BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

TRẦN THỊ NGỌC ÁNH

XÁC ĐỊNH THANG ĐO KỸ NĂNG DẠY HỌC CỦA SINH VIÊN
SƢ PHẠM SINH HỌC ĐỂ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ RÈN LUYỆN
KỸ NĂNG BẰNG DẠY HỌC VI MÔ

LUẬN VĂN THẠC SĨ: SINH HỌC

HÀ NỘI, NĂM 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

TRẦN THỊ NGỌC ÁNH

XÁC ĐỊNH THANG ĐO KỸ NĂNG DẠY HỌC
CỦA SINH VIÊN SƢ PHẠM SINH HỌC ĐỂ
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ RÈN LUYỆN KỸ
NĂNG BẰNG DẠY HỌC VI MÔ
Chuyên ngành: LL & PPDH môn Sinh học
Mã số

: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ: SINH HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Trần Khánh Ngọc

Tác giả
Trần Thị Ngọc Ánh


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

DHVM

Dạy học vi mô

GV

Giáo viên

HS

Học sinh

KN

Kỹ năng

KNDH

Kỹ năng dạy học

DHVM

Dạy học vi mô


1.2.2. Các nhóm kỹ năng dạy học ................................................................... 15
1.2.3. Thang đo kỹ năng dạy học .................................................................... 18
1.3. Dạy học vi mô ......................................................................................... 23
1.3.1. Khái niệm dạy học vi mô ...................................................................... 23
1.3.2. Vai trò của dạy học vi mô ..................................................................... 24
1.3.3. Cách tiến hành dạy học vi mô ............................................................... 25
1.4. Thực trạng rèn luyện kỹ năng dạy học của sinh viên sƣ phạm Sinh
học trƣờng ĐHSP Hà Nội ............................................................................. 27
1.4.1. Việc đào tạo kỹ năng dạy học Sinh học tại các trường sư phạm .......... 27


1.4.2. Vai trò của bồi dưỡng và tự bồi dưỡng kỹ năng dạy học Sinh học của
sinh viên sư phạm ............................................................................................ 28
Kết luận chƣơng 1 ......................................................................................... 33
Chƣơng 2: XÁC ĐỊNH THANG ĐO KỸ NĂNG DẠY HỌC CỦA SINH
VIÊN SƢ PHẠM SINH HỌC ...................................................................... 34
2.1. Phân tích học phần PPDH Sinh học 12 ................................................ 34
2.1.1 Xác định các kỹ năng dạy học cần đo của sinh viên Sinh học trường
ĐHSPHN ......................................................................................................... 36
2.2.1.1. Kỹ năng sử dụng bảng........................................................................ 37
2.2.1.2. Kỹ năng thuyết trình........................................................................... 41
2.2.1.3. Kỹ năng sử dụng câu hỏi .................................................................... 45
2.2. Nguyên tắc xây dựng thang đo KNDH cần đo của sinh viên Sinh học
trƣờng ĐHSPHN ........................................................................................... 48
2.3. Quy trình xây dựng thang đo kỹ năng dạy học cần đo của sinh viên
Sinh học trƣờng ĐHSPHN ........................................................................... 49
2.4. Xác định thang đo kỹ năng dạy học cần đo của sinh viên Sinh học
trƣờng ĐHSPHN ........................................................................................... 51
2.4.1. Xác định thang đo KNDH chung .......................................................... 51
2.4.1. Xác định thang đo KN trình bày bảng .................................................. 53

học ................................................................................................................... 29
Bảng 1.3. Kết quả điều tra sự rèn luyện các KNDH của SV trong dạy học
Sinh học ........................................................................................................... 31
Bảng 1.4. Kết quả điều tra vềnhững yếu tố ảnh hưởng................................... 32
đến sự thành công các tiết dạy của SV đối với môn Sinh học ........................ 32
Bảng 2.1. Quá trình rèn luyện kỹ năng dạy học.............................................. 34
Bảng 2.2. Các bước lưu ý trình bày bảng....................................................... 40
Bảng 2.4. Thực hiện bài thuyết trình............................................................... 44
Bảng 2.5. Tiêu chí dành cho kỹ năng viết bảng .............................................. 50
Bảng 2.6. Tiêu chí dành cho kỹ năng thuyết trình .......................................... 50
Bảng 2.7. Tiêu chí dành cho kỹ năng đặt câu hỏi ........................................... 51
Bảng 2.8.: Bảng mô tả hành vi các mức độ cần đạt được của sinh viên về
KNDH ............................................................................................................. 52
[Bộ 2014; James H. Strong, , Trương Thị Thanh Mai tr 80] .......................... 52
Bảng 2.9. Thang đo KN trình bày bảng .......................................................... 53
Bảng 2.10. Thang đo KN thuyết trình ............................................................. 54
Bảng 2.11.. Thang đo KN đặt câu hỏi............................................................. 55
Bảng 3.1. Kế hoạch thực nghiệm sư phạm ..................................................... 59
Bảng 3.2. Kết quả thực nghiệm về KN trình bày bảng ................................... 60
Bảng 3.3. Kết quả về KN thuyết trình............................................................. 62
Bảng 3.3. Kết quả về KN đặt câu hỏi.............................................................. 64


DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Trang

Biểu đồ 3.1. Biểu đồ kết quả về đo KN viết bảng của Bài dạy 1 ................... 61
Biểu đồ 3.2.. Biểu đồ kết quả về đo KN viết bảng của Bài dạy 2 .................. 62
Biểu đồ 3.4. Biểu đồ kết quả điều tra KN thuyết trình trong Bài dạy 1 ......... 63
Biểu đồ 3.4. Biểu đồ kết quả điều tra KN thuyết trình trong Bài dạy 2 ........ 63

giảng đường.
5.3. Xác định các kỹ năng dạy học cần đo của sinh viên sư phạm Sinh học.
5.4. Xây dựng quy trình xác định thang đo kỹ năng dạy học của sinh viên Sư phạm
Sinh học bằng dạy học vi mô.
5.5. Xác định thang đo kỹ năng dạy học cho sinh viên sư phạm Sinh học bằng dạy
học vi mô.

3


5.6. Thực nghiệm sư phạm: đưa ra quy trình để đo kỹ năng dạy học cho sinh viên sư
phạm Sinh học và tiến hành đo để kiểm tra hiệu quả rèn luyện kỹ năng dạy học của
sinh viên sư phạm Sinh học bằng dạy học vi mô.
6. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
Việc phân tích khái niệm kỹ năng dạy học, dạy học vi mô là cơ sở định
hướng để chúng tôi xác định thang đo kỹ năng dạy học cho sinh viên, nhưng đó là
những vấn đề rộng. Vì vậy để nghiên cứu đạt kết quả, chúng tôi xác định giới hạn
nghiên cứu của mình là:
- Nghiên cứu khái niệm kỹ năng dạy học, các dạng thang đo kỹ năng dạy
học, dạy học vi mô, các bước trong dạy học vi mô.
- Xây dựng thang đo kỹ năng dạy học của sinh viên sư phạm Sinh học năm 4
với các kỹ năng cụ thể: kỹ năng viết bảng, kỹ năng sử dụng câu hỏi, kỹ năng thuyết
trình.
7. Phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu, phân tích tổng hợp
Để hiểu được các mặt, các khía cạnh của đề tài, chúng tôi tiến hành phân tích
các tài liệu thu thập được theo các tiêu chí để có cách nhìn rõ ràng hơn về nội dung,
cấu trúc của vấn đề cần nghiên cứu. Trông qua các tài liệu, chúng tôi đã tìm hiểu sự
phát triển của phương pháp DHVM theo thời gian để tìm ra những ưu điểm cũng
như nhược điểm; khả năng áp dụng phương pháp này vào điều kiện của Việt Nam.

8. Đóng góp mới của luận văn
- Làm sáng tỏ luận điểm cơ sở lý luận và thực tiễn của rèn luyện kỹ năng dạy
học cho sinh viên sư phạm khoa Sinh học.
- Hiệu quả của của sử dụng phương pháp dạy học vi mô – bằng phân tích
video trong tự rèn luyện kỹ năng dạy học của sinh viên sư phạm Sinh học.
- Xây dựng được thang đo một số kỹ năng dạy học Sinh học của sinh viên sư
phạm để đánh giá quá trình rèn luyện kỹ năng dạy học của sinh viên sư phạm Sinh
học.
- Chứng minh được hiệu quả của việc rèn luyện kỹ năng dạy học Sinh học
thông qua phương pháp dạy học vi mô.
9. Cấu trúc của luận văn
- Mở đầu

5


- Chương 1: Tổng quan những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến đề
tài
- Chương 2: Xác định thang đo kĩ năng dạy học của sinh viên sư phạm SH
- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
- Tài liệu tham khảo
- Phụ lục

6


Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan các nghiên cứu về kỹ năng dạy học và dạy học vi mô
1.1.1 Các nghiên cứu về kỹ năng dạy học

kỹ năng cơ bản để mỗi giáo viên lên lớp thành công [29]. Ngoài ra, còn cuốn “Thực
hành dạy học (2006) của A. Duminy và cộng sự 3; Cuốn “Sổ tay quản lý lớp học
(Nghiên cứu thực tiễn và những vấn đề hiện đại) (2006) của C. M. Evertson, C. S.
Weistein. Các kỹ năng mà các tác giả đề cập đến bao gồm việc lên kế hoạch dạy
học, soạn bài, trình bày bài giảng, phong các dạy để thích ứng với khả năng của các
đối tượng học sinh, quản lý lớp học,… [1]. Tùy vào quan điểm, có nhiều cách phân
loại KNDH, trên quan điểm của dạy học vi mô, có một số cách phân loại KNDH
của một số tác giả [30, tr. 65 – 69]
Ở nƣớc ta
Trong luận án tiến sĩ của Nguyễn Như An “Hệ thống kỹ năng giảng dạy trên
lớp về môn giáo dục học và quy trình rèn luyện các kỹ năng đó cho sinh viên khoa
Tâm lý – Giáo dục” (1992), là công trình nghiên cứu tương đối cơ bản, có hệ thống
về vấn đề luyện tập các kỹ năng giảng dạy cho sinh viên khoa Tâm lý –Giáo dục nói
riêng và có thể áp dụng cho sinh viên các khoa khác [1]. Năm 2001, trong cuốn
“Hình thành kỹ năng dạy học cho sinh viên khoa Sinh” của tác giả Dương Tiến Sĩ
đã trình bày quá trình cũng như các bước hình thành kỹ năng dạy học, đặc biệt kỹ
năng dạy học cho sinh viên khoa sinh học [30].
Các vấn đề rèn luyện kỹ năng được tìm thấy trong cuốn “Hoạt động – Giao
tiếp – Nhân cách” (2007) của tác giả Hoàng Anh (chủ biên) [5]. Cuốn sách đã phân
tích các vấn đề liên quan đến các lĩnh vực của tâm lý học. Trong đó, kỹ năng, kỹ
xảo, thói quen được nhóm tác giả đề cập đến như những mức độ khác nhau của việc
lĩnh hội hoạt động.
1.1.2. Nghiên cứu về dạy học vi mô
Trên thế giới
PPDHVM ra đời vào năm 1963 tại trường Đại học Stanford (Hoa Kì). Phương pháp
dạy học này lần đầu tiên được áp dụng cho một khóa đào tạo một nhóm giáo sinh
3

Duminy et al (2006), Teaching Practice, Maskew Miller Longman (pvt) Ltd, South Africa.


viên dạy nghề và giá viên kỹ thuật. Pha IV: Ứng dụng của phương pháp dạy học vi
W. D. Allen (1967), Micro-teaching: A description, Stanrford Teacher Education Program, Stanford
University, United Stated
4

9


mô và ghi hình 5; D. W. Johnson, B. S. Prancrazio cũng vào năm 1971, Hiệu quả
của ba môi trường dạy học vi mô trong đào tạo giáo sinh bậc đại học. Các công
trình trên đều chỉ ra rằng áp dụng phương pháp DHVM mang ý nghĩa thực tiễn và lí
luận cao.
Những năm gần đây, cũng có những nghiên cứu tập trung vào các vấn đề cơ
bản của phương pháp DHVM ở những quốc gia thuộc châu Á như: M. R. Malone,
B. M. Strawitz (1985), Tác động tương đối của phương pháp dạy học vi mô và trải
nghiệm thực tế lên giáo sinh 6; A. T. Karckay và S. Sanli (2003) Tác động của ứng
dụng dạy học vi mô lên chuyên môn của giáo sinh

7

; A. E. Al-Methan (2003)

Những giá trị của dạy học vi mô theo cảm nhận của giáo sinh trường Co-oet 8. Các
kết quả nghiên cứu đều chỉ ra những tác động tích cực trong quá trình đào tạo giáo
viên dựa trên đánh giá của người học.
Ở nƣớc ta
Các công trình nghiên cứu liên quan đến kỹ năng dạy học tương đối phong
phú. Năm 1975, tác giả Lê Văn Hồng là người đầu tiên đề cập đến kỹ năng dạy học
với công trình “Một số vấn đề năng lực sư phạm của người giáo viên xã hội chủ
nghĩa”. Năm 1993, Nguyễn Như An trong luận án “Hệ thống kỹ năng giảng dạy

của cuốn sách trình bày về nguồn gốc, các giai đoạn của quá trình tiến hành phương
pháp, các cơ sở lý thuyết, những đóng góp cho việc đào tạo giáo viên, các khái niệm
và phân loại về năng lực và mô tả hai năng lực: năng lực quan sát và đánh giá…
Tuy nhiên, trong cuốn sách đề cập đến những vấn đề chung nhất chứ không đi sâu
vào ứng dụng trong từng môn học đặc biệt là dạy môn Sinh học. Năm 2002, Đặng
Thành Hưng có viết về các kỹ thuật dạy học vi mô trong cuốn “Dạy học hiện đại”11.
Trong đó, tác giả trình bày kỹ thuật sử dụng phương tiện dạy học, lĩnh hội học tập,
kỹ năng dạy học hiệu quả của giáo viên…
Một số trường cao đẳng, đại học Việt Nam đã sử dụng phương pháp này.
Dạy học vi mô được Tiến Sĩ Trần Thị Thanh Thủy – Giảng viên ĐHSPHN nghiên
cứu trong công trình luận án tiến sĩ “Rèn luyện kỹ năng dạy học bằng phương pháp
dạy học vi mô cho sinh viên sư phạm Địa lý”, năm 2010

12

. Thiều Huy Thuật

(2010), Sử dụng phương pháp dạy học vi mô để nâng cao năng lực giáo viên, Tạp
chí giáo dục số 242, tr. 23 – 2513. Trần Thị Hòa (2010), “Vận dụng dạy học vi mô
trong dạy học giáo dục học nhằm rèn luyện kỹ năng nghề cho sinh viên trường cao
đẳng nghề sư phạm Quảng Ninh”14. Về môn Sinh học có công trình “Rèn luyện kỹ
năng dạy học cho sinh viên đại học ngành sư phạm Sinh học bằng dạy học vi mô”
được Trương Thị Thanh Mai đề cập khá chi tiết cụ thể về xây dựng nguyên tắc và
quy trình vận dụng DHVM để rèn luyện một số KNDH cho sinh viên Ngành Sinh
học, xây dựng hệ thống thao tác thực hiện một số KNDH trong phạm vi nghiên cứu
một cách cụ thể; xây dựng tiêu chí và rubic hướng dẫn đánh giá mức độ đạt được về
10

1. M. Allent – J.D. Britlen (1999), “Phương pháp dạy học vi mô và đào tạo giáo viên” (bản dịch). Dự án
Việt – Bỉ”, Hỗ trợ học từ xa

được đề cập đến tập trung vào việc rèn luyện các kỹ năng chung, tạo nền tảng lý
thuyết cơ bản cho xây dựng quy trình rèn luyện các kỹ năng dạy học cho sinh viên
sư phạm.
1.2. Kỹ năng dạy học
Có rất nhiều định nghĩa về kỹ năng, có thể bắt nguồn từ góc độ chuyên môn
hoặc quan niệm cá nhân của từng người. Tuy nhiên nhiều người đều đồng ý rằng
rằng kỹ năng là khả năng của con người thực hiện công việc có kết quả trong một
thời gian thích hợp, trong những điều kiện nhất định dựa vào sự lựa chọn các
phương pháp và cách thức hoạt động đúng đắn.
Kỹ năng có các đặc điểm sau:
- Là tổ hợp của hàng loạt yếu tố cấu thành: tri thức, kỹ xảo, kinh nghiệm, khả
năng chú ý, khả năng tư duy, tưởng tượng của con người.
- Kỹ năng bao giờ cũng gắn với một hoạt động cụ thể
15

Nguyễn Hữu Huân (2006), “Cơ sở lý luận và thực tiễn về chất lượng giáo dục và đánh giá chất lượng giáo
dục”, Nghiên cứu khoa học công nghệ cấp Bộ.

12


- Kỹ năng của con người luôn biểu hiện cụ thể ở mục đích hoạt động, nội
dung và phương thức hoạt động.
- Kỹ năng được hình thành trong quá trình sống, quá trình hoạt động của con
người và vì vậy phải xuất phát từ kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đã có
Kỹ năng có các phẩm chất sau:
- Tính chính xác
- Tốc độ thực hiện hoạt động
- Khả năng độc lập thực hiện công việc
- Tính linh hoạt


khoa học, phát triển trí tuệ và hình thành thế giới quan, hành vi đạo đức cho học
sinh theo những cách thức và quy trình đúng đắn”.
Thiều Huy Thuật đã chỉ ra rằng: “Năng lực sư phạm của GV là một trong
những yếu tố quan trọng làm cho quá trình dạy học phong phú, đa dạng và đem lại
hiệu quả cao trong dạy học. Chính vì vậy mà các kỹ năng sư phạm của GV phải
thường xuyên được củng cố và hoàn thiện để làm sao cho quá trình DH trở nên linh
hoạt, sáng tạo và đạt kết quả cao nhất” [17]. Như vậy, để thực hiện tốt nhiệm vụ
dạy học, người giáo viên cần có những kỹ năng dạy học (KNDH) cần thiết. Để có
được những KNDH ấy thì những GV tương lai cần phải trải qua quá trình đào tạo
để hình thành kỹ năng dạy học đến tích lũy hệ thống tri thức và rèn luyện kỹ năng
trong các hoàn cảnh khác nhau. Tác giả Trần Thị Thanh Thủy

17

đã đưa ra những

kết luận về các đặc điểm chung của KNDH như sau:
- KNDH là tổ hợp các hành động giảng dạy đã được người dạy nắm vững.
Nó biểu hiện mặt kỹ thuật của hành động giảng dạy và mặt năng lực giảng dạy của
mỗi người dạy. Có KNDH nghĩa là có năng lực giảng dạy ở một mức độ nào đó.
- KNDH có mối quan hệ chặt chẽ với kết quả học tập. Đó là yếu tố mang tính
mục đích – luôn hướng tới giảng dyạ và học tập.
- KNDH là một hệ thống mở, mang tính phức tạp nhiều tầng bậc và mang
tính phát triển.
- KNDH cơ bản có liên hệ mật thiết với chất lượng và kết quả dạy học
Trong lí luận và thực tiễn KNDH được xem xét dưới 2 góc độ là tiếp cận cấu
trúc hoạt động và cấu trúc quá trình dạy học. Theo góc độ tiếp cận cấu trúc hoạt
động, người ta nghiên cứu những kỹ năng, kỹ xảo, thủ thuật, thao tác trí tuệ, hoạt
động tư duy trong dạy học. Theo góc độ thứ hai là cấu trúc quá trình dạy học, các

2

3

Nhóm KN

KN cụ thể
- Phân tích chương trình, giáo trình,, bài giảng
- Nắm trình độ, thái độ của giáo sinh
Nhóm kỹ năng
- Thiết kế bài soạn: phân tích yêu cầu; dự kiến nội
chuẩn bị lên lớp
dung bài giảng; dự kiến phương pháp, phương tiện dạy
học; phân phối thời gian, các bước lên lớp; trình bày
giáo án theo mẫu hợp lý
- Ổn định lớp
- Vào bài, nêu chủ đề
- Trình bày nội dung trên cơ sở vận dụng phương pháp,
Nhóm kỹ năng
phương tiện dạy học
giảng dạy trên lớp
- Củng cố bài giảng
- Ra câu hỏi, ra bài tập về nhà
- Kiểm tra đánh giá kiến thức giáo sinh trên lớp
- Hướng dẫn xác định mục đích, yêu cầu của HTTCDH
Nhóm kỹ năng
khác
hướng dẫn các hình
- Lựa chọn nội dung phương pháp, phương tiện tiến
thức tổ chức