1

ĐẶT VẤN ĐỀ
Ung thư tuyến tiền liệt (UTTTL) đứng đầu trong các bệnh hệ tiết niệu và
đứng thứ hai trong các bệnh ung thư ở nam giới [1], ung thư tuyến tiền liệt
chiếm 9% trong các ung thư mới được phát hiện hàng năm ở nam giới sau ung
thư phổi (17%) [2]. Tuy nhiên đây là loại ung thư có tỷ lệ mắc bệnh khác nhau
theo địa lý, chủng tộc. Ở Mỹ, năm 1983-1984 tỷ lệ mắc chung là 75,3/100.000
nam giới, tỷ lệ tử vong là 22,7/100.000 [3]. Ở Pháp, tỷ lệ mắc năm 1995 là
97,2/100.000 nam giới và tỷ lệ tử vong là 33,8/100000. Năm 2000 các tỷ lệ
tương ứng đó là 141,4/100.000 và 35,1/100.000 [2], [4]. Theo GLOBOCAN
2012, trên toàn thế giới số trường hợp (TH) mới mắc và tử vong hàng năm lần
lượt là 1112 và 307 tính trên 100000 dân [6].
Có khoảng 2 triệu người hiện đang được chẩn đoán ung thư tuyến tiền
liệt tại Hoa Kỳ, hơn một phần ba trong số họ được điều trị bằng liệu pháp
hormon nội khoa hoặc ngoại khoa.
Ở Việt Nam tỉ lệ ung thư tuyến tiền liệt có chiều hướng gia tăng. Ở giai
đoạn 1995-1996 tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt là 1,5-2,3/100000 nam giới
và tới năm 2002 là 2,3-2,5/100000 nam giới [7], [8], theo thống kê năm 2014,
ước tính mỗi năm trên cả nước có 1275 TH mới mắc và 872 TH tử vong [9].
Đặc điểm lâm sàng ung thư tuyến tiền liệt có diễn biến chậm trong nhiều
năm và khi biểu hiện triệu chứng lâm sàng là đã ở giai đoạn muộn [10]. Trên
thực tế ở Việt Nam, đa phần bệnh nhân đến bệnh viện đã ở giai đoạn tiến
triển, việc đặt ra phẫu thuật nội soi cắt u tuyến tiền liệt và cắt bỏ hai tinh hoàn
là một phương pháp được lựa chọn phù hợp với bệnh cũng như với điều kiện
kinh tế xã hội hiện nay của nước ta.


2

UT TTL giai đoạn tiến triển được xác định là những khối u đã xâm lấn

tuyến phân bố thành thuỳ, nó được viền bởi 2 lớp tế bào, lớp trung tâm lòng
ống có hoạt động chế tiết, lớp đáy không hoạt động chế tiết. Acid Phosphatase
tuyến tiền liệt (PAP) và kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) được
phân bố như nhau nhưng tập trung nhiều nhất bên cạnh thành ống. [11], [12].
Ống tuyến được viền bởi 3 loại tế bào: Tế bào chế tiết, tế bào đáy và tế bào
chuyển tiếp. Vì thế ung thư biểu mô xuất phát từ ống tuyến có thể là ung thư
biểu mô tuyến hoặc ung thư tế bào đáy hoặc ung thư biểu mô loại chuyển tiếp.
1.2. Giải phẫu
1.2.1. Hình thể ngoài
Tuyến tiền liệt có dạng hình tháp tứ giác, đỉnh ở dưới cụt, đáy ở phía trên.
- Mặt trước: Gần phẳng hoặc lồi theo chiều ngang, hướng ra trước, lên trên.
- Mặt sau: Nghiêng mạnh xuống dưới và ra sau, được chia thành 2 thuỳ.
- Hai mặt bên lồi ra hai hướng.
- Một đáy ở trên được chia ra bởi một gờ ngang (mép trước tinh) thành 2 sườn.
+ Sườn trước hay sườn bàng quang nghiêng xuống dưới và ra trước, ở
phía trước có lỗ niệu đạo sau được bao quanh bởi cơ thắt trơn.
+ Sườn sau hay sườn tinh, nghiêng xuống dưới và ra sau, nơi hợp lưu
của túi tinh và ống dẫn tinh đi sâu xuống tạo nên ống phóng tinh.
- Đỉnh ở phía dưới, có lỗ ra của niệu đạo xẻ vào mặt sau. TTL ở người lớn
cao 30mm, đáy rộng 35mm, dày 25mm, cân nặng khoảng 20 gram.


4

Hình 1.1: Hình thể ngoài TTL (nhìn từ mặt sau) [14]
1.2.2. Cấu tạo trong theo Mc Neal
Tuyến tiền liệt là một tuyến có cấu trúc nhánh (30 – 40 nhánh) nằm trong
mô đệm xơ cơ.
Theo Mc Neal [11], [13], [16] nhu mô TTL được chia làm 5 vùng:
- Vùng sợi cơ đệm: Cấu trúc xơ cơ không có cấu trúc tuyến.

Mỹ hiện nay ước tính nguy cơ mắc bệnh UT TTL của 1 người đàn ông trong
suốt cuộc đời là gần 17% và tỷ lệ mắc bệnh là 80/100.000 dân, ở Pháp là
42/100.000 dân, ở Nhật Bản là 20/100.000 dân.
Ở nước ta UT TTL đứng hàng thứ 10 trong các ung thư ở cả hai giới tần
suất mới mắc và tần suất tử vong lần lượt là 3,4 và 2,5 trên 100.000 dân [9].
1.3.2. Tình hình nghiên cứu UT TTL ở Việt Nam
Năm 1982-1986 Nguyễn Như Bằng và cộng sự nghiên cứu 335 trường
hợp chẩn đoán PĐLTTTL thì kết quả mô bệnh học phát hiện 34 trường hợp
UTTTL, chiếm 10% [18].
Theo các tác giả Phạm Thị Hoàng Anh, Nguyễn Bá Đức [7], tỷ lệ
UTTTL của nam giới tại thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh là
1,2/100000 (năm 1991-1992) tăng lên 1,5-2,3/100000 (năm 1995-1996), ở
giai đoạn 2002 tỷ lệ này là 2,3 -2,5/100000. Tuy nhiên những con số này chưa
phản ánh thật đầy đủ tình hình UTTTL ở Việt Nam, nhưng đã cho chúng ta
thấy tỷ lệ mắc bệnh UTTTL ngày càng tăng.


7

Những báo cáo trong các hội nghị chuyên ngành trong những năm gần
đây của các tác giả trong nước như:
Năm 2011, Vũ Xuân Huy đưa ra nhận xét về kết quả điều trị đa mô thức
ở bệnh nhân ung thư TTL giai đoạn IV tại bệnh viện K [19].
Năm 2012, Vũ Nguyễn Khải Ca và cộng sự nhận xét tại bệnh viện Việt
Đức từ tháng 01/2010 đến tháng 01/2011 trong số 119 bệnh nhân được chẩn
đoán ung thư TTL chỉ có 8 BN được phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt tận gốc [20].
Năm 2013, Nguyễn Tiến Đệ báo cáo 49 trường hợp phẫu thuật nội soi
ngoài phúc mạc cắt TTL tận gốc ở BN ung thư TTL giai đoạn khu trú ở bệnh
viện Bình Dân [21].
Năm 2014, Hội Tiết Niệu Thận học Việt Nam (VUNA) đã xuất bản cuốn

1.4. Sinh lý bệnh học của UTTTL
Bệnh sinh của UTTTL hiện nay vẫn còn chưa rõ ràng. Những UT có yếu
tố di truyền chỉ chiếm khoảng 10%, còn lại là không rõ nguyên nhân [29].
Các nghiên cứu về gen cho thấy:
Gen UTTTL thể di truyền 1 (hereditary prostate cancer HPC1) với điểm
nhạy cảm chính ở nhánh dài của chromosome 1 (1q24-25).
- Gen UTTTL thể di truyền X (HPCX), Xu và các cộng sự (1998) đã xác
định được điểm nhạy cảm với UTTTL tại chromosome Xq27-28, gen này
chiếm 16% các trường hợp UTTTL cùng dòng họ.
- PCaP và BCaP: Người ta nghiên cứu trên dòng họ có nguy cơ mắc bệnh
cao cũng phát hiện thấy nhiều điểm tiềm tàng trên các gen này, các điểm này
nằm tại chromosome 1q42-43 (PCaP), PCaP chiếm từ 4-9% các trường hợp
ung thư trong cùng dòng họ.
Knudson và cộng sự đưa ra giả thuyết là UT phát sinh do thiếu vắng các
gen kiểm soát các quá trình chết của tế bào (apoptosis) [30]. Macoska (2000)
cho biết khoảng 70% các u phát sinh ở TTL có hiện tượng xóa bỏ
chromosome 8p [31]. Sự thiếu hụt của chromosome 8p còn có cả ở các trường
hợp tân sản nội biểu mô TTL (PIN) và đây có thể là dấu hiệu báo trước có ung
thư [9], [32].


9

1.5. Giải phẫu bệnh học UTTTL
1.5.1. Một số tổn thương tiền ung thư
- Tân sản nội biểu mô tuyến tiền liệt (Prostate Intraepithelial Neoplasia – PIN)
Tổn thương gồm 2 loại: PIN độ cao (High grade PIN) và PIN độ thấp
(Low grade PIN). Các tổn thương của PIN độ cao có thể phá huỷ lớp màng
đáy nhưng chưa xâm nhập lớp mô đệm, PIN độ thấp không được đưa vào
chẩn đoán do không thể phân biệt được với mô TTL lành tính [33], [34].

Nguồn: Epstein, J. I. (2016), Pathology of Prostatic Neoplasia, in
Campbell-Walsh Urology [36]
Từ năm 2008, Hiệp hội Giải Phẫu Bệnh Tiết Niệu quốc tế đồng thuận sử
dụng điểm số Gleason cải tiến. Nếu hiện diện một độ mô học, điểm số
Gleason được tính bằng cách nhân đôi độ mô học đó. Nếu hiện diện hai độ
mô học, điểm Gleason được tính bằng tổng hai độ mô học hiện diện. Nếu hiện
diện ba độ mô học, điểm Gleason được tính bằng tổng của độ mô học phổ
biến nhất cộng với độ mô học cao nhất của hai độ mô học còn lại không phân
biệt tỷ lệ ung thư (không áp dụng luật 5%). Điểm số Gleason ≤ 4 không nên
được đưa ra với sinh thiết TTL. Ung thư biệt hóa tốt khi Gleason ≤ 6; biệt hóa
trung bình khi Gleason = 7 và biệt hóa kém khi Gleason 8-10 [37].


11

1.6. Chẩn đoán UTTTL
1.6.1. Triệu chứng lâm sàng
* Cơ năng:
- Giai đoạn sớm: Rối loạn tiểu tiện với các mức độ khác nhau: Đái khó,
tia nước tiểu yếu, đái nhiều lần, đái đêm đôi khi bí đái cấp tính … khiến bệnh
nhân khó chịu và phải đi khám.
- Giai đoạn muộn: Có các triệu chứng biểu hiện của di căn ung thư giai
đoạn muộn:
+ Đái máu nếu u di căn vào bàng quang, niệu đạo.
+ Đái đục nếu nhiễm khuẩn tiết niệu
+ Xuất tinh ra máu nếu u di căn vào túi tinh.
+ Đau nhức xương, gẫy xương khi u di căn vào xương.
+ Phù chân khi u di căn vào các hạch chậu.
+ Liệt 2 chân, đái ỉa không tự chủ khi u di căn vào tuỷ sống.
+ Ho, khó thở, đau ngực khi di căn lên phổi.

+ Cấu trúc âm đồng đều.
+ Khu vực ngoại vi hoặc chu vi làm mất tính đối xứng của tuyến.
+ Nhiều ổ tăng âm trong một tổn thương giảm nhẹ âm.
Tuy vậy SA cũng chỉ có giá trị trong chẩn đoán sàng lọc do độ nhạy cao
nhưng độ đặc hiệu thấp và phụ thuộc nhiều vào bác sĩ SA.
1.6.3.3. XQ hệ tiết niệu không chuẩn bị, khung chậu: Hình ảnh phá hủy
xương, hình sỏi cản quang của đường tiết niệu...
1.6.2.4. Cộng hưởng từ, cắt lớp vi tính: Cho biết chính xác kích thước, trọng
lượng TTL, đánh giá mức độ xâm lấn, di căn của khối UTTTL.
Chụp cắt lớp vi tính và chụp cộng hưởng từ khảo sát di căn hạch một
cách gián tiếp bằng cách đo đường kính của hạch chậu. Ngưỡng thường
được sử dụng là 10 mm. Tuy nhiên, độ nhạy phát hiện di căn hạch của chụp
cắt lớp vi tính và chụp cộng hưởng từ < 40%. Theo Campbell – Wash Urolgy


13

2016, trong nghiên cứu của Loeb và cộng sự đánh giá về chẩn đoán giai đoạn
UT TTL đã đưa ra kết luận: tỷ lệ phát hiện di căn hạch < 1% ở những BN có
điểm số Gleason < 8, PSA < 20 ng/mL hoặc bướu ở giai đoạn khu trú. Do đó,
chụp cắt lớp vi tính và chụp cộng hưởng từ để phát hiện di căn hạch được
khuyến cáo ở BN nguy cơ cao, giai đoạn T3-4 hoặc ước tính nguy cơ di căn
hạch ≥ 20% [38].
1.6.2.5. Chụp xạ hình xương: Đánh giá mức độ, khả năng di căn xương của UTTTL.
Di căn xương hiếm khi xảy ra ở những BN không triệu chứng, do đó
không nên thực hiện thường quy vì có thể dẫn đến dương tính giả, tốn kém,
cũng như gây lo lắng cho BN. Hầu hết các khuyến cáo thực hiện xạ hình
xương cho BN có PSA ≥ 20 ng/mL, điểm số Gleason 8-10, giai đoạn T34, hoặc có triệu chứng nghi ngờ di căn xương [26], [38], [43].
1.6.2.6. SPECT - CT scanner: Chẩn đoán, phát hiện sớm tốt nhưng chi phí cao.
1.6.2.7. Chẩn đoán miễn dịch.

- PSA vận tốc (PSA velocity: PSAv) hay tốc độ tăng PSA là sự thay đổi
nồng độ PSA trong máu theo thời gian, khái niệm này được Carter và cộng sự
nêu ra năm 1992. Theo Carter nếu vận tốc tăng 0,75ng/ml/năm hoặc lớn hơn
thì có đến 72% bệnh nhân có ung thư [54], [57]. vì thế nhiều tác giả cũng
khuyến cáo sinh thiết TTL khi PSAv ≥0.75 [51].
- Tỉ lệ PSA tự do/PSA toàn phần (PSAf/PSAt):
Tỷ lệ PSAf/PSAt càng thấp thì nguy cơ mắc bệnh UTTTL càng tăng lên,
tuy nhiên chỉ số này được sử dụng để phân tầng nguy cơ cho nam giới có PSA
máu từ 4ng đến 10ng/ml, trong trường hợp đó, nguy cơ UTTTL là:
+ PSAf/PSAt 25% nguy cơ UTTTL là 8%.
Phần lớn các tác giả đồng thuận sinh thiết TTL f/t PSA < 0,2 với PSA 410 ng/mL và thăm khám trực tràng không nghi ngờ[26]; [48]; [55].


15

- PSA đối với giai đoạn của UTTTL: Khối u càng ở giai đoạn muộn thì
nồng độ PSA trong máu càng tăng [54], [56].
+ PSA 30ng/ml: 80% khối u tuyến tiền liệt ở giai đoạn T3.
+ PSA > 50ng/ml: 80% khối u có xâm lấn vào túi tinh hoặc di căn hạch.
+ PSA > 100ng/ml: 100% khối u có di căn xa [57].
- PSA đối với tiên lượng: Bệnh nhân UTTTL có nồng độ PSA càng cao
tiên lượng càng xấu.
- PSA cho phép theo dõi đánh giá đáp ứng điều trị:
+ Sau cắt TTL toàn bộ triệt căn: Nồng độ PSA phải bằng 0 sau 21
ngày mổ (hoặc < 0,05ng/ml với phương pháp siêu nhạy). Dấu hiệu

- Một vài tuyến không điển hình nằm cạnh tân sinh trong biểu mô TTL
độ cao, nguy cơ ung thư 50%.
*Phương pháp sinh thiết TTL: Có nhiều phương pháp để sinh thiết TTL nhưng
sinh thiết TTL dưới hướng dẫn siêu âm ngả trực tràng được sử dụng trong hầu
hết các trường hợp, số mẫu sinh thiết TTL ngả trực tràng được khuyến cáo 1012 mẫu. Sinh thiết nhiều hơn 12 mẫu không tăng giá trị chẩn đoán [27].
1.6.3. Chẩn đoán xác định UTTTL dựa vào
+ Triệu chứng lâm sàng
+ Kết quả cận lâm sàng
+ Kết quả sinh thiết khối u


17

1.6.4. Chẩn đoán giai đoạn UTTTL và phân nhóm nguy cơ.
1.6.4.1. Chẩn đoán giai đoạn UTTTL
Theo TNM (Tổ chức ung thư học thế giới): Sử dụng bảng phân loại của
Hiệp hội ung thư Hoa kỳ (Americcan Joint Committee Cancer) 2012 do Hiệp
hội chống ung thư thế giới (International Union Against Cancer) thống nhất
bảng bổ sung, phân loại của UTTTL.

Hình 1.5: Hình minh họa UTTTL

Hình 1.6: Hình minh họa UTTTL

giai đoạn T1-T3

giai đoạn T4

Trong đó: - T (Tumor): U nguyên phát.
N (Node): Hạch vùng, No: chưa di căn hạch; N1: đã di căn hạch

T1b: U nhiều vị trí, G> 5, chiếm >5%

No
No

Mo
Mo

G 2,3,4
G bất kỳ

No
No
No

Mo
Mo
M

G bất kỳ
G bất kỳ
G bất kỳ

No

Mo

G bất kỳ

No Mo

19

Bảng 1.3: Phân nhóm nguy cơ ung thư TTL theo D'Amico [59]
Nguy cơ thấp
cT1-2a và GS < 7 và
PSA ≤ 10 ng/mL

Nguy cơ trung bình
cT2b hoặc GS = 7 hoặc
PSA 10-20 ng/mL

Nguy cơ cao
cT2c hoặc GS > 7 hoặc
PSA > 20 ng/mL

Bảng 1.4: Phân nhóm nguy cơ theo EAU 2016 [26]
Nguy cơ thấp

Nguy cơ

Nguy cơ cao

trung bình

cT1-2a và

cT2b và

cT2c hoặc


Tiến triển tại

khu trú

chỗ

Di căn

Bảng 1.5: Phân nhóm nguy cơ theo NCCN 2016 [60]
Nguy cơ

Nguy cơ

Nguy cơ

Nguy cơ

Nguy cơ

Di căn

rất thấp

Thấp

trung bình

cao

rất cao


Độ mô học
đầu tiên
trong GS

T bất kỳ

là 5 hoặc

N1, M0

>4 mẫu
sinh thiết
GS 8-10

1.7. Điều trị UTTTL

T bất kỳ
N bất kỳ
M1


20

Bệnh được mô tả lần đầu tiên năm 1853. Ung thư tuyến tiền liệt đã được
công nhận là một bệnh nhạy cảm với nội tiết tố androgen (androgen-sensitive
disease) kể từ khi có công trình nghiên cứu do Huggins và Hodges hoàn thành
vào năm 1941.
Phương pháp điều trị đầu tiên là phương pháp cắt tinh hoàn. Sau đó các
nhà y khoa tiếp tục sử dụng các thành tựu khoa học vào điều trị UTTTL.

Trong đề tài này, đối tượng bệnh nhân chúng tôi hướng đến là những BN
UT TTL giai đoạn tiến triển được cắt đốt nội soi TTL qua ngả niệu đạo và cắt
tinh hoàn hai bên thực hiện ở Bệnh viện hữu nghị Việt Đức.
1.8.2.1. Trang thiết bị dụng cụ:
Hệ thống máy cắt đốt tưới rửa nội soi, ở BV Việt Đức là dàn máy của
hãng Karl – Storz.
Bao gồm dàn video, nguồn sáng, dụng cụ cắt - đốt, dao điện, máy soi có
hệ thống tưới rửa liên tục
Dung dịch sorbitol 3,3%.
1.8.2.2. Kỹ thuật
- Vô cảm: Tê tuỷ sống hoặc gây mê nội khí quản
- Tư thế bệnh nhân: bệnh nhân được nằm theo tư thế sản khoa
- Nếu u thuỳ giữa quá lớn tiến hành cắt u thuỳ giữa trước tiên cho tới cơ
vòng cổ bàng quang, cầm máu kĩ đặc biệt là mép cổ bàng quang. Súc rửa
bàng quang liên tục bằng dung dịch sorbitol đến khi trong.


22

1.7.3. Hormon liệu pháp
Bao gồm cắt tinh hoàn nội khoa và ngoại khoa.
Về mặt sinh lý, androgen kích thích sự tăng trưởng, tăng sinh và chức
năng của tế bào TTL nói chung và tế bào ung thư TTL nói riêng. Tinh hoàn là
nguồn sản xuất chính (90-95%) của hầu hết các androgen. Tuyến thượng thận
tổng hợp 5-10% còn lại.
Năm 1941 Huggins và Hodges ở trường đại học Chicago đã tìm ra được
ảnh hưởng của hormon sinh dục nam tới sự phát triển bình thường của TTL,
và cắt tinh hoàn cũng như điều trị bằng diethylstilbestrol (DES) rất hiệu quả
trong bệnh ung thư TTL [61].
Năm 1977, Schally nhận giải Nobel về Y học về nghiên cứu hormon điều

+ Bước hai: Mở màng tinh hoàn, bộc lộ mào tinh hoàn và thừng tinh.
Phẫu tích ống dẫn tinh ra khỏi thừng tinh. Thắt và cắt ống dẫn
tinh, động tĩnh mạch tinh riêng (hình 1.15).
Thực hiện những thao tác tương tự để cắt tinh hoàn bên đối diện.

Hình 1.7: Đường rạch da bìu [63]

Hình 1.8: Cặp và cắt các thành phần của thừng tinh [63]


24

- Kỹ thuật bóc tủy tinh hoàn hai bên.
Một số bệnh nhân do yêu cầu về tâm sinh lý, được thực hiện phẫu thuật
bóc tủy tinh hoàn.
Sau khi bộc lộ tinh hoàn như các bước ở trên, mở dọc cân trắng tinh
hoàn dọc theo chiều dài tinh hoàn.

Hình 1.9: Mở màng trắng tinh hoàn [63]
Dùng pince cặp hai mép cân trắng tinh hoàn.
Bóc toàn bộ tủy tinh hoàn ra khỏi màng trắng tinh hoàn (hình 1.17)

Hình 1.10: Bóc toàn bộ tủy tinh hoàn [63]


25

Khâu thắt cuống mạch của tủy tinh hoàn bằng chỉ tiêu chậm 2.0.
Làm sạch toàn bộ toàn bộ mặt trong cân tinh hoàn. Đóng lại các lớp da bìu.