Đề tài:

“Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”

/>
Phần mở đầu
Trong những năm vừa qua sự nghiệp giáo dục của cả nước nói chung của tỉnh
ta nói riêng đã phát triển rất mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Tuy nhiên, trên
thực tế vẫn còn một số điều cần phải bàn bạc đó là: về phía học sinh một số em còn
yếu về kiến thức cơ bản trong đó có môn Toán cũng phải bàn nhiều. Bởi vì đây là
môn học căn bản trong nhà trường Phổ thông. Điều này cũng có thể một phần do giáo
viên bộ môn giảng dạy chưa phát huy hết tính tích cực của học sinh. Vì vậy mỗi giáo
viên đứng lớp không thể không băn khoăn, trăn trở: “Làm thế nào để phát huy được
tính tích cực của học sinh trong dạy học- góp phần nâng cao chất lượng dạy học”.
Theo tôi: “Không có phương pháp tốt, không thể có chất lượng cao”. Nếu
biết cách dạy Toán học Toán thì hiệu quả dạy học Toán sẽ tăng cao rất nhiều lần.
Xu hướng đổi mới hiện nay là “Tích cực hoạt động của học sinh nhằm hình
thành tư duy tích cực, tư duy độc lập, tư duy sáng sáng tạo trong việc chiếm lĩnh
tri thức” hay là: “Để cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm việc nhiều hơn và thảo
luận nhiều hơn”. Với xu hướng đó, không muốn cũng buộc người giáo viên đứng
lớp phải có phương pháp mới trên cơ sở đã có những phương pháp dạy học truyền
thống.
Trong các phương pháp dạy học Toán hiện nay, tôi thấy phương pháp dạy học
giải quyết vấn đề là tôi tâm đắc nhất. Phương pháp này huy động được tính tích cực
của học sinh rất nhiều đây là kiểu dạy học mà thầy giáo tạo ra những tình huống gợi
vấn đề,điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác và tích cực để giải
quyết vấn đề đó thông qua đó mà lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được mục
đích học tập.
Đặc trưng của kiểu dạy học này là: học sinh luôn được đặt vào những tình
huống gợi vấn đề. Vậy thì ai đặt ra những tình huống gợi vấn đề đó? Không ai khác,
đó chính là nhiệm vụ của giáo viên đứng lớp. Theo tôi, nếu tình huống gợi vấn đề mà

tưởng động cơ học tập chưa tốt (như: quay cóp, xem tài liệu hoặc để phó mặc giáo
viên bộ môn). Vấn đề này cũng có nhiều nguyên nhân, nhưng không thể bỏ qua cho
nguyên nhân ham chơi của các em.
Thêm vào đó, bản thân là giáo viên bộ môn chưa được “cọ xát” nhiều trong các
hội thi giáo viên dạy giỏi nên việc phát huy tính tích cực của học sinh còn có hạn chế.
Mặc dù vậy, khẩu hiệu chúng ta vẫn là: “Dựa trên những thuận lợi vốn có, đẩy
lùi những khó khăn mắc phải để nâng cao chất lượng dạy học môn Toán”.

2.Thực trạng tình hình.
Trong các cơ sở lí luận của kiểu dạy học giải quyết vấn đề thì cơ sở của giáo
dục học cũng đẫ nêu rõ: Dạy học phải đảm bảo tính tự giác,tích cực. Yêu cầu này có
thể thực hiện được nếu giáo viên gợi được nhu cầu nhận thức của học sinh tức là học
sinh luôn đứng trước tình huống gợi vấn đề.
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo

2


Đề tài:

“Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”

Vậy thì ta hiểu thế nào là tình huống có vấn đề?
Tình huống có vấn đề là tình huống khó khăn đặt ra mà để khắc phục nó, phải
tìm tòi, suy nghĩ, phải có những tri thức mới, những biện pháp mới, những cách giải
quyết thích hợp.
Tình huống có vấn đề là một tình huống mâu thuẫn đó là: mâu thuẫn giữa kiến
thức cũ, phương pháp cũ cách giải quyết cũ với hoàn cảnh mới, yêu cầu mới đặt ra.
Học sinh chỉ tích cực suy nghĩ khi có nhu cầu hiểu biết về một vấn đề nào đó.
Để phát huy tính tích cực tự giác học tập của học sinh, trong giảng dạy môn Toán


“Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”

Nhưng có những cặp tam giác có tính chất như vậy.
Những cặp tam giác ấy phải thêm những mối quan hệ gì?
*Biện pháp 2: Chọn một ứng dụng của kiến thức mới, đặt học sinh trước một
mâu thuẫn với kiến thức cũ, chưa thể giải quyết được bài toán.
Hiệu quả của tình huống đó càng cao nếu đó là vấn đề thông thường mà học
sinh không nghĩ tới, không dễ dàng tìm ra ngay lời giải,còn nếu sử dụng kiến thức
mới thì lại tự tìm được câu trả lời một cách nhanh chóng.
Ví dụ (Toán 9): Khi dạy bài góc nội tiếp, giáo viên ra một ngôi sao 5 cánh đều
và yêu cầu các em tính góc có đỉnh cánh sao. Các em vẫn thường thấy ngôi sao 5
cánh trên lá cờ Quốc kì, nhưng mấy em nghĩ đến góc ở đỉnh cánh sao bằng bao nhiêu.
Ngôi sao rất quen thuộc mà xácđịnh góc lại không đơn giản.
Đến đây thầy nói rằng các em có thể dễ dàng tìm được góc ấy nếu xem nó là
một góc nội tiếp trong đường tròn. Lúc đó các em hào hứng bắt tay vào nghiên cứu
kiến thức mới để giải quyết vấn đề đặt ra.
*Biện pháp 3: Đưa ra một bài toán mà vận dụng kiến thức sắp học sẽ giải
quyết nhanh gọn hơn.
Ví dụ (Toán 8): Trước bài Hằng đẳng thức bình phương của một hiệu, tôi cho
học sinh làm ở nhà bài Tính giá trị của biểu thức M = 1,21 2 - 2,42 . 0,21 + 0,21 2 .
Sau khi thực hiện hai phép bình phương, một phép nhân, một phép trừ, một
phép cộng, học sinh được kết quả bằng 1.
Đến lớp tôi nói rằng có thể tính nhẩm được giá trị của biểu thức ấy.
Các em ngạc nhiên: Một biểu thức khá phức tạp như thế mà có thể tính nhẩm
được! Các em chờ đợi sự giải quyết của bài học.
Cách giải quyết đó là: Nếu đặt 1,21 = a; 0,21 = b thì
M = a 2 - 2ab + b 2 = (a – b) 2 = (1,21 – 0,21) 2 = 1 2 = 1
Hoặc là khi giới thiệu bài: Nhân đa thức, tôi nói với các em rằng: Có thể nhân
nhẩm 2 số lớn hơn 100 một chút. Chẳng hạn,

-Đo bao nhiêu tờ?
-Càng nhiều tờ thì càng chính xác, nhưng đo chiều dày 100 tờ giấy thì tính
toán dễ hơn.
Chẳng hạn, chiều dày 100 tờ là 10,25 mm, dễ dàng tính được chiều dày một
tờ giấy.
Nhiều khi chỉ cần thay đổi chút ít cách hỏi cũng tạo ra tình huống có vấn đề.
Nhiều học sinh không hào hứng tính toán khi tìm chu vi đường tròn biết đường kính
và ngược lại. Nhưng nếu ra câu hỏi sau thì các em lại có nhu cầu tính toán thực sự.
Mỗi học sinh phải làm một chiếc vòng có đường kính 40cm để đồng diễn. Một đoạn
dây thép bằng bao nhiêu thì uốn thành chiếc vòng có kích thước như trên nếu phần
chồng lên nhau là 5cm?
*Biện pháp 6: Tạo ra tình huống có vấn đề bằng công việc thực hành.
Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo

5


Đề tài:

“Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”

Ví dụ (Toán8): Trước khi dạy bài tổng các góc trong của tứ giác, tôi đề nghị
học sinh mang 8 tứ giác bằng nhau. Các tứ giác này ghép này ghép lại có thể lấp kín
được một phần mặt phẳng do tính chất tổng các góc trong của tứ giác bằng 360 0 .
Yêu cầu ấy đặt ra cho các em một vấn đề: “những tứ giác ấy sẽ dùng để làm gì
trong giờ học?”, tạo nên tâm lí chờ đợi cách giải quyết.
*Biện pháp 7: Tạo ra tình huống có vấn đề bằng cách đưa ra những điều kiện
mới, hay hạn chế phương pháp sử dụng.
Ví dụ: Tìm bằng cách nhanh chóng số nào lớn hơn trong hai số:
A = 1980 . 1980

có số chia hết cho 9 không phụ thuộc vào chữ số tận cùng. Thế thì nó phụ thuộc vào
yếu tố nào: Có điểm gì chung trong các số chia hết cho 9?
Sau khi đưa ra các dự đoán và bác bỏ các dự đoán và bác bỏ các dự đoán
không đúng (chẳng hạn chữ số đều chia hết cho 9, tổng chữ số bằng 9…) các em sẽ
đưa ra các dự đoán đúng về dấu hiệu chia hết cho 9.
*Biện pháp 10: Tình huống có vấn đề được xuất hiện khi giáo viên đưa ra
những tình huống phải lựa chọn.
Ví dụ (Toán 7): Để củng cố quy tắc bỏ dấu ngoặc đằng trước có dấu trừ, tôi
đưa ra các biến đổi sau để học sinh xác định những biến đổi đó đúng hay sai, nếu sai
thì chỉ ra nguyên nhân sai lầm và sửa lại:
a) 3x 2 - (x – 1) = 3x 2 - x – 1
Sai do quên không đổi dấu số hạng thứ hai ở trong ngoặc.
b) 8a 2 - (a + 3) – 5a = 8a 2 - a – 3 + 5a
Sai do không chú ý đến dấu ngoặc đóng lại ở đâu.
c) 15 – (-2) 2 = 15 + (+2) 2
Sai do áp dụng quy tắc không đúng chỗ, do thực hiện phép tính sai thứ tự.
Cách làm trên càng có tác dụng tốt nếu giáo viên biết lựa chọn một hệ thống những ví
dụ thích hợp, trong đó nếu áp dụng máy móc cách làm đúng ở ví dụ trước lại dẫn đến
sai lầm ở ví dụ sau.
Ví dụ (Toán 8): Phân tích ra thừa số bằng cách đặt thừa số chung:
a) 2a (x - y) - (y - x) = 2a (x - y) + (x - y)= (x - y)(2a + 1)
Đúng
b) a.(x-1) – (1 – x) 2 =a.(x – 1) + (x – 1) 2 = …
Sai vì đổi dấu cơ số 1-x thành x-1 là đổi dấu hai thừa số. Do đó dấu trừ trước
ngoặc vẫn giữ nguyên. Cũng có thể giải thích:
( 1-x) 2 =(x – 1) 2 vì bình phương của hai số đối nhau thì bằng nhau.
c) x.( 1-a) 2 -( a-1) 3 = x.( 1-a) 2 - ( 1-a) 3 = …
Sai, vì đổi dấu cơ số a-1 thành 1-a là đổi dấu ba thừa số, do đó dấu trừ trước
dấu ngoặc phải đổi thành dấu cộng.Cũng có thể giải thích:
( 1-a ) 3 = (a – 1) 3

Bài kiểm tra 1 tiết
Giỏi

Khá

TB

Bài kiểm tra học kỳ I

Yếu

Kém

Giỏi

Khá

TB

Yếu

SL

%

SL

%

SL


6

16,7

9

25,0

15

41,7

1

2,8

8

22,2

7

19,4

11

30,6

10

Tình huống có vấn đề phải vùa sức học sinh. Tình huống khó quá hoặc dễ quá làm
cho học sinh không thể giải quyết nổi hoặc không cần tích cực suy nghĩ đều không
tạo ra vấn đề để tư duy học sinh phải hoạt động.
Trong các bước của tiết lên lớp cần bám sát vào hệ thống của bài để nêu ra tình
huống có vấn đề dựa vào một bài toán kiểm tra để đặt vấn đề vào bài, dựa vào phần
cũng cố để đặt vấn đề mới nghiên cứu ý tiếp theo.
Vấn đề đặt ra cũng cần phù hợp với cách giải quyết. Không nên đặt ra những
vấn đề rộng lớn quá mà tiết học không giải quyết triệt để, khi đó cần phải thu hẹp vấn
đề lại.
Cần tổ chức hướng dẫn học sinh tích cực tham gia giải quyết các tình huống có
vấn đề được đặt ra.
Tình huống có vấn đề được đặt ra chính bằng sự chỉ đạo của thầy-người tổ
chức hoạt động nhận thức của học sinh. Do đó, việc tạo tình huống có vấn đề và
hướng dẫn học sinh giải quyết hợp lí luôn là vấn đề cần phải cân nhắc.
Đây là những suy nghĩ, việc làm của cá nhân tôi trong bước cải tiến mới ngày
một hiệu quả hơn, tạo điều kiện cho giáo viên bộ môn hoàn thành nhiệm vụ mà nhà
trường phân công một cách xuất sắc, góp phần tham gia vào công cuộc đổi mới xây
dựng nước nhà.

Người thực hiện:Trương Thị Thanh Thảo

9


Đề tài:

“Tạo tình huống có vấn đề trong tiết dạy Toán”

Dù sao, là một giáo viên chưa có bề dày kinh nghiệm nên không thể tránh khỏi
những thiếu sót trong suy nghĩ cũng như trong việc làm.Vì vậy tôi muốn có sự góp ý