ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NCS. NGUYỄN THỊ QUYÊN

NGHIÊN CỨU NHIỄM GIUN TRÒN
ĐƯỜNG TIÊU HÓA Ở CHÓ TẠI TỈNH PHÚ THỌ,
ĐẶC ĐIỂM BỆNH DO GIUN ĐŨA TOXOCARA CANIS
GÂY RA VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÚ Y


2

Thái Nguyên - 2017


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NCS. NGUYỄN THỊ QUYÊN

NGHIÊN CỨU NHIỄM GIUN TRÒN
ĐƯỜNG TIÊU HÓA Ở CHÓ TẠI TỈNH PHÚ THỌ,
ĐẶC ĐIỂM BỆNH DO GIUN ĐŨA TOXOCARA CANIS
GÂY RA VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ
Ngành: Ký sinh trùng và Vi sinh vật học Thú y
Mã số: 62. 64. 01. 04

LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÚ Y

chuyên đề trong chương trình đào tạo.
Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ cảm ơn sâu sắc đến Ban Giám đốc, Ban Đào tạo
sau đại học - Đại học Thái Nguyên, Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo, Ban Chủ
nhiệm Khoa Chăn nuôi Thú y - Trường Đại học Nông Lâm đã tạo mọi điều kiện
thuận lợi để tôi học tập và nghiên cứu.
Tôi xin bày tỏ cảm ơn sâu sắc đến Ban Lãnh đạo Trường Đại học Hùng
Vương, Khoa Nông Lâm Ngư - Trường Đại học Hùng Vương đã tạo mọi điều kiện
thời gian, kinh phí hỗ trợ cho tôi trong quá trình học tập.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Chi cục Thú y tỉnh Phú Thọ; các Trạm Thú y; các cán
bộ, nhân dân địa phương của các huyện Phù Ninh, Lâm Thao, Yên Lập, Cẩm Khê,
Thanh Thủy, Thanh Sơn và thành phố Việt Trì đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá
trình thực hiện đề tài.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Ths. Bùi Chí Vinh và Ths. Nguyễn Văn Bằng đã tham
gia và hỗ trợ tôi trong quá trình thực hiện đề tài.

Tôi vô cùng biết ơn các thành viên trong gia đình và bạn bè đã luôn ở
bên tôi, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và
hoàn thành Luận án.
Thái Nguyên, ngày

tháng năm 2017

NGHIÊN CỨU SINH

Nguyễn Thị Quyên


iii

MỤC LỤC

NGHIÊN CỨU................................................................................36
2.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu................................36


iv

2.1.1. Đối tượng nghiên cứu.............................................................36
2.1.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu..........................................36
2.2. Vật liệu nghiên cứu........................................................................36
2.3. Nội dung nghiên cứu......................................................................37
2.3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun tròn đường tiêu
hóa ở chó tại Phú Thọ............................................................37
2.3.2. Nghiên cứu bệnh giun đũa do Toxocara canis ở chó và biện
pháp phòng trị........................................................................38
2.4. Phương pháp nghiên cứu ..............................................................38
2.4.1. Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun
tròn đường tiêu hóa ở chó tại tỉnh Phú Thọ...........................38
2.4.2. Phương pháp nghiên cứu bệnh giun đũa do T. canis ở chó....43
2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu......................................................52
CHƯƠNG

3

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN........................................................53
3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun tròn đường tiêu hóa
ở chó tại Phú Thọ..........................................................................53
3.1.1. Thực trạng công tác phòng chống bệnh giun tròn cho chó tại
Phú Thọ.................................................................................53
3.1.2. Thành phần và sự phân bố các loài giun tròn ký sinh ở đường
tiêu hóa chó tại Phú Thọ........................................................55



vi

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 3.1. Thực trạng công tác phòng chống bệnh giun tròn cho chó tại Phú
Thọ.............................................................................................53
Bảng 3.2. Thành phần và sự phân bố các loài giun tròn ký sinh
ở đường tiêu hóa chó tại Phú Thọ.............................................56
Bảng 3.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm giun tròn đường tiêu hóa ở chó (qua mổ
khám).........................................................................................62
Bảng 3.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm theo thành phần loài giun tròn
đường tiêu hóa chó (qua mổ khám)..........................................65
Bảng 3.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm giun tròn đường tiêu hóa chó
ở các địa phương (qua xét nghiệm phân)..................................68
Bảng 3.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm giun tròn đường tiêu hóa theo tuổi chó
(qua xét nghiệm phân)...............................................................71
Bảng 3.10. Khoảng cách di truyền giữa các quần thể loài T. canis và các
loài khác dựa trên phân tích trình tự gen ITS2.........................80
Bảng 3.11. Khoảng cách di truyền giữa các quần thể loài T. canis và các
loài khác dựa trên phân tích trình tự gen CO1..........................82
Bảng 3.12. Tỷ lệ và cường độ nhiễm giun đũa T. canis ở chó
tại các địa phương (qua xét nghiệm phân)................................85
Bảng 3.13. Thời gian giun đũa T. canis hoàn thành vòng đời
trong cơ thể chó gây nhiễm và diễn biến thải trứng.................89
Bảng 3.14. Biểu hiện lâm sàng và khối lượng chó thí nghiệm....................91
Bảng 3.15. Tổn thương đại thể của chó mắc bệnh giun đũa T. canis
do gây nhiễm.............................................................................92
Bảng 3.16. Tổn thương vi thể ở chó bị bệnh giun đũa T. canis do gây nhiễm
....................................................................................................94

Bảng

3.32.

Đánh

giá

nguy

cơ

nhiễm

ấu

trùng

giun

đũa

ở người nuôi chó và người không nuôi chó............................120


viii

Bảng 3.33. Tỷ lệ huyết thanh người dương tính và âm tính
với ấu trùng giun đũa chó theo mức độ tiếp xúc với chó.......121
Bảng 3.34. Tỷ lệ huyết thanh người dương tính và âm tính

sau 2 tháng thử nghiệm...........................................................132
Bảng 3.42. Tỷ lệ và cường độ nhiễm giun đũa T. canis ở chó
sau 4 tháng thử nghiệm...........................................................133


ix

DANH MỤC CÁC HÌNH

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

bp

: base pair

cm

: centimét

cs.

: Cộng sự

ĐC

: Đối chứng

ELISA

Enzyme-Linked ImmunoSorbent Assay


: độ tin cậy

PCR

: Polymerase Chain Reaction

SGN

: Sau gây nhiễm

spp.

: species pluralis

STT

: Số thứ tự

TN

: Thí nghiệm

tr.

: trang

TT

: Thể trọng

lòa vĩnh viễn.


2

Báo cáo về kết quả điều tra tỷ lệ huyết thanh dương tính trên người với ấu
trùng giun đũa chó ở nước ta, Trần Trọng Dương (2013) [15] cho biết, tại 2 xã thuộc
huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định có 15,75% số mẫu nhiễm ấu trùng giun đũa chó.
Trong cộng đồng dân cư khu vực biên giới Việt Nam và Campuchia, Lê Thành Đồng
và cs. (2014) [9] cho biết, có 51% số mẫu huyết thanh dương tính với ấu trùng giun
đũa T. canis.
Cho đến nay, đã có một số tác giả đề cập đến đặc điểm dịch tễ bệnh giun tròn
ở chó như Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [29], Ngô Huyền Thúy (1996) [43], Hoàng
Minh Đức và Nguyễn Thị Kim Lan (2008) [11], Võ Thị Hải Lê và Nguyễn Văn Thọ
(2009) [30], (2011) [31], Dương Đức Hiếu và cs. (2014) [20]. Tuy nhiên, việc
nghiên cứu về tình hình nhiễm giun tròn đường tiêu hóa, đặc biệt là đặc điểm bệnh
do giun đũa T. canis gây ra ở chó tại tỉnh Phú Thọ hiện vẫn chưa được thực hiện.
Mặt khác, hiện nay tình trạng nuôi chó ở nước ta nói chung và ở tỉnh Phú Thọ nói
riêng chủ yếu vẫn là nuôi thả rông hoặc vừa thả vừa nhốt, do đó nguy cơ lây nhiễm
ấu trùng giun đũa chó sang người rất cao, trong khi vấn đề phòng chống bệnh do
giun tròn T. canis ở chó chưa được chú ý nhiều nên chưa có quy trình phòng trị
bệnh hiệu quả.
Xuất phát từ những luận giải trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu
nhiễm giun tròn đường tiêu hóa ở chó tại tỉnh Phú Thọ, đặc điểm bệnh do giun
đũa Toxocara canis gây ra và biện pháp phòng trị".
2. Mục tiêu của đề tài
2.1. Mục tiêu chung
Xác định thành phần loài, đánh giá tình hình nhiễm giun tròn đường tiêu hóa,
bệnh giun đũa do T. canis gây ra ở chó tại tỉnh Phú Thọ và đề xuất biện pháp phòng
bệnh có hiệu quả.

ấu trùng giun đũa chó trên người có hiệu quả, khuyến cáo và áp dụng rộng rãi tại
các hộ nuôi chó trên địa bàn tỉnh Phú Thọ và các tỉnh khác.


4

CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
1.1.1. Điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ
Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [24] cho biết, môi trường tự nhiên bao gồm
nhiều yếu tố: khí hậu, thời tiết, đất đai, sông hồ, độ cao cách mặt biển… Các yếu tố
này không những quyết định sự có mặt của một ký sinh trùng nào đó mà còn quyết
định mức độ, khả năng hoạt động và lan tràn của ký sinh trùng. Nghiên cứu của
chúng tôi thực hiện tại tỉnh Phú Thọ, vì vậy việc hiểu rõ những điều kiện tự nhiên,
điều kiện kinh tế - xã hội và tình hình chăn nuôi của vùng nghiên cứu là một trong
những cơ sở khoa học để triển khai đề tài.
1.1.1.1. Điều kiện tự nhiên
Theo Lê Thông và cs. (2005) [42], điều kiện tự nhiên như của tỉnh Phú Thọ có
những đặc điểm sau:
Phú Thọ là tỉnh thuộc vùng đông bắc Việt Nam, nằm sát đỉnh của đồng bằng
Châu thổ sông Hồng; phía bắc giáp các tỉnh Yên Bái và Tuyên Quang, phía đông giáp
các tỉnh Vĩnh Phúc và Hà Tây, phía nam giáp tỉnh Hòa Bình và phía tây giáp tỉnh Sơn
La; diện tích toàn tỉnh là 3.506,3 km2, đứng thứ 36 về diện tích của cả nước.
Phú Thọ là một tỉnh trung du - miền núi, nên địa hình bị chia cắt, được chia ra
các tiểu vùng. Tiểu vùng núi cao phía Tây và phía Nam của Phú Thọ. Tiểu vùng gò,
đồi thấp bị chia cắt nhiều, xen kẽ là đồng ruộng và dải đồng bằng ven sông Hồng,
bên phải là sông Lô, bên trái là sông Đáy.
Vùng núi chiếm 79% diện tích toàn tỉnh; vùng trung du chiếm 14,35% diện
tích; vùng bằng phẳng chiếm 6,65% diện tích. Ðiểm cao nhất có độ cao 1.200 m,

yếu nuôi với mục đích giữ nhà, tận dụng nguồn thức ăn thừa của con người; công
tác vệ sinh, phòng, trị bệnh cho chó chưa được quan tâm đúng mức, nhất là phòng
chống bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh giun đũa chó nói riêng.
Các đặc điểm về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội nói trên của tỉnh Phú
Thọ ảnh hưởng sâu sắc tới sự lưu hành bệnh ký sinh trùng, trong đó có bệnh giun
tròn đường tiêu hóa chó. Đặc biệt, số lượng chó nhiều, phương thức chăn nuôi thả
rông, vừa thả vừa nhốt và việc áp dụng các biện pháp phòng chống bệnh cho chó
chưa được thực hiện đầy đủ… là những điều kiện thuận lợi cho bệnh ký sinh trùng
ở chó tồn tại, phát triển và lây lan.


6

1.1.2. Giun tròn ký sinh ở chó
1.1.2.1. Vị trí của giun tròn ký sinh ở đường tiêu hóa chó trong hệ thống phân loại
động vật học
Theo De Ley và Blaxter (2002) [71], một số loài giun tròn ký sinh ở đường tiêu
hóa của chó có vị trí phân loại như sau:
Ngành Nematoda Potts, 1932
Lớp Chromadorca Inglis, 1983
Phân lớp Chromadoria Pearse, 1942
Bộ Rhabditida Chitwood, 1933
Phân bộ Spirurina Raillient and Henry, 1915
Liên họ Ascaridoidea Baird, 1853
Họ Ascarididae Baird, 1853
Giống Toxascaris Leiper, 1907
Loài Toxascaris leonina Linstow, 1902
Giống Toxocara Stiles, 1905
Loài Toxocara canis Werner, 1782
Liên họ Stronggyloidea Baird, 1853

Trên thế giới, giun tròn ký sinh ở chó được phân bố ở khắp nơi, đặc biệt nhiều ở
các nước nhiệt đới, cận nhiệt đới. Một số công trình nghiên cứu về giun tròn ký sinh
ở trên chó của các tác giả như Ballweber L.R. (2001) [58], Khante G.S. và cs. (2009)
[90], Mukaratirwa S. và Singh V. P. (2010) [105], Brown G. và cs. (2014) [65]… cho
biết, đã phát hiện nhiều loài giun tròn ký sinh ở chó như A. caninum, Ancylostoma
tubaeforme, Ancylostoma braziliense (A. braziliense), U. stenocephala, T. canis,
Toxocara mystax (T. mystax), S. lupi, T. vulpis, Dioctophyme renale....
1.1.2.2. Đặc điểm hình thái, kích thước của một số loài giun tròn ký sinh ở đường
tiêu hóa chó
Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [29], Ballweber L.R. (2001) [58], Nguyễn Thị
Kim Lan (2012) [24], Brown G. và cs. (2014) [65] mô tả các loài giun tròn ở chó
như sau:
- Loài Toxascaris leonina Linstow, 1902
Ta. leonina là giun tròn nhỏ, dài, màu vàng nhạt, đầu có 3 lá môi, thực quản
đơn giản, hình trụ, không có đoạn phình to. Giun đực dài 40 - 80 mm, đuôi thon
đều, không có phần phụ hình chóp, đầu có cánh hẹp như mũi giáo. Giun cái dài
65 - 100 mm, lỗ sinh dục ở nửa trước cơ thể. Mỏm cuối đuôi của giun đực thon
nhỏ, không có cánh đuôi. Gai giao hợp dài gần bằng nhau, dài 0,9 - 1,5 mm,
không có màng cánh và bánh lái giao hợp. Âm môn của giun cái ở vào khoảng
1/3 phía trước thân.


8

Trứng của Ta. leonina hình bầu dục, có vỏ ngoài nhẵn, chứa một tế bào duy
nhất, phôi xếp không kín vỏ, đường kính 0,075 - 0,085 mm.
- Loài Toxocara canis Wermer, 1782
T. canis có kích thước lớn, màu vàng nhạt, đầu hơi cong về phía bụng, có
cánh đầu rộng. Đầu có 3 môi, trên mỗi môi đều có các răng nhỏ, không có môi
trung gian. Thực quản hình trụ, đặc biệt giữa thực quản và ruột có đoạn phình to

một số phát triển trực tiếp, không có sự thay đổi vật chủ, ở một số khác, chu trình
phát triển có thay đổi vật chủ.
Các họ giun tròn khác nhau có chu kỳ sinh học khác nhau. Các loài giun tròn Ta.
leonia, T. canis, A. caninum và S. lupi ký sinh ở đường tiêu hóa của chó. Chó là vật
chủ cuối cùng của giun, giúp giun hoàn thành vòng đời và ký sinh ở giai đoạn thành
thục. Vòng đời của một số loài giun tròn ký sinh ở chó như sau:
- Loài Toxascaris leonina Linstow, 1902
Ballweber L.R. (2001) [58] cho biết: Giun Ta. leonina có vòng đời phát triển
trực tiếp hoặc gián tiếp qua vật chủ chứa.
Giun trưởng thành ký sinh ở ruột non hoặc dạ dày của ký chủ cuối cùng. Giun
cái đẻ trứng, trứng theo phân ra ngoài, gặp điều kiện thuận lợi, sau 7 ngày phát triển
thành trứng có ấu trùng gây nhiễm L3. Chó nuốt phải trứng chứa ấu trùng có sức gây
nhiễm thông qua thức ăn nước uống hoặc ăn phải vật chủ chứa như động vật gặm
nhấm; vào đường tiêu hóa, ấu trùng được giải phóng, chui qua niêm mạc ruột và
dừng lại ở đó, sau một thời gian biến thái rồi trở về xoang ruột phát triển thành dạng
trưởng thành. Thời gian hoàn thành vòng đời của Ta. leonina ở chó nuốt phải trứng
từ môi trường là 7 - 11 tuần và khoảng 2 tuần nếu chó nuốt phải trứng có sức gây
nhiễm từ vật chủ chứa.
Phạm Sỹ Lăng và cs. (2006) [27] cho biết, trứng giun đũa Ta. leonina theo
phân chó ra bên ngoài, sau 10 ngày phát dục thành ấu trùng cảm nhiễm. Khi chó
con nuốt phải ấu trùng cảm nhiễm này vào ruột non thì ấu trùng phá vỡ vỏ, chui vào
niêm mạc ruột chó qua tĩnh mạch ruột, tới tĩnh mạch cửa vào gan, đi lên tâm nhĩ
phải xuống tâm thất phải qua động mạch phổi vào phổi. Sau đó ấu trùng giun chui
ra khỏi vi huyết quản vào phế nang. Cuối cùng chui ra nhánh nhỏ của chi khí quản,
tới khí quản, yết hầu, xuống thực quản rồi lại quay trở về ruột non. Ở đây chúng
tiếp tục phát dục qua 3 lần lột xác nữa để trở thành giun trưởng thành gây bệnh. Ấu
trùng của giun không truyền qua bào thai.


10

sau 2 tuần.


11

Theo Magnaval J.F. và cs. (2001) [102], khi người nuốt phải trứng giun đũa
T. canis có sức gây bệnh từ môi trường bên ngoài hoặc ăn thịt sống của vật chủ
khác có chứa ấu trùng, vào đường tiêu hóa, ấu trùng thoát khỏi vỏ trứng, xâm
nhập qua thành ruột, theo tuần hoàn đến gan, phổi và những cơ quan khác trong
cơ thể. Ở những cơ quan này, ấu trùng di chuyển hàng tuần hay hàng tháng hoặc
ở cố định tại chỗ. Cuối cùng ấu trùng đóng kén tạo thành u hạt, gây bệnh ấu
trùng giun đũa chó ở người.
Đỗ Thị Lệ Thúy và Nguyễn Minh Thu (2011) [44] cho biết, ấu trùng giun đũa
chó có thể sống trong cơ thể người đến 10 năm và bảo tồn sự sống bằng cách đóng
kén để chống lại sự tấn công của bạch cầu ái toan và kháng thể.
- Loài Ancylostoma caninum Ercolani, 1859
Theo Ballweber L.R. (2001) [58], Phan Địch Lân (2005) [25], Nguyễn Thị
Kim Lan (2012) [24]: loài A. caninum có vòng đời phát triển trực tiếp. Giun trưởng
thành ký sinh ở ruột non của chó, chó sói, cáo, đôi khi thấy cả ở mèo. Giun cái đẻ
trứng, trứng theo phân ra ngoài, bên trong trứng đã có 4 - 8 phôi bào. Ở môi trường
ngoài, sau 1 - 3 tuần gặp các điều kiện nhiệt độ, độ ẩm thích hợp, phôi bào trong
trứng phát triển tới dạng ấu trùng. Ấu trùng thoát ra khỏi trứng qua 2 lần lột xác
thành ấu trùng cảm nhiễm. Ấu trùng xâm nhập vào ký chủ qua 2 đường:
- Qua thức ăn, nước uống, hoặc qua các vật chủ dự trữ, ấu trùng chui vào thành
ruột và thành dạ dày, ở đó vài ngày rồi trở về ruột non phát triển tới dạng trưởng thành.
- Ấu trùng xuyên qua da để vào cơ thể ký chủ, theo hệ thống tuần hoàn về tim, lên
phổi, qua phế quản đến khí quản, rồi về ruột non và phát triển tới dạng trưởng thành.
Thời gian hoàn thành vòng đời của giun móc chó là 14 - 20 ngày.
Theo Brown G. và cs. (2014) [65]: trứng giun móc A. caninum ở ngoài môi
trường gặp điều kiện thuận lợi (môi trường ẩm, thiếu ánh sáng) sau 2 - 9 ngày trứng

phải bọ cánh cứng hoặc nội tạng của các ký chủ chứa có ấu trùng, vào dạ dày, ấu
trùng xuyên qua thành dạ dày, di hành trong hệ tuần hoàn, đến động mạch chủ, ở đó
khoảng 3 tháng, sau đó ấu trùng di chuyển đến thực quản, đóng kén và phát triển
thành dạng trưởng thành. Trứng từ kén thoát qua các lỗ dò vào xoang thực quản
hoặc dạ dày rồi theo phân ra ngoài.
Thời gian hoàn thành vòng đời của giun S. lupi là 5 - 6 tháng.
1.1.2.4. Dịch tễ học một số bệnh giun tròn