Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

PHÒNG GD& ĐT KRÔNG ANA
TRƯỜNG THCS BUÔN TRẤP
*****

TÊN ĐỀ TÀI:
MỘT VÀI KINH NGHIỆM RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG, KHAI
THÁC KIẾN THỨC TỪ KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÍ
LỚP 8
Họ và tên: Trương Thị Lan Anh.
Đơn vị công tác: Trường THCS Buôn Trấp
Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm
Họ và tên:
Hoàng
Thị Hoan
Môn:
Lịch sử.

Chức danh: Giáo viên
Trình độ chuyên môn cao nhất: Đại học sư phạm
Chuyên ngành đào tạo: Địa lý

Krông Ana, tháng 03/2017

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

1


Nhiệm vụ: Tìm hiểu kiến thức qua kênh hình để giải quyết những vướng mắc,
lúng túng của học sinh.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

2


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3. Đối tượng nghiên cứu: Đề tài này thực hiện cho đối tượng là học sinh lớp 8
trong học tập môn địa lý và áp dụng cho một số bài học thuộc phần địa lý tự nhiên Việt
Nam, đặc biệt phần khí hậu, địa hình, sông ngòi…
Với đề tài này hy vọng rằng sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích và thiết thực cho các
em học sinh trong học tập môn Địa lý nói chung và học sinh lớp 8 nói riêng.
4. Giới hạn của đề tài: kĩ năng sử dụng , khai thác kiến thức từ kênh hình (Lớp
8)” qua các năm tôi dạy:
2013-2014: Từ 8A1- 8A7
2014-2015: Từ 8A1- 8A8
2015-2016: Từ 8A1- 8A8
5. Phương pháp nghiên cứu:
a) Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
- Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu;
- Phương pháp khái quát hóa các nhận định độc lập.
b) Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp điều tra;
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục;
- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động;
- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia;

chưa có đề tài nào đề cập đến một cách rõ ràng, và đây cũng là phần được xem là khó
khai thác nhất khi sử dụng mà học sinh gặp nhiều lúng túng khi khai thác. Nhà trường
có nhiều điều kiện thuận lợi để hỗ trợ cho giáo viên trong giảng dạy như trang bị phòng
máy chiếu, phòng bản đồ, sách tham khảo. Trong thực tế giảng dạy hầu như bài nào
cũng có yêu cầu sử dụng bản đồ, kênh hình sách giáo khoa. Giáo viên là người hướng
dẫn học sinh quan sát, khai thác từng đơn vị kiến thức, phát huy được khả năng khai
thác nội dung bài học của học sinh. Học sinh có lực học khá giỏi đòi hỏi tìm hiểu các
đối tượng địa lí từ kênh hình sâu hơn.
Một số bản đồ phục vụ cho giáo viên trong quá trình giảng dạy chưa nhiều, bản
đồ cũ số liệu không chính xác
Học sinh chưa thấy được tầm quan trọng của kênh hình nên chưa quan tâm đúng
mức đến việc học và khai thác kênh hình khi học môn Địa lý. Mức độ, sử dụng, khai
thác kiến thức của học sinh chưa sâu, chưa hiểu hết đối tượng địa lí trong từng nội
dung bài học. Học địa lí của một số học sinh còn mang tính thuộc lòng, ít suy nghĩ, ghi
nhớ máy móc…
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

4


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3. Nội dung và hình thức của giải pháp
a. Mục tiêu của giải pháp
Những giải pháp, biện pháp được nêu trong đề tài nhằm mục đích giúp học sinh hiểu
sâu kiến thức hơn và mang lại hiệu quả cao trong môn học.
b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp
b.1. Khái quát về kênh hình

16

2

8A2

40

30

8

1

8A3

40

29

10

1

Tổng
122
84
34
4
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

như: Hành chính (thủ đô, các thành phố…), các kí hiệu về tự nhiên như thang màu (độ
cao, độ sâu, nhiệt độ, lượng mưa, núi, đồng bằng, biển, ranh giới, hồ đầm….) ở góc
lược đồ, bản đồ.
+ Nhận biết, chỉ và đọc được tên các đối tượng Địa lý trên Bản đồ
+ Đọc, hiểu và khai thác tốt các loại biểu đồ trong sách giáo khoa để bổ sung
kiến thức về địa lý cho bài học: Biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa
+ Biết tìm ra mối quan hệ giữa các đối tượng để khai thác có hiệu quả nhất.
+ Biết cách trả lời bài thi có hiệu quả nhất (Đọc kĩ đề và tìm ra các câu trả lời, tìm ra
mối liên quan của các yêu cầu trên đối với các kênh hình, sử dụng các dữ kiện nào để
trả lời tốt yêu cầu của bài)
* Đối với giáo viên

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

6


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Trong những năm qua, cùng với việc triển khai cải cách giáo dục, phương pháp
dạy học Địa lí tuy đó có một số cải tiến, chú ý tới việc phát huy tính tích cực của học
sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức bằng cách tăng cường hệ thống câu hỏi có yêu
cầu phát triển tư duy. Nhưng đó chỉ là những câu hỏi do giáo viên nêu ra và giáo viên
dẫn dắt đến đâu thì giải quyết đến đó. Về mặt hình thức, các giờ học đó có vẻ sinh động
vì học sinh tích cực hoạt động. Song nếu theo quan niệm về học tập tích cực thì những
giờ học như vậy chưa thể nói rằng học sinh đã học tập một cách tích cực, bởi hoạt động
của học sinh ở đây mới chỉ là việc trả lời thụ động các câu hỏi của giáo viên chứ bản
thân học sinh chưa có nhu cầu nhận thức, chưa chủ động tìm tòi, suy nghĩ và giải quyết

- Giáo viên nên chú ý đến việc vận dụng kênh hình trong các lần kiểm tra, đánh
giá nhằm kích thích sự hứng thú học tập địa lý của học sinh thông qua việc khai thác
kênh hình.
- Việc sử dụng, khai thác tốt các kênh hình sẽ giúp học sinh nắm nội dung bài
học nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhớ bài lâu hơn và có hệ thống. Học sinh không thuộc
baì máy móc, có suy nghĩ một cách lôgic tư duy độc lập, các em có kĩ năng phân tích,
tổng hợp các yếu tố địa lý một cách hợp lý.
* Đối với học sinh
Do quan niệm đây là bộ môn phụ nên học sinh chưa đầu tư thời gian thích đáng
cho việc học tập bộ môn. Phần vì kiến thức Địa lý khá trừu tượng, nhiều mối quan hệ
tự nhiên - xã hôị rất phức tạp, bản chất là một ôn học rất khô khan nên học sinh ít thích
học.
Hầu hết các em học mang tính chất đối phó, học Địa lý nhưng chưa hiểu để làm
gì, ứng dụng vào lĩnh vực nào của cuộc sống. Nói như vậy có nghĩa là học sinh chưa
hiểu được vai trò, vị trí, tầm quan trọng của bộ môn
b.4. Kinh nghiệm hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức địa lý tự nhiên
Việt Nam qua kênh hình trong sách giáo khoa
- Thông thường khi phân tích hoặc đánh giá một đối tượng địa lý học sinh cần tái
hiện vốn tri thức địa lý đã có của bản thân vào việc đọc các kí hiệu để trả lời bài một
cách có hiệu quả học sinh cần làm theo những bước sau:
- Bước 1: Đọc kĩ đề để tìm ra yêu cầu chính của đề bài
- Bước 2: Xác định đúng bản đồ, lược đồ cần sử dụng vào nội dung bài làm
- Bước 3: Sử dụng dữ kiện nào để trả lời tốt yêu cầu của chính của đề bài (hệ
thống kí hiệu, màu sắc, số liệu qua các biểu đồ…)
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan

8


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8


9


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

nhiêu tỉnh giáp biển, vùng biển tiếp giáp với các
quốc gia nào… -> qua đó nêu ý nghĩa
* Khai thác yếu tố địa hình (áp dụng cho bài 28 “sách giáo khoa địa lý 8)
- Với bài này học sinh sử dụng bản đồ , lược đồ địa hình Việt Nam
- Học sinh dựa vào màu sắc các thang màu độ cao để nhận xét

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 10
Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

* Đặc điểm địa hình
- Những đặc điểm chính của địa hình
+ Tỉ lệ diện tích các loại địa hình và sự
phân bố của chúng
+ Hướng nghiêng của địa hình
+ Hướng chủ yếu của địa hình (Đông,
Tây, Nam, Bắc)
+ Các bậc địa hình (chia theo độ cao tuyệt


- Quan sát lược đồ: Nhận xét mạng lưới
sông ngòi nước ta?
- Đặc điểm chính của sông ngòi
+ Mật độ dòng chảy
+ Tính chất sông ngòi (hình dạng, thác
ghềnh, độ uốn khúc, hướng dòng chảy,
độ dốc lòng sông)
- Chế độ nước
- Hàm lượng phù sa
- Các sông lớn trên lãnh thổ (nêu cụ thể
tên của từng con sông )
+ Nơi bắt nguồn, nơi chảy qua
+ Hướng chảy
+ Chiều dài
+ Các phụ lưu, chi lưu
+ Diện tích lưu vực
+ Độ dốc lòng sông
+ Chế độ nước, Hàm lượng phù sa
- Giá trị kinh tế của sông ngòi (giao
thông, thủy lợi, đánh cá, ...) Các vấn đề
khai thác và cải tạo, bảo vệ sông ngòi
Một số ví dụ cụ thể qua quá trình kiểm tra:
* Kiểm tra miệng
- Dựa vào bản đồ tự nhiên Việt Nam em hãy cho biết tên các dãy núi, các dòng sông
chảy theo hướng vòng cung? Giữa chúng có mối quan hệ như thế nào?
- Dựa vào bản đồ hoặc lược đồ H: 33.1 SGK, em hãy cho biết tên các hệ thống sông, hệ
thống sông nào lớn nhất? những sông nào có giá trị thủy điện cao?
* Kiểm tra 15’
- Dựa vào bản đồ câm (Trống) em hãy điền tên các thành phố trực thuộc trung ương.

Trong đề tài này các biện pháp, giải pháp thường đi song đôi với nhau, có mối quan hệ
chặt chẽ với nhau.
d. Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu, phạm vi và
hiệu quả ứng dụng: Các tiết dạy có sử dụng kênh hình . Giáo viên đã giúp các em
nắm các kiến thức cơ bản một cách chính xác, do chính các em tìm ra từ các phương
tiện trực quan và biết tái hiện kiến thức khi cần thiết, biết suy luận, diễn tả một sự vật
hiện tượng địa lí, vận dụng chúng vào thực tiễn, trong đời sống hằng ngày, đặc biệt là
trong quá trình học bài mới, thi và kiểm tra.

Kết quả khảo nghiệm cuối năm học 2015- 2016 như sau:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 14
Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Lớp

Sĩ số Chưa biết khai thác

Biết khai thác

Khai thác tốt

8A1

42


8

78

36

Tỉ lệ (%)

100

6,6

63,9

29,5

Qua số liệu trên thì nhìn chung số em học sinh biết khai thác và khai thác tốt kênh
hình ngày càng tăng chiếm 93,4% so với 31,2% lúc chưa được hướng dẫn tăng 62,2%.
Còn số học sinh chưa biết khai thác giảm mạnh chỉ còn lại khoảng 6,6% so với trước
đây là 68,8% . Bây giờ các tiết thực hành giáo viên chỉ cần hướng dẫn là học sinh tự
tìm tòi kiến thức rất tốt.
Sử dụng kênh hình là phương pháp trực quan gợi mở và hướng dẫn học sinh
khai thác các nguồn tri thức và phát triển các năng lực tư duy, sáng tạo cho học sinh
Qua đề tài “Rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình”
bản thân tôi nhận thấy khi hướng dẫn học sinh khai thác một cách cụ thể thì học sinh
không chỉ biết cách sử dụng mà còn biết khai thác tốt kiến thức từ kênh hình, qua đó
tâm lý học sinh cũng cảm thấy thoải mái hơn khi học môn địa lý và không khí giờ dạy
trở nên rất sôi nổi hào hứng, đã đáp ứng được các yêu cầu về kiểm tra đánh giá hiện
nay.

hình thì ở bất cứ hoạt động tri giác nào cũng thống nhất với tư duy trừu tượng. Việc
giảng dạy bằng kênh hình sẽ dễ dẫn tới khái quát hóa, quy nạp.
Như vậy, kênh hình trong dạy học có một chức năng quan trọng: Đó là làm chỗ
dựa cho hoạt động tư duy, phát triển tư duy, phát triển trí tuệ. Kênh hình là một nguồn
kiến thức quan trọng mà trong dạy học lấy học sinh làm trung tâm, người học dưới sự
tổ chức, chỉ đạo của giáo viên khai thác tìm hiểu, từ đó những tri thức cần thiết phục vụ
cho việc nhận thức các mối quan hệ, các khái niệm, các quy luật Địa lý. Sử dụng các
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 16
Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

phương tiện dạy học Địa lý, yêu cầu giáo viên phải rèn luyện cho học sinh các kĩ năng
khai thác tri thức từ nguồn tri thức khác nhau như bản đồ, bảng thống kê, các số liệu,
lát cắt, sơ đồ hình vẽ, tranh ảnh trong sách giáo khoa và các phương tiện khác. Chính
nhờ vào các kĩ năng đó, học sinh có thể độc lập làm việc với các nguồn tri thức khác
nhau để nhận thức nội dung học tập.
Như vậy, trong dạy học Địa lý còn chú ý nhiều hơn đến chức năng, nguồn kiến
thức của các thiết bị dạy học, tranh ảnh, lược đồ, biểu đồ, bảng số liệu trong sgk đồng
thời cũng tạo điều kiện để học sinh làm việc với phương tiện này.
Trong điều kiện kênh hình còn chưa được cung cấp đồng bộ, trước mắt người
giáo viên phải biết linh hoạt vận dụng mọi biện pháp, mọi khả năng có thể để xây dựng
kế hoạch hoạt động cho mình, tự thiết kế những đồ dùng đơn giản. Sưu tầm tranh ảnh
minh họa, đặc biệt sử dụng quả địa cầu dạy được rất nhiều bài, cung cấp được rất nhiều
thông tin cho học sinh hoặc vẽ những sơ đồ, hình vẽ trong sách giáo khoa phóng to để
sử dụng và chuyển chúng sang dạng hình vẽ, sơ đồ, lược đồ câm để kiểm tra kiến thức.
Nắm được các hệ thống các ký hiệu trên kênh hình

tôi về “Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ
kênh hình SGK địa lí 8”
Tôi rất mong được sự góp ý của các bạn đồng nghiệp để chúng ta cùng xây
dựng nên một hình thức dạy môn địa lí thế nào cho hay nhất, đạt kết quả cao nhất của
bộ môn địa lí.
Người viết

Hoàng Thị Hoan

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 18
Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan


Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN CẤP TRƯỜNG
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN
(Ký tên, đóng dấu)

NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN CẤP HUYỆN
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN
(Ký tên, đóng dấu)



Một vài kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình SGK địa lí 8

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MỤC LỤC

Nội dung

STT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

I. Phần mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
3. Đối tượng nghiên cứu

Trường THCS Buôn Trấp - GV: Hoàng Thị Hoan