BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI

PHẠM THỊ QUÂN

Møc ®é thÊm nhiÔm vµ søc kháe cña c«ng
nh©n
tiÕp xóc víi toluen t¹i C«ng ty cæ phÇn
giµy Hng Yªn n¨m 2015
Chuyên ngành

: Y học dự phòng

Mã số

: 62727515

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP BÁC SỸ NỘI TRÚ
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS. Khương Văn Duy
TS. Phạm Hồng Lưu
HÀ NỘI–2016


LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn
này, tôi đã được sự giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo, các bạn bè và gia
đình. Nhân dịp này, tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình tới:

PHẠM THỊ QUÂN


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

CN

Công nhân

DN

Doanh nghiệp

ILO

International Labour Organization

MTLĐ

Môi trường lao động

NLĐ

Người lao động

ppb

Parts per billion (1 phần tỷ)

ppm


VN

Việt Nam

WHO

World Health Organization


MỤC LỤC


DANH MỤC BẢNG


DANH MỤC HÌNH


8

ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo tốc độtăng trưởng của kinh tế đất nước, ngành công nghiệp nước
ta cũng ngày càng phát triển. Trong quá trình sản xuất công nghiệp, có rất
nhiều chất và hợp chất được sử dụng phổ biến rộng rãi, do đó các bệnh nghề
nghiệp ngày càng nhiều hơn. Cho đến nay Việt Nam đã công bố có 34 bệnh
nghề nghiệp được bảo hiểm, trong đó có nhiễm độc benzen và đồng đẳng của
benzen (toluen và xylen)[1], tuy nhiên bệnh nghề nghiệp vẫn chưa được các
cơ quan quản lý và người lao động quan tâm đúng mức.
Ngành da giày của nước ta đã có từ lâu đời. Do nhu cầu phát triển kinh


2.

Công ty cổ phần giày Hưng Yên năm 2015.
Mô tả biểu hiện lâm sàng và mức độ thấm nhiễm toluen trong máu,
nước tiểu của công nhân tiếp xúc với toluen tại Công ty cổ phần giày
Hưng Yên năm 2015.
Từ đó đưa ra các khuyến nghị nhằm làm giảm thiểu tình trạng ô nhiễm

môi trường và bảo vệ sức khỏe cho công nhân tiếp xúc với toluen.


10

Chương 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Những đặc tính cơ bản và ứng dụng của toluen trong
sản xuất công nghiệp
1.1.1. Tính chất của toluen
Toluen được P.s.pelletier và P. Walter phát hiện năm 1937, khi điều chế
than từ nhựa thông. Toluen là chất thuộc dãy đồng đẳng của benzen còn được
gọi là Methylbenzene, Phenylmethane và Toluol, là một chất lỏng trong suốt,
không tan trong nước, có mùi đặc trưng của sơn pha loãng (paint thinner),
trong những hợp chất với benzen thì có mùi thơm ngọt ngào của mật ong[4],
[6].

Hình 1.1: Cấu trúc phân tử của Toluen
Toluen có công thức phân tử là C7H8, khối lượng phân tử 92 đvC, nhiệt độ
sôi là 1100C, nhiệt độ nóng chảy là - 94,990C, là một dung môi hòa tan rất tốt các
chất béo, dầu, nhựa thông, lưu huỳnh, phốt pho và iod. Toluen có thể tan lẫn

nhiên liệu.


12

- Các ứng dụng khác của toluen
•
•
•
•

Sản xuất thuốc nhuộm.
Sử dụng trong ngành y.
Sản xuất nước hoa.
Sản xuất mực in.

1.1.3. Quá trình xâm nhập của toluen vào cơ thể
- Hấp thụ qua đường tiêu hóa :
Toluen có thể hấp thu qua đường tiêu hóa nhưng với hàm lượng rất nhỏ.
Theo nghiên cứu của Baeliun và cộng sự (1993) thí nghiệm trên những người
tình nguyện, các tình nguyện viên được tiếp xúc toluen với nồng độ 2mg/phút
trong 3 giờ qua một ống thông dạ dày rồi định lượng nồng độ toluen trong máu
và trong nước tiểu. Kết quả xét nghiệm máu và nước tiểu cho thấy chỉ có 10%
lượng toluen được hấp thu qua đường tiêu hóa[10].
- Hấp thụ qua đường hô hấp
Toluen được hấp thụ chủ yếu qua đường hô hấp. Các nghiên cứu khác
nhau đánh giá mức độ hấp thụ toluen qua đường hô hấp khác nhau. Theo
nghiên cứu của Benoit và cộng sự (1985), tiến hành thử nghiệm trên bốn công
nhân bằng cách cho họ hít 50ppm toluen (189mg/m 3) trong 90 phút, kết quả
thu được là 83% lượng toluen được hấp thụ qua phổi[11].

qua nhau thai, vào thai nhi và có thể tìm thấy trong sữa mẹ[18].
Theo WHO, toluen khi vào cơ thể, một phần được thải loại qua hơi thở,
phần còn lại (60-80%) được oxy hóa thành acid benzoic. Acid benzoic liên
hợp với glycin để tạo thành acid hippuric, đào thải qua đường nước tiểu.


14

Hàm lượng acid hipuric trong nước tiểu thay đổi theo chế độ ăn uống
nhưng đạt khoảng 0,7g/ngày. Theo Ogata và cộng sự (1998), ở những người
tiếp xúc với toluen, hàm lượng acid hipuric tỷ lệ thuận với nồng độtoluen
trong không khí. Những công nhân tiếp xúc với nồng độ toluen 200ppm, thải
loại aicd hipuric 7g/l hay creatinin 5g/l trong các mẫu nước tiểu vào cuối buổi
chiều làm việc[6].
Mối liên quan giữa nồng độ toluen trong môi trường không khí ở nơi
làm việc với nồng độ acid hipuric niệu như sau:
- Ở người không tiếp xúc: nồng độ acid hipuric hiếm khi nào vượt quá
0,947mol/mol creatinin (1,5g/g).
- Ở công nhân tiếp xúc: nồng độ acid hipuric trung bình là 1,58mol/mol
creatinin (2,5g/g) tương đương mức tiếp xúc với toluen là 375mg/m 3 trong 8h
và 0,947mol acid hipuric/mol creatinin (1,5g/g) tương đươc mức tiếp xúc với
toluen là khoảng 200mg/m3.

Hình 1.2: Sơ đồ chuyển hóa của Toluen trong cơ thể


15

1.1.5. Độc tính của toluen
Toluen là một chất hóa học đồng đẳng của benzene có các đặc tính

ứng. Tổn thương da do toluengây ra có thể cấp tính rầm rộ như nổi ban đỏ và
trên trên bề mặt da có thể có mụn nước với triệu chứng cơ năng có ngứa hoặc
đau rát, châm chích và có gây tổn thương mạn tính với da dày nứt nẻ hoặc dầy
sừng, lichen hóa, mất sắc tố da dạng bạch biến có thể kèm theo tổn thương
móng làm cho công nhân rất khó chịu, làm giảm sức khỏe, nhiều trường hợp
để lại di chứng như mất sắc tố da dạng bạch biến hoặc dày sừng không hồi
phục và giảm năng suất lao động.
- Ảnh hưởng đột biến gen gây ung thư
1.2. Chẩn đoán nhiễm độc toluen nghề nghiệp
Chẩn đoán nhiễm độc toluen nghề nghiệp phải đảm bảo 3 tiêu chuẩn sau:
1.2.1. Tiền sử nghề nghiệp
Công nhân phải có tiếp xúc với toluen. Nồng độ toluen trong không
khí nơi làm việc lớn hơn tiêu chuẩn cho phép (tiêu chuẩn năm 1997) [1] và
theo Quyết định 3733/2002/QĐ - BYT về việc ban hành 21 tiêu chuẩn vệ
sinh lao động, 05 nguyên tắc và 07 thông số vệ sinh lao động [20]. Theo
quy định của Bộ Y tế về chất lượng không khí trong vùng làm việc của các
cơ sở có sử dụng lao động thì nồng độ toluen trong không khí không được
vượt quá 100mg/m 3 trong 8 giờ làm việc, hoặc không quá 300mg/m 3 đối
với một lần đo bất kỳ [20], [1].
1.2.2. Triệu chứng lâm sàng
Nhiễm độc toluen xuất hiện sau khi tiếp xúc với toluen. Nhiễm độc
toluen có hai loại gồm nhiễm độc cấp tính và nhiễm độc mạn tính.

- Nhiễm độc cấp tính:


17

Nhiễm độc toluen cấp tính gặp ở những người có thời gian tiếp xúc với
toluen trong thời gian ngắn với liều cao quá mức gây nhức đầu, buồn nôn,


(ppm)

(mg/m3)

gian(giờ)

2,5

9,4

100

376

8

Có thể có đau đầu nhẹ

200

752

8

Kích ứng nhẹ

400

1504

• Dung môi hữu cơ có chứa toluen khi dính trên da có thể phá hủy hàng rào bảo
vệc của da, gây tổn thương da ở người tiếp xúc. Tổn thương da mạn tính gây
làm da dày, nứt nẻ, dày sừng, lichen hóa, mất sắc tố da dạng bạch biến...
• Toluen có thể gây tổn thương gan, thận.
• Có những nghiên cứu chỉ ra rằng, tiếp xúc với nồng độ cao toluen trong thời
gian dài có thể gây đột biến gen, gây ung thư.
• Có thể gây ra tác dụng trên hệ thần kinh trung ương và tim, làm loạn nhịp tim,
nhức đầu, mệt mỏi, suy nhược…với nồng độ toluen trong không khí ở mức
200ppm.
1.2.3. Cận lâm sàng
• Định lượng nồng độ toluen máu.Toluen máu trước ca làm việc cuối cùng của
tuần làm việc >0,02 mg/L[21].


19

• Định lượng nồng độ toluen trong nước tiểu.Toluen niệu cuối ca làm việc >
0,03 mg/L hoặc O-crezon niệu > 0,3 mg/g creatinin[21].
1.2.4. Cấp cứu điều trị
- Nhiễm độc cấp tính:
Nếu nuốt phải toluen không cho nạn nhân nôn.
Nếu hít phải hơi toluen gây hậu quả cấp tính cần đưa nhanh nạn nhân ra
nơi không khí sạch. Nếu ngừng thở phải làm hô hấp nhân tạo. Nếu nạn nhân
có khó thở phải cho thở oxy.
Trường hợp toluen tiếp xúc với mắt hoặc da cần rửa ngay mắt hoặc da
bằng nhiều nước, ít nhất trong 15 phút, đồng thời nhanh chóng cởi bỏ các đồ bị ô
nhiễm (quần áo, giày dép…) và giặt sạch chúng trước khi dùng lại[6], [22].
- Nhiễm độc mạn tính:
Nhiễm độc mạn tính toluen hiện nay không có thuốc điều trị, chủ yếu là
điều trị triệu chứng.

Mills WJ và CS đã nhận thấy tình trạng run, tăng huyết áp, dị ứng ở
công nhân bảo dưỡng không sử dụng khẩu trang và các phương tiện bảo vệ cá
nhân sau khi tiếp xúc với hơi dung môi hữu cơ có trong keo dán trong xưởng
sản xuất. Kết quả đo môi trường trong điều kiện thực nghiệm ngay sau đó đã
cho thấy nồng độ trung bình trong 8 giờ của toluen là 159ppm và methyl ethyl
ketone là 58ppm. Nồng độ tối đa trong 15 phút tiếp xúc là 233ppm đối với
toluen và 85ppm đối với methyl ethyl ketone [27].
Zamyslowska-Szmytke E và CS đã nhận thấy những bất thường về
chức năng thăng bằng cơ thể ở những công nhân khỏe mạnh có tiếp xúc với
dung môi hữu cơ nồng độ thấp trong môi trường làm việc, trong đó toluen là
thành phần chính [28].
Heuser VD và CS khi nghiên cứu ảnh hưởng của dung môi hữu cơ tới
khả năng phá hủy DNA ở công nhân da giày đã nhận thấy tỉ lệ công nhân tiếp
xúc thường xuyên với dung môi hữu cơ trong keo dán giày có nồng độ acid
hippuric trung bình cao hơn và mức độ tổn thương gen cũng cao hơn có ý
nghĩa thống kê so với nhóm công nhân không tiếp xúc dung môi hữu cơ [29].


21

Thậm chí tình trạng tổn thương DNA cũng được phát hiện ở công nhân sơn có
phơi nhiễm với toluen liều thấp [30], [31].
Chính vì những ảnh hưởng bất lợi nêu trên nên nồng độ toluen trong
môi trường lao động luôn được giám sát một cách chặt chẽ. Bên cạnh việc đo
trực tiếp nồng độ toluen trong môi trường không khí nơi làm việc, nồng độ
của toluen và các chất chuyển hóa của nó trong dịch sinh học cũng được theo
dõi thường xuyên. Việc đo lường trực tiếp nồng độ toluen và các sản phẩm
chuyển hóa của nó trong dịch sinh học bằng kỹ thuật xét nghiệm mới, hiện đại
có vai trò quan trọng trong công tác quan trắc, giám sát sức khỏe nghề nghiệp
tại doanh nghiệp, đảm bảo độ chính xác cao trong đánh giá phơi nhiễm

1.3.2. Nghiên cứu trong nước
Bệnh nghề nghiệp nhiễm độc benzene và đồng đẳng của benzene
(toluen và xylen) được nước ta công nhận là 1 trong 8 bệnh nghề nghiệp được
đền bù từ năm 1976. Tuy nhiên, bệnh này được lấy theo danh sách bệnh nghề
nghiệp của thế giới, không dựa trên những công trình nghiên cứu trong nước.
Cho đến nay, nước ta chưa có trường hợp nào được giám định là bệnh nhiễm
độc benzene và đồng đẳng của benzen (toluen và xylen) nghề nghiệp[1].
Các nghiên cứu trong nước khi đánh giá ảnh hưởng của dung môi hữu
cơ đến sức khỏe người lao động đã phát hiện được nồng độ dung môi hữu cơ
trong không khí vùng làm việc vượt quá tiêu chuẩn cho phép. Các tác giả đã
sử dụng nồng độ acid hippuric trong nước tiểu như một chỉ số đánh giá sự
hiện diện và mức độ phơi nhiễm toluen theo Thường quy kỹ thuật Y học lao
động [7], [4].
Nguyễn Thế Công và CS (2003) khi đánh giá điều kiện làm việc và sức
khỏe nghề nghiệp lao động nữ ngành da giày đã thấy rằng nhiệt độ và độ ẩm
không khí trong các dây chuyền may đa số đều vượt tiêu chuẩn cho phép,
thông khí kém nên hạn chế khả năng pha loãng hơi khí độc trong phân xưởng,


23

nồng độ toluen vượt 1,2 - 1,8 lần tiêu chuẩn cho phép. Thời gian phản xạ đơn
giản gia tăng trong khi trí nhớ lại suy giảm khi so sánh các kết quả đo giữa
đầu và cuối ca làm việc[34].
HoàngMinh Hiền và CS (2003) khi đánh giá các yếu tố môi trường lao
động của Công ty da giày Phúc Yên cũng như ô nhiễm hóa chất dung môi hữu
cơ thấy rằng hầu hết các phân xưởng sản xuất giày đều bị ô nhiễm hóa chất
DMHC và vượt quá tiêu chuẩn cho phép từ 1,3 đến 1,5 lần, có điểm đo vượt
2,3 lần TCCP (ô nhiễm ở mức độ nhẹ và vừa), trong đó hóa chất toluen là chất
gây ô nhiễm chính. Về đặc điểm vi khí hậu: hầu hết các phân xưởng Công ty

điệu, môi trường lao động luôn chịu ảnh hưởng bởi các loại hóa chất như
dung môi hữu cơ. Thời gian làm việc trong ngày trung bình là 8h/ngày, vào
thời vụ công nhân phải làm việc tăng ca, nhiều khi đến 10-12h/ngày.
Với tỉ lệ nữ công nhân làm việc trong ngành da giày có tỉ lệ cao, chiếm
khoảng 80 đến 90% và phần lớn lao động hiện nay ở độ tuổi 25- 35. Do đó,
việc theo dõi, đánh giá thường xuyên tình trạng sức khỏe ở nữ công nhân
cũng như giám sát các yếu tố bất lợi ở môi trường làm việc có ý nghĩa quan
trọng, là căn cứ để xây dựng những chế độ chính sách hợp lý và kịp thời, góp
phần cải thiện và nâng cao sức khỏe người lao động.
Trong số nữ công nhân làm việc tại các dây chuyền sản xuất giày thì
những người phụ trách khâu dán keo mũi giày và dán keo đế giày ở các phân
xưởng đế và phân xưởng hoàn thành là có nguy cơ phơi nhiễm với dung môi
hữu cơ có chứa toluen cao nhất. Họ trực tiếp tiếp xúc với keo dán trong quá
trình làm việc nên dung môi hữu cơ sẽ xâm nhập vào cơ thể qua hệ hô hấp và
qua da. Mặc dù đã được trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân như khẩu trang
và găng tay nhưng qua khảo sát sơ bộ tại cơ sở chúng tôi nhận thấy rất nhiều
công nhân không sử dụng một biện pháp bảo vệ nào, do đó tình trạng phơi
nhiễm càng nặng nề hơn. Mặt khác, do cách bố trí dây chuyền sản xuất cũng


25

như điều kiện nhà xưởng nên một số công nhân làm việc ở vị trí bên cạnh
những người dán keo mũi giày và dán keo đế giày cũng bị ảnh hưởng, mặc dù
ở mức thấp hơn.
Theo quy định của Bộ Y tế về chất lượng không khí trong vùng làm
việc của các cơ sở có sử dụng lao động thì nồng độ toluen trong không khí
không được vượt quá 100mg/m3 trong 8 giờ làm việc, hoặc không quá
300mg/m3 đối với một lần đo bất kỳ [20].
Vì vậy, việc xây dựng đề tài nghiên cứu đánh giá mối tương quan giữa