Header Page 1 of 126.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
--------------------------

NGUYỄN KIM KẾ

NGHIÊN CỨU MÔ HÌNH KIỂM SOÁT
TĂNG HUYẾT ÁP Ở NGƯỜI CAO TUỔI
THỊ XÃ HƯNG YÊN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC

THÁI NGUYÊN, 2013

Footer Page 1 of 126.Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 2 of 126.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
--------------------------

NGUYỄN KIM KẾ

NGHIÊN CỨU MÔ HÌNH KIỂM SOÁT
TĂNG HUYẾT ÁP Ở NGƯỜI CAO TUỔI

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 4 of 126.

4

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng đào tạo Sau đại học Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong
suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án.
Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn
GS.TS Hoàng Khải Lập và PGS.TS Đỗ Doãn Lợi, những người Thày đã dành
nhiều thời gian hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và định hướng cho tôi trong suốt
quá trình nghiên cứu để hoàn thành Luận án.
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các phòng ban chức năng
và cán bộ, nhân viên trường Cao đẳng Y tế Hưng Yên đã tạo điều kiện thuận
lợi giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu để hoàn thành Luận án.

Footer Page 4 of 126.Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 5 of 126.

5

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Trung tâm Y tế thị xã Hưng
Yên và các xã phường của thị xã đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong

CSHQ

Chỉ số hiệu quả

CSSK

Chăm sóc sức khỏe

CT

Can thiệp

HA

Huyết áp

HATT

Huyết áp tâm thu

HATTr

Huyết áp tâm trƣơng

HQCT

Hiệu quả can thiệp

JNC


TYT

Trạm y tế

WHO
WHR

(World Health Organization)
Tỷ

vòng bụng/vòng mông (Waist Hip Ratio)

Footer Page 6 of 126.Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 7 of 126.

7
MỤC LỤC

Nội dung

Trang

Lời cam đoan.........................................................................................

i


3

1.1. Một số khái niệm cơ bản về THA ở NCT......................................

3

1.1.1. Khái niệm ngƣời cao tuổi........................................................

3

1.1.2. Khái niệm tăng huyết áp..........................................................

3

1.1.3. THA và sức khoẻ NCT............................................................

4

1.1.4. Nguyên nhân THA..................................................................

5

1.1.5. Biến chứng tăng huyết áp ......................................................

5

1.1.6. Điều trị tăng huyết áp .............................................................

6


19

1.4. Một số mô hình kiểm soát huyết áp hiện nay.................................

19

1.4.1. Kiểm soát tăng huyết áp..........................................................

19

1.4.2. Một số mô hình kiểm soát tăng huyết áp trên thế giới .............

21

Footer Page 7 of 126.Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 8 of 126.

8

1.4.3. Một số mô hình kiểm soát tăng huyết áp tại Việt Nam.............

23

1.4.4. Chƣơng trình phòng chống tăng huyết áp Quốc gia................

27


50

2.3. Phƣơng pháp xử lý số liệu..............................................................

51

2.4. Đạo đức trong nghiên cứu..............................................................

52

Chƣơng 3- KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU................................................

53

3.1. Tỷ lệ THA ở NCT ở thị xã Hƣng Yên, tỉnh Hƣng Yên năm 2009.

53

3.2. Một số yếu tố nguy cơ THA ở NCT thị xã Hƣng Yên..................

62

3.3. Hiệu quả mô hình kiểm soát THA ở NCT ở hai xã/phƣờng thị xã

70

Hƣng Yên...............................................................................................
Chƣơng 4 - BÀN LUẬN.......................................................................



PHỤ LỤC..............................................................................................

Footer Page 8 of 126.Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 9 of 126.

9
DANH MỤC BẢNG

Tên bảng

Trang
, ph

ng

u

36

Bảng 2.2. Phân loại THA theo WHO/JNC VII

43

Bảng 3.1. Thông tin về NCT đƣợc điều tra ở thị xã Hƣng Yên


Bảng 3.9. Tăng huyết áp mới phát hiện và tăng huyết áp từ trƣớc

58

Bảng 3.10. Nơi đ

58

c THA tr

c th i đ

đ
Bảng 3.11. Công tác quản lý và truyền thông về THA cho NCT tại các

59

xã phƣờng điều tra
Bảng 3.12. KAP của NCT về bệnh và biến chứng của bệnh THA

60

Bảng 3.13. KAP của NCT về điều trị bệnh THA

60

Bảng 3.14. KAP của NCT về dự phòng bệnh THA

61



http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 10 of 126.

10

Bảng 3.22. Mối liên quan giữa KAP về dự phòng THA với bệnh

67

THA ở NCT
Bảng 3.23. Mối liên quan giữa truyền thông với bệnh THA ở NCT

67

Bảng 3.24. Kết quả mở các lớp tập huấn nâng cao năng lực thực hiện

73

mô hình kiểm soát THA tại phƣờng Quang Trung và xã Bảo Khê
Bảng 3.25. Sự cải thiện

của cán bộ tham gia mô hình kiểm

74

soát THA trƣớc và sau tập huấn
Bảng 3.26. Hoạt động của các tổ chức xã hội tham gia truyền thông


78

của NCT về dự phòng THA
Bảng 3.33. Sự thay đổi một số hành vi dự phòng nguy cơ THA ở

79

NCT tại các xã phƣờng can thiệp
Bảng 3.34. Kết quả quản lý, điều trị NCT bị bệnh THA ở hai nhóm

81

xã phƣờng sau can thiệp
Bảng 3.35. Sự thay đổi mức độ THA ở NCT tại các xã phƣờng can thiệp

82

Bảng 3.36. Sự thay đổi mức độ THA ở NCT tại các xã phƣờng đối chứng

82

Bảng 3.37. Hiệu quả can thiệp đối với mức độ THA ở NCT

83

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 10 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


THA ở NCT
Hộp 3.6. Tính bền vững của mô hình can thiệp

83

Hộp 3.7. Khả năng duy trì của mô hình can thiệp

84

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 11 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 12 of 126.

12
DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ

Tên hình, biểu đồ

Trang

Hình 2.1. Vị trí các xã, phƣờng nghiên cứu

33

Hình 2.2. Sơ đồ can thiệp so sánh trƣớc sau và có nhóm chứng

giữa các xã phƣờng can thiệp và đối chứng ở thời điểm sau can thiệp

ĐẶT VẤN ĐỀ
(THA) là bệnh mạn tính phổ biến trong cộng đồng. Bệnh
gây ảnh hƣởng đến nhiều cơ quan nhƣ tim, não, thận và gây nhiều biến chứng
nặng nề nhƣ tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim, suy tim [4],[13], [15],
THA cũng ảnh hƣởng lớn đến gánh nặng bệnh tật toàn cầu. Theo Tổ chức Y
tế thế giới, THA là nguyên nhân gây tử vong 9 triệu ngƣời mỗi năm và chiếm
12,8% nguyên nhân tử vong toàn cầu [112],[113]. Ở Việt Nam, cùng với sự
phát triển của công nghiệp hoá, đô thị hoá, tỷ lệ

THA cũng ngày một

tăng cao. Theo điều tra của Bộ Y tế,
27,2% vào
năm 2008 [9].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 12 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 13 of 126.

13

Tăng huyết áp ngày càng phổ biến ở mọi đối tƣợng, giới tính, nghề
nghiệp. Tăng huyết áp có liên quan mật thiết với độ tuổi của bệnh nhân và
chiếm tỷ lệ cao trong số những bệnh hay gặp ở ngƣời cao tuổi [39],[41]. Một


http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 14 of 126.

14

. Một trong những vấn đề sức khỏe mà ngƣời
cao tuổi nói chung và ngƣời cao tuổi ở thị xã Hƣng Yên nói riêng đang phải
gánh chịu đó là các bệnh mãn tính, trong đó bệnh THA là thƣờng gặp nhất.
Tuy nhiên, tỷ lệ THA ở ngƣời cao tuổi hiện nay ở thị xã Hƣng Yên ra sao?
Yếu tố nguy cơ nào dẫn đến THA ở ngƣời cao tuổi thị xã Hƣng Yên? Và có
thể xây dựng mô hình thích hợp nào ở thị xã Hƣng Yên trong việc kiểm soát
huyết áp ở ngƣời cao tuổi vẫn là câu hỏi cần phải giải đáp.Vì vậy, chúng tôi
thực hiện đề tài "Nghiên cứu mô hình kiểm soát tăng huyết áp ở người cao
tuổi thị xã Hưng Yên", với ba mục tiêu sau:
1. Mô tả thực trạng tăng huyết áp ở ngƣời cao tuổi thị xã Hƣng Yên,
tỉnh Hƣng Yên năm 2009.
2. Xác định một số yếu tố nguy cơ tăng huyết áp ở ngƣời cao tuổi thị xã
Hƣng Yên.
3. Xây dựng và đánh giá hiệu quả mô hình kiểm soát tăng huyết áp ở
ngƣời cao tuổi tại phƣờng Quang Trung và xã Bảo Khê thị xã Hƣng Yên sau
2 năm can thiệp.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 14 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


động mạch là bình thƣờng khi: HATT = 120mmHg và HATTr =80mmHg.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 15 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 16 of 126.

16

Gọi là tăng huyết áp (THA) chính thức khi HATT ≥ 140mmHg và/hoặc
HATTr ≥90 mmHg [5],[113].
- Phân loại THA theo chỉ số huyết áp theo WHO/JNC VII [81],[92]:
Phân loại

HATT (mmHg)

HATTr (mmHg)

HA bình thƣờng


bất kỳ độ tuổi nào huyết áp cao cũng gây giảm sút khả năng ghi nhớ và phản
ứng thông tin [39],[41],[53].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 16 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 17 of 126.

17

1.1.4. Nguyên nhân tăng huyết áp
Nguyên nhân THA đƣợc chia làm 2 loại: THA nguyên phát và THA
thứ phát.
1.1.4.1. Tăng huyết áp nguyên phát
Phần lớn THA không tìm ra nguyên nhân hoặc chƣa rõ nguyên nhân
đƣợc gọi là THA nguyên phát hay bệnh THA.Tỷ lệ THA nguyên phát chiếm
khoảng 90% THA nói chung [3],[5],[17].
1.1.4.2. Tăng huyết áp thứ phát
Tăng huyết áp thứ phát là THA do hậu quả của một số bệnh khác nhƣ
bệnh thận, u tuyến thƣợng thận. Một số nguyên nhân gây THA thƣờng gặp:
+ THA do thuốc và hoá chất, các thuốc chống viêm steroid, các hormon
chống thụ thai, ciclosporin, erythropoietin.
+ THA do nhiễm độc thai nghén.
+ THA do bệnh nội tiết: Cƣờng aldosteron tiên phát, phì đại thƣợng
thận bẩm sinh, u tế bào ƣa crom, hội chứng Cushing...
+ THA do bệnh thận: Viêm cầu thận cấp, viêm thận mãn, thận đa nang,
ứ nƣớc, ứ mủ bể thận, u tăng tiết renin, bệnh mạch thận…
+ THA do bệnh chuyển hoá: Bệnh đái tháo đƣờng, bệnh tăng acid uric


hoặc bệnh mãn tính < 130/80mmHg.

1.1.6.2. Nguyên tắc điều trị
Thƣờng xuyên, liên tục, kéo dài thậm chí kéo dài đến hết đời của ngƣời
bệnh. Đồng thời kết hợp với sự quản lý và giám sát của mạng lƣới y tế và
cộng đồng [3],[72].
1.1.6.3. Phương pháp điều trị
* Phương pháp không dùng thuốc bằng cách điều chỉnh lối sống:
- Giảm cân nặng: Giảm cân nặng giúp cho hạ HA ở phần lớn các ngƣời bệnh
THA có thừa cân và béo phì, duy trì cân nặng lý tƣởng với chỉ số khối cơ thể
(BMI) từ 18,5 – 22,9.
- Hạn chế uống rượu: Mỗi ngày uống ít hơn 3 cốc chuẩn/ngày (nam), ít hơn 2
cốc chuẩn/ngày (nữ) và tổng cộng ít hơn 14 cốc chuẩn/tuần (nam), ít hơn 9
cốc chuẩn/tuần (nữ). Một cốc chuẩn tƣơng đƣơng 10g ethanol, tƣơng đƣơng
330 ml bia hoặc 120 ml rƣợu vang hoặc 30 ml rƣợu mạnh [7].
- Hoạt động thể lực: Huyết áp có thể giảm ở những ngƣời hoạt động thể lực
mức độ thích hợp nhƣ tập thể dục, đi bộ hoặc vận động ở mức độ vừa phải,
đều đặn khoảng 30-60 phút mỗi ngày [7].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 18 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 19 of 126.

19



Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 19 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 20 of 126.

20

- Nhóm thuốc giãn mạch trực tiếp:
Ví dụ: Hydrralazine (Apresoline), Minoxidi
p là nhức đầu, giữ nƣớc, nhịp nhanh.
- Nhóm thuốc chẹn kênh canxi:
+ Loại không có Dihydropyridine nhƣ Diltiazem (Tildiem), Verapamil
(Isoptin), các thuốc nhóm này có tác dụng phụ là gây rối loại dẫn truyền,
làm nặng thêm tình trạng suy chức năng tâm thu thất trái.
+ Loại Dihyropyridine nhƣ Amlodipine (Amlor), Felodipine (Plendil),
Nifedipine (Adalat), Isradipine (Dynacirc), Nicardipine (Loxen). Thuốc
loại này có thể gây phù mắt cá, đỏ bừng mặt, nhức đầu.
- Nhóm thuốc ức chế men chuyển:
Ví dụ Captopril (Capoten), Enalapril (Renitec), Quinapril (Accupril),
Perindopril (Coversyl) ….Các tác dụng phụ bao gồm: ho khan, phù mạch,
tăng canxi máu, giảm vị giác ….
- Nhóm thuốc ức chế thụ thể Angiotensin II:
Ví dụ nhƣ: Losartan (Cozaar), Valsartan (Diovan), Irbesartan (Aprvel),
các loại thuốc này có tác dụng phụ nhƣ phù mạch, tăng kali máu, Nhóm
thuốc này không gây ho khan nhƣ các thuốc ức chế men chuyển.
1.2. Thực trạng tăng huyết áp ở ngƣời cao tuổi trên thế giới và Việt Nam

đoạn I là 36,7%, bị THA giai đoạn II là 43,1%. Đồng thời nhóm đối tƣợng từ
60-69 tuổi và trên 70 tuổi có nguy cơ bị THA giai đoạn I cao gấp 5,22 lần và
3,07 lần (theo thứ tự) so với nhóm đối tƣợng dƣới 20 tuổi. Tỷ lệ bị THA giai
đoạn II ở 2 nhóm đối tƣợng này cao gấp 13,7 lần và 15,6 lần so với nhóm
đối tƣợng dƣới 20 tuổi [99]. Tỷ lệ ngƣời cao tuổi bị THA tại Mỹ vào năm
1999-2000 là 64,2%, vào năm 2001-2002 là 65,7% và vào năm 2003-2004 là
66,3% [85].
Trong một nghiên cứu khác về THA của NCT tại Ấn Độ và Bangladesh
cho thấy tỷ lệ NCT nhận thức đƣợc cần đánh giá tình trạng huyết áp của mình
thƣờng xuyên chiếm 44,7% và tỷ lệ NCT thực hiện kiểm soát HA của mình
chỉ chiếm có 25,6% [82]. Hay theo nghiên cứu của tác giả Prencipe M (2000)
tại Italia thì trong số NCT bị bệnh THA chỉ có 65,6% bệnh nhân nhận thức
đƣợc tình trạng THA của mình, 59,5% bệnh nhân đƣợc điều trị và chỉ có
10,5% bệnh nhân có kiểm soát huyết áp [96].
1.2.2. Nghiên cứu về tăng huyết áp người cao tuổi tại Việt Nam
Ở Việt Nam, bệnh THA có xu hƣớng gia tăng nhanh chóng. Năm 1976,
tỷ lệ THA ở dân số trƣởng thành miền Bắc chỉ chiếm 1,9% thì vào năm 2008,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu
Footer Page 21 of 126.

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Header Page 22 of 126.

22

nghiên cứu về THA đối với ngƣời trƣởng thành (trên 24 tuổi) trên toàn quốc
cho thấy tỷ lệ này đã tăng lên đến 27,2% [9]. Bên cạnh đó THA là nguyên
nhân hàng đầu gây ra tai biến mạch máu não nói riêng và các bệnh về tim


Header Page 23 of 126.

23

Theo kết quả của công trình điều tra dịch tễ học bệnh THA năm 19891992 của Trần Đỗ Trinh và cộng sự cho thấy: Tỷ lệ THA là 11,7% trong đó
THA chính thức là 5,1%, THA giới hạn là 6,7%, ngoài ra còn THA không
bền là 0,7% [69]. Kết quả nghiên cứu vào năm 2000 của Phạm Gia Khải và
cộng sự cho thấy: Tỷ lệ THA tăng lên theo tuổi đời, ở nam cao hơn nữ
(p
thứ tự) so với nhóm nam giới không bao giờ hút thuốc [104].
* Uống rượu, bia:
Rƣợu là một trong số những yếu tố thuận lợi gây THA nguyên phát [3].
Theo tổ chức Y tế thế giới, hàng năm có khoảng 4% tử vong trên toàn thế giới
có liên quan đến rƣợu. Tổ chức này cũng khuyến cáo: “rượu làm THA và đó
là yếu tố nguy cơ của tai biến mạch não, thường thấy phối hợp với bệnh tim,
loạn nhịp tim, tăng xuất huyết não” [110]. Ở Việt Nam, theo Bộ y tế thì các
rối loạn do lạm dụng rƣợu bia là nguyên nhân đứng thứ 3 gây gánh nặng bệnh
tật ở nam giới [9] và theo nghiên cứu của Phạm Thái Sơn (2001-2002) cho
thấy uống nhiều rƣợu là yếu tố làm tăng nguy cơ THA (p