GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SU PHẠM HÀ NỘI
---------------

NGUYỄN THỊ TÂM

ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA HỌC SINH CÓ HÀNH VI BẠO LỰC
HỌC ĐƢỜNG Ở MỘT SỐ TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội, năm 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SU PHẠM HÀ NỘI
---------------

NGUYỄN THỊ TÂM

ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA HỌC SINH CÓ HÀNH VI BẠO LỰC
HỌC ĐƢỜNG Ở MỘT SỐ TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

Chuyên ngành: Tâm lí học
Mã số: 60310401

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Vũ Thị Khánh Linh

Hà Nội, năm 2017

giúp đỡ, tạo điều kiện và cung cấp cho em nhiều tư liệu quý giá giúp em hoàn thành
luận văn của mình.
Em xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn ủng hộ,
động viên và khích lệ em trong suốt thời gian thực hiện luận văn.
Xin chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp quý báu để luận văn của em
hoàn thiện hơn nữa.
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Tâm


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài ..........................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu ...............................................................................................3
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu ........................................................................3
4. Giả thuyết khoa học ................................................................................................3
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ..............................................................................................3
6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu ..................................................................................3
7. Các phương pháp nghiên cứu..................................................................................4
8. Dự kiến cấu trúc luận văn .......................................................................................5
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA HỌC SINH CÓ
HÀNH VI BẠO LỰC HỌC ĐƢỜNG......................................................................6
1.1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề .......................................................................6

2.5.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản .....................................................48
2.5.2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi .............................................................48
2.5.3. Phương pháp quan sát ....................................................................................48
2.5.4. Phương pháp phỏng vấn sâu...........................................................................49
2.5.5. Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình .............................................50
2.5.6. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học ........................................50
2.6. Đánh giá kết quả.................................................................................................50
2.6.1. Đánh giá mặt nhận thức ..................................................................................51
2.6.2. Đánh giá mặt thái độ.......................................................................................51
2.6.3. Đánh giá mặt hành vi ......................................................................................52
2.6.4. Cách tính điểm ................................................................................................52
Kết luận chƣơng 2 ...................................................................................................53
Chương 3: THỰC TRẠNG ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA HỌC SINH CÓ
HÀNH VI BẠO LỰC HỌC ĐƢỜNG Ở MỘT SỐ TRƢỜNG TRUNG HỌC
CƠ SỞ.......................................................................................................................54
3.1. Đặc điểm nhận thức của học sinh trung học cơ sở về bạo lực học đường ..................54
3.1.1. Nhận thức của học sinh trung học cơ sở về khái niệm bạo lực học đường ........54


3.1.2. Nhận thức của học sinh trung học cơ sở về mức độ nghiêm trọng của các vụ
bạo lực học đường đang diễn ra hiện nay ................................................................58
3.1.3. Nhận thức của học sinh trung học cơ sở về địa điểm diễn ra bạo lực học đường.........63
3.1.4. Nhận thức của học sinh trung học cơ sở về loại bạo lực thường xuyên diễn ra
hiện nay .....................................................................................................................65
3.1.5. Nhận thức của học sinh trung học cơ sở về hậu quả bạo lực học đường gây ra ..........67
3.1.6. Nhận thức của học sinh trung học cơ sở về hình thức bạo lực học đường hiện nay ..........70
3.2. Đặc điểm thái độ của học sinh trung học cơ sở có hành vi bạo lực học đường ...............73
3.2.1. Thái độ của học sinh trung học cơ sở khi chứng kiến các vụ bạo lực học đường.......73
3.2.2. Mối quan hệ giữa thái độ của học sinh có hành vi bạo lực học đường và kết
quả học tập ................................................................................................................76

Đại học Sư phạm Hà Nội

BL
BLHĐ
HV
̅

ĐLC

Bạo lực
Bạo lực học đường
Hành vi
Điểm trung bình
Độ lệch chuẩn

SL

Số lượng

TB

Thứ bậc

THCS

Trung học cơ sở

THPT

Trung học phổ thông

điều kiện kinh tế gia đình ..........................................................................................78
Bảng 3.15: HV của HS THCS khi đứng trước một vụ BLHĐ .................................79
Bảng 3.16: Đặc điểm HV của HS THCS ..................................................................82
Bảng 3.17: Đặc điểm HV của HS THCS có HV BLHĐ...........................................84


Bảng 3.18: Mối liên hệ giữa hành vi với kết quả học tập của học sinh có HV BLHĐ
...................................................................................................................................89
Bảng 3.19: Mối liên hệ giữa hành vi với điều kiện kinh tế gia đình của học sinh có
HV BLHĐ .................................................................................................................90
Bảng 3.20: Nguyên nhân dẫn đến HV BLHĐ của HS THCS ..................................91
Bảng 3.21: Nguyên nhân dẫn đến HV BLHĐ của HS THCS ..................................95
có HV BLHĐ ............................................................................................................95


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1: Nhận thức của HS THCS về khái niệm BLHĐ ....................................56
Biểu đồ 3.4: Nhận thức của HS THCS về địa điểm diễn ra BLHĐ ..........................65
Biểu đồ 3.5: Nhận thức của HS THCS về loại BL thường xuyên diễn ra hiện nay ........67
Biểu đồ 3.7: Thái độ của HS THCS khi chứng kiến các vụ BLHĐ..........................75
Biểu đồ 3.8: Thái độ của HS THCS bình thường và có HV BLHĐ khi chứng kiến
các vụ BLHĐ.............................................................................................................75
Biểu đồ 3.9: HV của HS THCS khi đứng trước một vụ BLHĐ ...............................80


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Từ xưa đến nay dân tộc ta vốn có truyền thống ham học hỏi, tới trường là
một cách hữu hiệu và phổ biến nhất để con người ta học tập, mở mang trí thức và cả
tu dưỡng đạo đức. Đã là học trò thì phải biết chăm chỉ học hành, kính trọng thầy cô,

một HS bị thôi học có thời hạn vì đánh nhau. Những con số trên phần nào cho ta thấy
tình trạng BLHĐ tăng đột biến và cao hơn hẳn so với những trường hợp BL khác. Có
thể thấy rằng, BLHĐ đã trở thành mối quan tâm của rất nhiều gia đình, các nhà trường
và là nỗi trăn trở của toàn xã hội bởi hậu quả nghiêm trọng mà nó gây ra.
Ngoài ra, còn một điểm đáng chú ý ở đây là: lứa tuổi HS THCS là lứa tuổi có
nhiều biến đổi quan trọng về mặt tâm sinh lý. Đây là giai đoạn trẻ chuyển từ trẻ em
sang người lớn. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ về mặt cơ thể, đặc điểm tâm lý nổi
bật của HS lứa tuổi này là sự phát triển mạnh mẽ của tự ý thức, nhu cầu khẳng định
mình và mong muốn trở thành người lớn; bên cạnh đó, HS THCS còn khẳng định
bản thân qua các hoạt động chủ đạo: Học tập, giao tiếp, hoạt động xã hội theo
hướng tích cực. Tuy nhiên, trong thực tế một bộ phận không nhỏ HS THCS không
đạt được kết quả học tập như mong muốn mà bản thân đặt ra, vị thế của các em
trong lớp học bị giảm sút cùng với đó là sự thiếu quan tâm đúng mức từ phía gia
đình, nhà trường, xã hội,…những HS này có xu hướng khẳng định bản thân bằng
những HV mang tính BL, gây nên những tổn thương về mặt thể chất, tinh thần và
tâm lý cho bạn bè và những người xung quanh. Điều đáng nói là HV BLHĐ của các
em nhận được sự ủng hộ, bảo kê hay thậm chí là có cả một lực lượng sẵn sàng tham
chiến ở phía sau.
Chính vì thế mà việc nhận biết sớm các biểu hiện của trẻ có xu hướng BL sẽ
đem lại những thành tựu không nhỏ đối với quá trình giáo dục HS THCS nói chung
và một số em có HV BLHĐ nói riêng. Giúp cho các em có cái nhìn đúng đắn về bản
thân để từ đó giảm những HV BL, HV hung tính, đồng thời giúp cho HS lứa tuổi
này hòa đồng hơn với bạn bè, góp phần xây dựng một môi trường học tập lành
mạnh, sáng tạo và đoàn kết hơn.
Từ những lí do trên, em lựa chọn đề tài: “Đặc điểm tâm lý của học sinh có
hành vi bạo lực học đƣờng ở một số trƣờng trung học cơ sở”.

2



3


7. Các phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản
- Mục đích: xây dựng cơ sở lý luận cho việc triển khai nghiên cứu về một số
đặc điểm tâm lý của HS có HV BLHĐ ở trường THCS Hùng Tiến và THCS Như Hòa.
- Cách thức tiến hành: thu thập thông tin qua các sách, báo, tài liệu, văn bản
liên quan đến BLHĐ, HV BLHĐ và một số đặc điểm tâm lý của HS có HV BLHĐ.
- Dự kiến kết quả: sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề một số đặc điểm tâm
lý của HS có HV BLHĐ ở trường THCS, lý luận tâm lý học về BLHĐ và HV
BLHĐ.
7.2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
- Mục đích: nhằm thu thập những ý kiến chủ quan của HS THCS về HV
BLHĐ. Từ đó, đưa ra kết quả định lượng nhằm rút ra kết luận về thực trạng HV
BLHĐ của hoc sinh THCS và một số đặc điểm tâm lý điển hình của HS có HV
BLHĐ.
- Cách thức tiến hành: xây dựng bảng hỏi dành cho HS THCS, sau đó xây
dựng tiếp một bảng hỏi dành cho những HS có HV BLHĐ.
- Dự kiến kết quả: thu thập được số lượng lớn thông tin từ HS về HV
BLHĐ, để từ đó chỉ ra một số đặc điểm tâm lý điển hình của HS có HV BLHĐ.
7.3. Phương pháp quan sát
- Mục đích: là phương pháp sử dụng tri giác có mục đích, có kế hoạch về
HV BLHĐ của HS THCS.
- Cách thức tiến hành: sử dụng tri giác để tiến hành quan sát HV của HS có
HV BLHĐ và không có HV BLHĐ.
- Dự kiến kết quả: chỉ ra những đặc điểm tâm lý điển hình của HS có HV
BLHĐ.
7.4. Phương pháp phỏng vấn sâu
- Mục đích: nhằm tìm hiểu sâu hơn, chi tiết hơn thực trạng HV BLHĐ của

Chương 3: Thực trạng đặc điểm tâm lý của học sinh có hành vi bạo lực học
đường ở một số trường trung học cơ sở

5


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA HỌC SINH
CÓ HÀNH VI BẠO LỰC HỌC ĐƢỜNG
1.1. Sơ lƣợc lịch sử nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
Hiện nay BLHĐ là hiện tượng phổ biến ở nhiều nhà trường trên thế giới,
đang được coi là vấn nạn chung của toàn cầu. BLHĐ không phải là câu chuyện mới,
nhưng nó đang trở thành đề tài được nhiều người trên thế giới quan tâm khi hậu quả
của nó để lại là rất nghiệm trọng.
Ở Mỹ, BLHĐ đang là vấn đề mà hầu hết các trường ở Mỹ phải đối mặt, nó
đã trở thành một trong những vấn đề bức xúc nhất của nền giáo dục Mỹ. Theo
Trung tâm Thống Kê Giáo dục Quốc gia của Mỹ (năm 2007) cho thấy 5,9% HS
trung học mang theo một vũ khí (ví dụ như sung, dao,…) đến trường. Tỷ lệ này ở
nam lớn gấp ba lần ở nữ. Trong khoảng thời gian 12 tháng của cuộc khảo sát thì có
7,8 % HS trung học bị đe dọa hoặc bị thương bởi vũ khí tại trường học ít nhất một
lần; 12,4% HS đã từng tham gia vào một vụ đánh nhau tại trường ít nhất một lần.
Ngoài ra, có khoảng 5,5% HS không cảm thấy an toàn khi đến trường và đã nghỉ
học ít nhất một ngày. Bên cạnh đó, theo Bộ Giáo dục Mỹ cho biết, cứ 3 HS từ lớp 6
đến lớp 12 tại nước này thì có một em báo cáo đã bị bắt nạt tại trường. Theo Trung
tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Bệnh tật Mỹ (CDC) cho hay, mỗi ngày tại nước này
có 160.000 HS không dám đi học vì sợ bị bắt nạt tại trường học.
Ở Pháp năm 2000, Bộ trưởng Giáo dục Pháp thừa nhận rằng có 39 trong số
75.000 vụ BLHĐ là “BL nghiệm trọng” và 300 là “có BL ở một số mức độ thấp hơn”.
Theo một cuộc điều tra của nhà xã hội học người Pháp Cecili Cara công bố năm 2009

tháng 7/2009, mức độ gia tăng của BLHĐ tại các trường học là “hoàn toàn không
thể chấp nhận” và thừa nhận rằng đã không thực thi đầy đủ để chống lại HV BL
này. Trên thực tế có tới 55.000 HS đã bị đình chỉ học tại các trường của các bang
trong năm 2008, gần 1/3 trong số đó có những HV không đúng đắn về mặt thể chất.
Ở Nam Úc cũng trong năm 2008 đã có 175 cuộc tấn công BL đối với các HS và
nhân viên trường học.

7


Tại Nhật Bản, BLHĐ trong các trường học có xu hướng gia tăng bởi HS
thường luôn phải chịu sức ép nặng nề từ những vụ bắt nạt học đường, gây những
tổn thương tâm lý nghiêm trọng đối với một số em. Do vậy, Chính phủ Nhật đã tiến
hành nghiên cứu về tình trạng BL với bạn trong trường học. Kết quả của nghiên cứu
cho thấy, thực trạng BL với bạn ở trường học đã tăng hơn 5% trong năm 2003 so
với các năm trước đó. Theo Bộ Giáo dục Nhật Bản,trong năm 2007 con số những
vụ BLHĐ ở nước này là 124.898 vụ. Trong cùng năm đó, con số HS tự tử ở Nhật
Bản là 171 vụ. Trong số này có 6 HS do bị bắt nạt mà tự tử. Năm 2009, tại Nhật có
53.000 vụ BLHĐ. Đặc biệt các vụ trong số đó có liên quan nhiều đến HS THCS.
Hàn Quốc cũng được coi là một trong những quốc gia có nạn BLHĐ nhức
nhối trên thế giới. Theo thống kê của nước này cho thấy, gần 13,2% HS nam và
5,8% HS nữ từ lớp 4 đến lớp 12 bị các bạn cùng lớp đánh hoặc làm tổn thương.
Khoảng cuối tháng 2/2007, Bộ Giáo dục Hàn Quốc cho biết: nạn BLHĐ đã gia tăng
ở nước này, trong đó có 15,9% HS thú nhận từng bị BL ở trường học. Theo kết quả
của Quỹ phòng chống BL học thanh thiếu niên Hàn Quốc tháng 11 và 12/2009,
trong số 4.073 HS tại 64 trường tiểu học và trung học, 20% thừa nhận đã từng bị bắt
nạt ở trường, 63% nạn nhân phải “nếm đòn” BL ngay khi mới học tiểu học. Con số
này cao hơn 6-7% so với số liệu thống kê những năm trước đó như năm 2007 là
56,1% và năm 2008 là 56,8%. Hiện tượng BL ở nước này xảy ra ở HS nữ nhiều
hơn HS nam. Điều đáng chú ý ở đây là nhiều HS đã không còn ý thức được HV BL

niên thường có cùng một sở thích, nhu cầu; Trẻ thường tồn tại trong nhóm có xu
hướng thích nghi với chuẩn mực của nhóm dưới nhiều hình thức khác nhau ngay cả
khi buộc các em chấp nhận những hậu quả mà mình gây ra, có 88% trẻ trả lời bị ảnh
hưởng do các đặc điểm xấu của bạn khi chơi cùng nhóm, trong đó trẻ không dám
phản hồi các chuẩn mực của nhóm vì sợ bị loại khỏi nhóm là 68%;
Một cuộc khảo sát do Khoa học Xã hội học, trường Đại học Khoa học Xã hội
và Nhân Văn – ĐH QGHN thực hiện vào năm 2008 tại hai trường THPT trên địa
bàn quận Đống Đa (Hà Nội) về tình trạng BLHĐ ở nữ sinh đã cho thấy nhiều kết
quả rất đáng lo ngại. Có thể nói đến các con số sau: có đến 96,7% số HS trong mẫu
được hỏi cho rằng ở trường các em có xảy ra hiện tượng nữ sinh đánh nhau, mức độ
BLHĐ ở nữ sinh là 44,7% rất thường xuyên, 38% thường xuyên và 17,3% không
thường xuyên. Đặc biệt có tới 64% HS nữ được hỏi thừa nhận đã từng có HV đánh

9


nhau với các bạn khác và có tới 45,3% HS cho rằng HV đó là bình thường, 30,7%
HS trả lời có thể chấp nhận được và chỉ có 24% HS không thể chấp nhận HV BL
trong nữ sinh;
Sách Cách thức cha mẹ liên hệ với con và HV lệch chuẩn của trẻ (Lưu Song
Hà, 2008); Bài viết “Thực trạng BLHĐ ngày nay” của Phan Thị Mai Hương (2010)
đã bước đầu phác thảo bức tranh về tình trạng BLHĐ ở Việt Nam; Lê Cự Linh
(2011) đã sử dụng số liệu thống kê của các cuộc điều tra quốc gia về vị thành niên
và thanh niên SAVY2 để tìm hiểu về BL ở thanh niên, bài viết chỉ ra rằng nam giới
là đối tượng chủ yếu gây ra các HV BL, cụ thể: có 4,3% nam thanh thiếu niên thành
thị và 2% nam thanh thiếu niên nông thôn đã từng gây thương tích cho người khác,
trong khi đó tỷ lệ này ở nữ giới lần lượt là 0,6% và 0,2%; Nghiên cứu HV BL ở HS
thiếu niên với bạn cùng lứa (Nguyễn Thị Hương, 2011); Nghiên cứu một số đặc
điểm tâm lý của HS THCS có HV BLHĐ huyện Sóc Sơn – Hà Nội (Mai Thị Dinh,
2012); Nhận thức và thái độ của HS THCS có HV BLHĐ (Ngô Thị Dung, 2012)…;

hiện nay.
1.2. Lý luận tâm lý học về bạo lực học đường và hành vi bạo lực
học đường
1.2.1. Bạo lực học đường
1.2.1.1. Khái niệm bạo lực
BL là một hiện tượng xã hội diễn ra ở khắp mọi nơi, mọi nền văn hóa. Do vậy,
BL là một chủ đề được rất nhiều các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu quan tâm từ rất
sớm. Chính vì thế có rất nhiều quan điểm khác nhau về BL, có thể kể đến như:
- Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (1998), BL được định
nghĩa là: “BL là sức mạnh dung để trấn áp, chống lại lực lượng đối lập hay lật đổ
chính quyền”.
- Theo Từ điển Tiếng Việt (2003): “BL là sức mạnh để trấn áp, lật đổ”.
- Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thì “BL là việc đe dọa hay dung sức
mạnh thể chất hay quyền lực đối với bản thân, người khác hoặc đối với một nhóm
người hay cộng đồng người mà gây ra hay làm gia tăng khả năng gây ra tổn thương,
tử vong, tổn hại về tâm lý, ảnh hưởng đến sự phát triển hay gây ra sự mất mát”.
- Theo Từ điển Xã hội học của G.Endruweit và G.Trommsdorff: BL là HV
có khuynh hướng hủy diệt như một phương tiện tối hậu để thực thi quyền lực trong

11


khuôn khổ quan hệ trên – dưới một chiều dựa trên ưu thế bên ngoài, không có sự
thừa nhận của người yếu thế.
Từ những khái niệm trên về BL, chúng tôi thấy rằng: BL là tất cả những HV
sử dụng sức mạnh, quyền lực của bản thân hay tập thể để đe dọa, trấn áp, hành
hung,…dẫn đến những tổn thương cho người khác cả về thể chất lẫn tinh thần.
1.2.1.2. Khái niệm bạo lực học đường
Theo các hướng nghiên cứu cụ thể, các nhà khoa học đưa ra những khái niệm
khác nhua về BLHĐ:

tính cố ý cao (có chủ đích). Gây hậu quả về mặt thể chất thường được bắt nguồn từ
sự học hỏi, bắt chước những HV BL,…; gây hậu quả về mặt tinh thần thường mang
tính cố ý cao, nhưng cá nhân ý thức về HV này kém. Sự tổn thương về mặt tinh thần
không dễ nhìn thấy song bên cạnh đó, hậu quả để lại rất sâu sắc với người bị BL,
đặc biệt là tổn thương về mặt tâm lý.
Như vậy, theo các khái niệm ở trên, BLHĐ có phạm vi rất rộng, bao gồm cả
trong và ngoài nhà trường, xảy ra giữa các HS với nhau, giữa giáo viên và HS, giữa
các nhà quản lý với HS và ngược lại là giữa HS với giáo viên, giữa HS với các nhà
quản lý giáo dục.
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ nghiên cứu trong phạm vi
giữa HS với HS. Do vậy có thể đưa ra khái niệm sau: BLHĐ là HV BL trong môi
trường học đường giữa HS với HS, những HV BL này có thể là HV bắt nạt, lạm
dụng lời nói, ẩu đả,… làm tổn thương, gây hậu quả nghiêm trọng về mặt thể chất
cũng như tinh thần của HS bị BLHĐ.
1.2.1.3. Phân loại bạo lực học đường
Theo giáo trình BLHĐ ở Việt Nam hiện nay nhìn từ góc độ Tâm lý học thì có
ba cách phân loại BLHĐ.
Phân loại theo hình thức của BL bao gồm:
- BL trực tiếp, thể hiện hay thân thể: Là hình thức BL dùng đến hành động
có ý nghĩa đối đầu với người khác nhằm mục đích là gây ra tổn hại (đẩy, đánh, đe
dọa, sỉ nhục,…)
- BL gián tiếp hay mối quan hệ: Là hình thức BL nhằm làm tổn hại vai trò
và sự công nhận của nạn nhân trong nhóm mà họ thuộc về thông qua các hình thức
như tung tin đồn, nói xấu, chối bỏ,…
- BL công nghệ: Là hình thức BL cố ý làm phiền, quấy nhiễu, gây tổn hại
đến uy tín hay hình ảnh của người khác bằng cách sử dụng những thiết bị công nghệ
như điện thoại, internet, các trang mạng xã hội như facebook, zing, yahoo,…

13


14