóă


Gi a hai l p bi uăbìătrênăvàăd

iălàăph n th tălá.ă óălàănh ng t bàoămôăm m

đ ngăhóa,ăcóămàngăm ng, n i ch tăphânăhóa,ătrongăch a nhi u l c l păvàătinhăb t.
Th tăláăcó th phânălàmăhaiăph nμă môăd uăvàămôăx p.ăMôăd u n măd
bi uăbìăm tătrên,ăch a nhi u l c l păh nămôăx p,ămôăx p n măd
bi uăbìăm tăd

il p

iămôăd uăsátăl p

iălá.


ngăcácăbóăd n

ng nhi uăvàăx păthànhăhàngăngangătrongăphi nălá.

b.3. S r ngălá
Th i gian s ng c aăláăng năh năsoăv iăcây,ănênăcácăláăgià s r ngăvàăthayăth
vào đóălàăcácăláănon.ăKhiăs p r ng,ăláăth

ngăcóămàuăvàngăho cămàuăđ , do di p l c

b pháăhu ch cònăl iăcácăch tămàuăkhácănh ăcrôtin,ăantôxian.ă

g c cu ngăláăxu t

hi n t ngăphátăsinhăngangăquaăcu ngălá,ălàmăthànhăm t l păphânăcách.ăSauăđóăcácăt
bàoăc a l păphânăcáchăhóaăb năvàăb hu ho i d nălàmăchoăcácăt bàoăch tăvàăkhôăđi.ă
Khiăcóăgióăth i ho c ch do s c n ng c a phi năláăc ngăđ làmăcácăbóăd n b gãyăvàă
láăr ng xu ng.

-12-


1.1.3. Tìmăhi uăs ăsinhăs năvƠăcácăc ăquanăsinhăs năc aăth c v t
1.1.3.1. Cácăhìnhăth c sinh s n

th c v t

M iăc ăth sinh v tăkhôngăng ngăsinhătr


2, r iăthànhă4,ăr iăthànhă8ăc ăth m i...ă(víăd : t oăđ năbào).ă
thìăs sinh s năsinhăd
sinh s năsinhăd

ng.ă Cóă haiă

i v i th c v tăđaăbàoă

ng b ngăcáchăc tăđôiă s i t o ho c m tăđo năc ăth , g iălàă

ng b ngăkhúcăs iăhayăkhúcăt n.

Th c v tăcóăhoaăsinhăs năsinhăd
ra t cácăc ăquanădinhăd

ng r tăđaăd ng, nh ngăcáăth m iăđ

c sinh

ng c aăcâyμăr ,ăthân,ăthânăr vàălá.

m t s loàiăth c v t, câyă m iăcóă th m c t r m c, t lá,ăt nh ngăđo n
thânăhayăd ng bi năđ i c aăthân.
 Sinh s nănhânăt o
Hìnhă th c sinh s nă doă conă ng
d

i th c hi nă trênă cácă b ph nă c ă quană dinhă

ng ho c d aăvàoăkh n ngătáiăsinhăc aăcâyμăgiâmăcành,ăchi tăcành,ăghépăcành.ă

Sinh s n h uătínhălàăquáătrìnhăsinhăs năcóăs k t h p gi a hai giao t đ căvàă
cái, t oăthànhăh p t , r i t đóăsinhătr

ng,ăphátătri năthànhăc ăth m i.ăCácăgiaoăt

đ

căhìnhăthànhănh quáătrìnhăgi măphân,ădoăđóătrongăm i t bàoăgiaoăt đ uăcóăs

l

ng nhi m s c th đ năb iă(n),ăvìăth h p t cóăs l

(2n). Sinh s n h uă tínhă cóă baă tr

ng nhi m s c th l

ng b i

ng h pă khácă nhauμă đ ng giao, d giaoă vàă noãnă

giao.
- Sinh s n h uătínhăđ ngăgiaoălàăquáătrìnhăsinhăs năcóăs tham gia c a hai giao
t đ căvàăcáiăgi ng nhau v hìnhăd ng,ăkíchăth

căvàăcùngăcóăkh n ngădiăđ ng nh

roi.ă âyălàăhìnhăth c sinh s năđ năgi n nh tăvàăth

ng g p


ng.

Sinh s n h uătínhăt o ra th h con cáiăđaăd ngăh n,ăd thíchănghiăv iămôiătr

ng

s ng,ăcóăs c s ngăcaoăvàăđ m b o cho s t n t i c aăloài.
1.1.3.2. C u t oăc ăquanăsinhăs n

th c v t h tăkín

Ngànhăh tăkínă(Angiospermatophyta)ăcóăđ cătr ngăb iătínhăch t: h tăđ
kín trong qu . H tăđ

cd u

căphátătri n t noãn,ănh ngă H t tr nănoãnăn m l raătrênăláă

noãnăh cònă H tăkínăláănoãnăkhépăkínăl i t oăthànhănh y trong ch aănoãn.ăXungă
quanhăcácăláănoãnăvàănh cóăt p h p m t s cácăláăbi nătháiăvàăhìnhăthànhăc ăquană
sinh s n m iălàăhoa.ăHoa,ăqu vàăh tălàăc ăquanăsinhăs n h uătínhăc a th c v t.

-14-


a. Hoa

Hìnhă1.3 CácăthƠnhăph năc aăhoa
1.ăLáăđƠiă;ă2.ăTrƠngăhoaă;ă3.ăNh ă;ă4.ăNh yă;ă5.ăCu ngăhoaă;ă6.ă

tràngă hoa.ă M i nh g m hai ph nă chínhμă ch
nh vàăbaoăph n.
+ Nh yălàăb ph n sinh s năcáiăc a hoa,
n m

chínhă gi aă hoaă doă cácă láă noãnă làmă

thành.ăM i nh y g m ba ph n: ph năphìnhătoă

Hìnhă1.4 C uăt oăc aăb ănh y
b. B u nh y;ăc.ăVòiănh y;ăd.ă u nh y;
h p hìnhă ngăhayăhìnhăch g iălàăvòiănh yăvàă p. H t ph n; o. ng ph n;ăn.ăNoƣn;ă
bd.ăBóăd n
t năcùngălàăđ u nh yă hayănúmănh yăh iăloeă
d

iă làă b u nh y trong ch aă noãn,ă ph n

r ngăhìnhăđ aă(hìnhă1.4).

-15-


+ S th ph năvàăth tinh. S th ph nălàăgiaiăđo năđ u c aăquáătrìnhăsinhăs n
h uătínhă th c v tăcóăhoa,ăđóălàăs ti păxúcăgi a h t ph năvàănh y. S th ph năcóă
th đ

c th c hi nă theoă haiă cáchμă t th ph n (v iă đi u ki nă làă h t ph nă vàă nh y

chínăcùngă m tălúcăvàă đ

t

ngă ng v i baph n c aăváchăb u bi năđ i

ngă ng v i l p bi uă bìă ngoàiă c aă váchă b u; v qu gi a

ngă ng v i ph n th t c aă vách b uă vàă v qu trongă t

ngă ng v i l p bi uă bìă

trong c aăváchăb u.
Xu tăphátăt cácăki u b nh yăkhácănhauμăm tăláănoãn,ănhi uăláănoãnăr i ho c
đínhămàăchiaăthànhăbaănhómăqu chínhμ
- Nhómă qu đ nμă đ

că hìnhă thànhă t m tă hoaă cóă m tă láă noãnă ho c nhi u láă

noãnăđínhănhau.ăTu theoătínhăch t khi qu chínăcóăth t m hayăkhôngă màăchiaă
làmă haiă lo i: qu đóngă vàă qu m . Qu đóngă g m qu m ngμă nh ă nho,ă chu i,ă càă
chua,…ăvàăqu h chμăđào,ăm n,ăm ,ăd a…;ăqu m nh ăqu đ u, c i…
- Nhómăqu képăc ngăđ

căhìnhăthành t m tăhoaănh ngăb nh yăcóăláănoãnă

r i, m iă láă noãnă t oă thànhă m t qu riêngă bi tă nh ă qu h i, qu dâuă tây,ă qu hoa
h ng…
- Nhómăqu ph căđ

căhìnhăthànhăt c m t c măhoa,ătrongăthànhăph n c a


ng M t Tr i chi u xu ng m tăđ t

sóngăkhácănhau,ăđ

d ngăsóngăđi n t ,ăcóăđ dàiăb

căchiaăthànhăbaăph năchínhμ Tia t ngo iăđ dàiăb

10-γ80nmă(nanômét); Ánhăsángănhìnăth yăcóăđ dàiăb
h ng ngo iăcóăđ dàiăb
b. nh h

căsóngăt

căsóngăt 380-780nm; Tia

căsóngăt 780-340.000nm.

ng c a ánh sáng đ n đ i s ng th c v t

Ánhăsángăcóă nhăh
câyăcó tínhăh

ngăđ năhìnhătháiăgi i ph uăvàăsinhălíăc aăcây.ăNhi uăloàiă

ngăsáng,ăngh aălàăcâyăcongăv phíaăcóăánhăsáng.ăC

vàă th i gian chi uă sángă cóă nhă h
n