MỐI QUAN HỆ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ XÃ HỘI VÀ TỰ NHIÊN
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
MỤC LỤC

Trang
LỜI NÓI ĐẦU

2

1. KHÁI NIỆM XÃ HỘI VÀ TỰ NHIÊN

3

1.1. Tự nhiên

3

1.2. Xã hội

3

2. MỐI QUAN HỆ XÃ HỘI VÀ TỰ NHIÊN

5

2.1. Vai trò của tự nhiên đối với sự phát triển của xã hội

5

2.2. Xã hội tác động vào tự nhiên


LỜI NÓI ĐẦU

Xã hội là một bộ phận của giới tự nhiên, là sản phẩm đặc biệt của tự
nhiên. Đến lượt nó, xã hội tác động vào tự nhiên, làm biến đổi tự nhiên, lúc
đó xã hội là chủ thể, tự nhiên là sản phẩm (tự nhiên thứ hai) của con người. Vì
vậy, nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa tự nhiên và xã hội có ý nghĩa
hết sức to lớn cả về lý luận và thực tiễn.
1. KHÁI NIỆM XÃ HỘI VÀ TỰ NHIÊN

1.1. Tự nhiên

Tự nhiên theo nghĩa rộng, là toàn bộ thế giới vật chất tồn tại khách
quan. Quá trình phát triển của tự nhiên sản sinh ra sự sống và theo qui luật
tiến hoá, trong những điều kiện nhất định, con người xuất hiện. Như vậy với
nghĩa này con người và xã hội là một bộ phận, hơn nữa là một bộ phận đặc
thù của tự nhiên.
Sự ra đời của con người không chỉ là kết quả của các qui luật sinh học
mà còn là kết quả của quá trình lao động. Đây là quá trình con người tác động
vào tự nhiên khai thác và cải biến tự nhiên để đáp ứng nhu cầu tồn tại của
mình. Trong quá trình lao động con người ngày càng phát triển hoàn thiện
hơn, từ đó ngôn ngữ và chữ viết ra đời.
Đồng thời, thông qua hoạt động thực tiễn và lao động sản xuất đã hình
thành nên các mối quan hệ giữa con người với con người, con người với tự
nhiên… Có thể nói, bằng quá trình lao động sản xuất xã hội - một phương
thức trao đổi chất đặc thù giữa tự nhiên và xã hội, con người trở thành khâu
gắn bó tự nhiên và xã hội thành một môi trường duy nhất, trong đó con người
sống vận động và thể hiện mình.
Tự nhiên, theo nghĩa hẹp là một bộ phận của thế giới vật chất nằm
ngoài xã hội, độc lập với xã hội nhưng tác động trực tiếp đến xã hội. Như vậy,
với nghĩa này tự nhiên thuần tuý là: đất, rừng, sông, biển… hay nói cách khác

địa vị chủ đạo chi phối hoạt động nói chung của con người. Con người tồn tại
được là nhờ có tự nhiên nhưng giới tự nhiên trở thành tự nhiên của con người
lại là kết quả của sự biến đổi của con người với tự nhiên.
C.Mác cho rằng: "Con vật chỉ tái sản xuất ra bản thân nó, còn con
người tái sản xuất ra toàn bộ giới tự nhiên"3, con người thực hiện được điều
đó là nhờ có lao động. Lao động là quá trình diễn ra giữa con người với tự
nhiên. Đây là quá trình con người cải biến tự nhiên và cũng là quá trình chế
tạo, sử dụng công cụ lao động. Và chính nhờ có lao động con người có thể tác
động sâu hơn vào giới tự nhiên, biến giới tự nhiên nguyên sinh thành tự nhiên
1

C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQG,H,1998, Tập 46, P1, Tr355.
C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQG,H,1996, Tập 27, Tr657.
3
C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQG,H,2000, Tập 42, Tr137.
2


4

của con người. Như vậy, nhờ lao động mà lực lượng vật chất và những quan
hệ xã hội vật chất của cộng đồng người được hình thành. Đó là cơ sở hình
thành, phát triển xã hội.
Theo nghĩa hẹp, xã hội được hiểu là một hệ thống xã hội cụ thể trong
lịch sử (những hình thái kinh tế - xã hội) hoặc là những xã hội riêng biệt, cụ
thể (ví dụ: xã hội Việt Nam, xã hội Trung Quốc…). Cùng với quá trình tiến
hoá tiếp tục của tự nhiên, xã hội cũng có quá trình phát triển lịch sử của mình
thể hiện bằng sự vận động biến đổi và phát triển không ngừng trong cơ cấu xã
hội. Ở mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể, có một dạng cơ cấu xã hội đặc thù. Và
mỗi hình thái kinh tế - xã hội được coi như những nấc thang của sự phát triển

Với tư cách là môi trường tồn tại và phát triển của xã hội, tự nhiên có
thể tác động thuận lợi hoặc khó khăn cho sản xuất xã hội, thúc đẩy hoặc kìm
hãm sự phát triển chính bản thân xã hội.
Môi trường tự nhiên có vai trò to lớn đối với đời sống con người. Ảnh
hưởng của nó đến xã hội loài người mang tính tự nhiên và tính lịch sử. Vì
những ảnh hưởng này thẩm thấu vào đời sống con người đến mức độ nào là
kết quả của sự tác động "chéo" giữa tự nhiên với con người và con người với
tự nhiên. Cho nên không thể tuyệt đối hoá mặt này hay mặt kia khi xem xét
mối quan hệ giữa tự nhiên và xã hội.
2.2. Xã hội tác động vào tự nhiên

Lịch sử xã hội là sự tiếp tục lịch sử của tự nhiên. Từ khi xuất hiện con
người và xã hội loài người, lịch sử của tự nhiên không chỉ phụ thuộc vào sự
tác động của các yếu tố tự nhiên, mà còn chịu sự chi phối ngày càng mạnh mẽ
của các yếu tố xã hội. Và nếu tự nhiên là nguồn cung cấp các tư liệu sinh hoạt
và các tư liệu sản xuất cho con người và xã hội, thì con người và xã hội là
người tiêu thụ và biến đổi tự nhiên mạnh mẽ nhất, nhanh chóng nhất so với tất
cả chu trình khác của quá trình sinh học. Sự phát triển của lịch sử xã hội
không thể tách rời các yếu tố tự nhiên, bởi vì chỉ có mối quan hệ với tự nhiên,
và quan hệ với nhau con người mới làm nên lịch sử của mình. Điều đó có
nghĩa là, có sự tiếp tục, sự gắn bó qui định lẫn nhau giữa xã hội và tự nhiên.
Quá trình quan hệ với tự nhiên con người đã cải biến giới tự nhiên. Bởi vì,
trong quá trình tồn tại, con người không thể thoả mãn với những gì mà tự
nhiên sẵn có. Thông qua hoạt động có ý thức của mình, con người cải tạo tự
nhiên nhằm làm cho tự nhiên ngày càng phục vụ nhiều hơn cho con người. Xã
hội tác động vào tự nhiên có vai trò vô cùng quan trọng, đồng thời nó xuất
phát từ sản xuất vật chất của con người. Nền sản xuất vật chất của xã hội là
phương thức trao đổi chất giữa xã hội và tự nhiên, xét về mặt xã hội đó đồng
thời là quá trình con người đồng hoá các đối tượng tự nhiên trong phạm vi của
một hình thái xã hội xác định.

của xã hội và triệt để vận dụng nó, con người mới xác định đúng đắn mục
đích của quá trình sản xuất và mới có ý thức tự giác lựa chọn những công cụ,
phương tiện hợp lý để thực hiện mục đích đó, đảm bảo cho sự phát triển bền
vững của toàn xã hội trong mối quan hệ hài hoà tự nhiên - xã hội.
Trong giai đoạn hiện nay, con người không chỉ coi tự nhiên như môi
trường sống, như kho tài nguyên mà chủ yếu coi như đối tượng để khai thác
vơ vét nhằm thu lợi nhuận tối đa. Mối quan hệ "dã thú" của con người với đối
tượng tự nhiên đã đưa lại những hậu quả khôn lường. Khủng hoảng sinh thái
1

C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQG,H,1993, Tập 20, Tr 655.


7

đe doạ nhân loại, đe doạ sự sống của cả hành tinh. Như vậy, con người "làm
chủ tự nhiên" không phải bất chấp qui luật của tự nhiên mà phải nhận thức để
vận dụng đúng và có hiệu quả qui luật đó. Sự "thống trị" của con người với tự
nhiên có thể thu được kết quả nào đó bằng cách vi phạm các qui luật thì kết
quả đó chỉ là thành công tạm thời, tổn thất sẽ là rất to lớn đối với cả tự nhiên
và con người. Do đó, con người vừa khai thác vừa phải bảo vệ tự nhiên. Đảng
ta nhấn mạnh: "Tăng cường quản lý, bảo đảm khai thác tài nguyên hợp lý và
tiết kiệm; xây dựng và thực hiện nghiêm các quy định về phục hồi môi trường
các khu khai thác khoáng sản và các hệ sinh thái đã bị xâm phạm, bảo đảm
cân bằng sinh thái"1.
Sự tác động của xã hội vào tự nhiên còn phụ thuộc vào trình độ nhận
thức của con người và vận dụng các qui luật trong hoạt động thực tiễn của
mình. Bởi vì, trình độ chinh phục tự nhiên nói lên trình độ nhận thức của con
người, trình độ nhận thức của con người ngày càng phát triển kéo theo sự tác
động của xã hội đối với tự nhiên cũng có sự biến chuyển.

đẳng thật sự giữa con người với tự nhiên.
Mặt khác, sự tác động của xã hội đối với tự nhiên, không chỉ đòi hỏi
phải biết sử dụng các thành tựu khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và khoa
học nhân văn, mà còn phải có sự hợp tác hợp lý của các quốc gia trên thế giới.
Đảng ta đã nhấn mạnh: "mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế về bảo vệ môi
trường và quản lý tài nguyên thiên nhiên" 1.
2.3. Tự nhiên và hoạt động quân sự

Hoạt động quân sự là một mặt của hoạt động xã hội cho nên hoạt động
quân sự cũng chịu sự chi phối của các yếu tố tự nhiên. Tuy nhiên trong quá
trình phát triển của lịch sử xã hội, hoạt động quân sự có tác động rất lớn đến
môi trường tự nhiên và ngược lại.
Tự nhiên có vai trò quan trọng trong hoạt động quân sự, là yếu tố tác
động mạnh đến hoạt động quân sự, tuy tự nhiên không phải là yếu tố suy đến
cùng việc thành hoặc bại của một cuộc chiến tranh nhưng nó có thể tạo điều
kiện thuận lợi hoặc khó khăn cho cuộc chiến tranh đó.
Điều kiện tự nhiên, trước hết là hoàn cảnh địa lý đã ảnh hưởng đến việc
hình thành phương án tác chiến việc sử dụng vũ khí, phương tiện quân sự và
bố trí địa hình. Bởi vì, điều kiện tự nhiên là lực lượng dự trữ nguyên liệu
chiến lược phục vụ cho quốc phòng có vai trò to lớn trong xây dựng tiềm lực
sức mạnh quân sự, của mỗi quốc gia, có ý nghĩa quyết định đến khả năng cơ
động của lực lượng vũ trang và tác động rất lớn đến sức sống của nền kinh tế.
Đồng thời địa bàn hoạt động quân sự qui định việc bố trí chiến dịch, chiến
thuật, việc sử dụng cũng như khả năng phát huy công lực của các loại vũ khí
trang bị, phương tiện chiến tranh của mỗi bên tham chiến. Do đó, trong hoạt
động quân sự, người chỉ huy giỏi phải đánh giá được điều kiện tự nhiên, lợi
1

Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb CTQG, H,2006, Tr223.


giới thứ hai và hàng trăm ngàn cuộc chiến trong lịch sử nhân loại).
Thứ hai: đối với hoạt động quân sự (các cuộc chiến tranh) của nhân dân
các nước, các lực lượng cách mạng yêu chuộng hoà bình và tiến bộ, mặc dù
trong những chừng mực nhất định để tiến hành chiến tranh tự bảo vệ mình và
nhằm đập tan các lực lượng phản cách mạng ngăn ngừa chiến tranh, đều có


10

tác động nhất định đến môi trường. Nhưng xét đến cùng thì sự tác động của
nó là mang ý thức chính trị xã hội tích cực. Bởi vì, thông qua hoạt động đó
mà chiến tranh được ngăn chặn giảm bớt và nhất định loài người sẽ loại bỏ
chiến tranh ra khỏi đời sống xã hội khi xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội,
chủ nghĩa cộng sản trên toàn thế giới.
Đó là cơ sở quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về phản đối với
chiến tranh phi nghĩa, các hoạt động chạy đua vũ trang trên thế giới, đồng thời
ủng hộ các cuộc chiến tranh chính nghĩa cách mạng, bảo vệ hoà bình. Mặt
khác các giai cấp, lực lượng cách mạng trong khi chuẩn bị và thực hành các
hoạt động quân sự phải quan tâm bảo vệ môi trường giảm thiểu đến mức thấp
nhất sự tác động xấu đến môi trường sinh thái do hoạt động quân sự gây ra.
Tóm lại, mối quan hệ biện chứng giữa tự nhiên và xã hội là mối quan
hệ khách quan vốn có xuyên suốt quá trình tồn tại và phát triển của xã hội loài
người. Thực chất của mối quan hệ này vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau,
đó là động lực thúc đẩy cho tự nhiên và xã hội phát triển.
3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ XÃ HỘI VÀ TỰ NHIÊN TRONG GIAI
ĐOẠN HIỆN NAY

3.1. Vấn đề môi trường sinh thái

Sinh thái là phương hướng khoa học tổng hợp, nghiên cứu các qui luật

cuộc khủng hoảng sinh thái toàn cầu, đe dọa toàn bộ sự sống trên hành tinh
chúng ta, trong đó có con người và xã hội loài người.
Ở Việt Nam trải qua hàng ngàn năm đô hộ của chủ nghĩa thực dân cũ
và mới, nhất là trên 30 năm chống đế quốc Mỹ xâm lược, môi trường tự nhiên
bị tàn phá nghiêm trọng. Hàng trăm km 2 rừng bị tàn phá, đất canh tác bị chất
độc hoá học và bom đạn của chiến tranh xâm lược huỷ diệt. Sau chiến tranh,
hoà bình phát triển kinh tế, môi trường tự nhiên ở nước ta cũng chưa được coi
trọng đúng mức, 40 năm qua đã mất đi 1/2 diện tích rừng. Việc xây dựng các
khu công nghiệp và khai thác các tài nguyên thiếu quy hoạch, việc khai thác
và săn bắt thú rừng, hải sản một cách bừa bãi không được ngăn chặn một cách
tích cực bằng tuyên truyền giáo dục, bằng các biện pháp hành chính và pháp
luật, bằng các chính sách phù hợp. Tình trạng ô nhiễm môi trường nước và
không khí cũng như những vùng khí hậu bất bình thường của những vùng khí
hậu nhất định đang đặt trước chúng ta những khả năng thực sự của quá trình
mất cân bằng sinh thái. Đại hội Đảng X chủ trương: "áp dụng các biện pháp
mạnh mẽ để ngăn chặn các hành vi huỷ hoại hoặc gây ô nhiễm môi trường,
từng bước khắc phục tình trạng xuống cấp cải thiện chất lượng môi trường,


12

đặc biệt tập trung nạn cháy rừng, ô nhiễm các lưu vực sông, các đô thị và khu
công nghiệp, các làng nghề nơi có đông dân cư và nhiều hoạt động kinh tế”1.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự khủng hoảng môi trường sinh thái
hiện nay. Trước hết là do sự tác động vô ý thức, do sự hạn chế về mặt tri thức
khoa học và công nghệ của con người trong lĩnh vực tác động qua lại giữa xã
hội và tự nhiên. Nhưng nguyên nhân quan trọng, cơ bản và sâu xa nhất của
tình trạng khủng hoảng môi trường sinh thái hiện nay là thuộc về chế độ xã
hội. Chủ nghĩa tư bản với mục đích và lợi nhuận tối đa, các tập đoàn tư bản
chỉ thấy mặt kinh tế - kỹ thuật mà không thấy hoặc cố tình che dấu mặt chính

rộng. Sức mạnh về số lượng của dân số chỉ được phát huy mạnh mẽ khi trình
độ phát triển của xã hội còn thấp. Cùng với sự phát triển của phương thức sản
xuất, mối quan hệ tỷ lệ thuận giữa số lượng dân cư và các điều kiện thuận lợi
của môi trường tự nhiên với sự phát triển của xã hội không còn nữa, nghĩa là
đến một giai đoạn lịch sử nhất định, sức mạnh về số lượng của dân số không
còn giữ vai trò quan trọng hay quyết định. Thậm chí, dân số phát triển quá
nhanh đã dẫn đến sự bùng nổ dân số, đặc biệt là những nước chậm phát triển
(trong khi đó sự phát triển lực lượng sản xuất không đáp ứng kịp), đã trở
thành vấn đề cấp bách toàn cầu hiện nay. Tốc độ tăng dân số quá nhanh tạo
nên áp lực về đời sống và việc làm cản trở việc thực hiện các mục tiêu kinh tế
- xã hội và nâng cao mức sống của nhân dân. Đảng ta và Nhà nước ta coi việc
giảm tốc độ tăng dân số là quốc sách, là trách nhiệm chung của toàn Đảng,
toàn dân và toàn quân ta. Mặt khác, bên cạnh việc giữ tỉ lệ gia tăng dân số
hợp lý, muốn bảo đảm sự phát triển lâu bền của tự nhiên và xã hội, còn cần
phải có chính sách bố trí hợp lý dân cư và nhất là tăng cường chất lượng dân
cư. Xã hội sẽ không phát triển được, nếu môi trường tự nhiên vốn là nơi nuôi
dưỡng con người bị tàn phá bởi chính con người, nếu chất lượng dân cư
không được nâng cao cho phù hợp với nhu cầu phát triển của xã hội. Đại hội
Đảng lần thứ X đã nêu rõ: “tiếp tục giảm tốc độ gia tăng dân số, sớm ổn định
qui mô dân số ở mức hợp lý. Giải quyết đồng bộ từng bước và có trọng điểm
chất lượng dân số, cơ cấu dân số và phân bố dân cư”1.
Như vậy, vấn đề dân số là vấn đề mang tính chất toàn cầu, có liên quan
đến tất cả các quốc gia, dân tộc, và để giải quyết nó cần phải có sự hợp tác
của cả cộng đồng quốc tế, đặc biệt là cần phải nhận thức đúng và giải quyết
tốt mối quan hệ biện chứng với vấn đề tự nhiên.
3.3. Vấn đề chiến tranh

Chiến tranh và hoạt động quân sự là những hoạt động tàn phá môi
trường tự nhiên nhiều nhất và trực tiếp nhất. Chiến tranh một mặt phá vỡ
những giá trị của đời sống xã hội trực tiếp hoặc gián tiếp tiêu diệt sự sống còn

nhận vai trò biến đổi hoàn cảnh của con người. Tuy nhiên, con người muốn
cải tạo tự nhiên, muốn tự nhiên ngày càng phục vụ mình nhiều hơn thì cũng
cần nắm vững các quy luật của tự nhiên giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa
tự nhiên và xã hội.


15
KẾT LUẬN

Tự nhiên và xã hội là vấn đề quan trọng của triết học Mác Lênin. Tự
nhiên có vai trò to lớn đối với xã hội, ngược lại xã hội có tác động to lớn trở
lại đối với tự nhiên. Trong đó hoạt động của xã hội loài người là quá trình
"trao đổi chất" thường xuyên giữa con người và tự nhiên. Con người sống
bằng giới tự nhiên, giới tự nhiên là thân thể vô cơ của con người. Sự thay đổi
tính chất, mục đích, phương hướng, quy mô hoạt động của con người là cơ sở
của sự thay đổi mối quan hệ giữa xã hội và tự nhiên. Hoạt động thực tiễn của
con người càng rộng thì quy mô can thiệp của con người vào tự nhiên ngày
càng lớn. Do đó, con người tác động vào tự nhiên cần phải nhận thức và vận
dụng đúng các quy luật của tự nhiên, để tự nhiên không những mang lại cho
con người nguồn lợi to lớn mà còn nhằm duy trì sự thăng bằng của hệ thống
xã hội - tự nhiên.
Trong hoạt động quân sự, người cán bộ phân đội phải thường xuyên
giáo dục bộ đội nêu cao ý thức bảo vệ môi trường sinh thái và vận động nhân
dân thực hiện tốt các qui định của pháp luật nhà nước về bảo vệ môi trường
sinh thái. Đấu tranh chống mọi biểu hiện sai trái, vì lợi ích cá nhân mà khai
thác tự nhiên bừa bãi gây tàn phá môi trường.