I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT
NGUYN THANH THY
Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc
bồi th-ờng thiệt hại, buộc công khai xin lỗi
trong luật hình sự Việt Nam
(Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Thái Nguyên)
LUN VN THC S LUT HC
H NI - 2017
I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT
NGUYN THANH THY
Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc
bồi th-ờng thiệt hại, buộc công khai xin lỗi
trong luật hình sự Việt Nam
(Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Thái Nguyên)
Chuyờn ngnh: Lut hỡnh s v T tng hỡnh s
Mó s: 60 38 01 04
LUN VN THC S LUT HC
Ngi hng dn khoa hc: GS.TS NGC QUANG
1.1.
Khái niệm và đặc điểm biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa
hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật
hình sự Việt Nam ............................................................................. 10
1.1.1.
Khái niệm biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường
thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật hình sự Việt Nam ........ 10
1.1.2.
Đặc điểm biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường
thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật hình sự Việt Nam ........ 13
1.2.
Khái quát lịch sử pháp phát triển của luật hình sự Việt Nam
về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt
hại, buộc công khai xin lỗi .............................................................. 16
1.2.1.
Giai đoạn từ năm 1945 đến trước 1985 ............................................ 16
1.2.2.
Giai đoạn từ 1985 đến nay ................................................................ 18
Quy định về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường
thiện hại ............................................................................................. 24
2.1.2.
Quy định về buộc công khai xin lỗi .................................................. 36
2.2.
Thực tiễn áp dụng các quy định về biện pháp trả lại tài sản,
sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi
trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên từ năm 2010 đến 2015 ................ 40
2.2.1.
Kết quả xử lý các tội phạm liên quan đến việc áp dụng các quy
định về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt
hại, buộc công khai xin lỗi trong luật hình sự Việt Nam tại Thái
Nguyên giai đoạn 2010 - 2015 .......................................................... 42
2.2.2.
Những tồn tại, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng biện pháp trả lại
tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi ..... 53
2.2.3.
Những nguyên nhân gây nên tồn tại, vướng mắc trong áp dụng
biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại,
buộc công khai xin lỗi ....................................................................... 55
Nâng cao trình độ đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân ............. 64
3.3.3.
Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật trong nhân dân ......... 68
3.3.4.
Tăng cường hợp tác quốc tế trong việc thu hồi tài sản bị chiếm
đoạt hoặc sử dụng trái phép .............................................................. 68
Kết luận chương 3 ......................................................................................... 70
KẾT LUẬN .................................................................................................... 71
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 73
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BLDS:
Bộ luật dân sự
BLHS:
Bộ luật hình sự
BLTTHS:
Bộ luật tố tụng hình sự
Bảng 2.2. Kết quả xét xử sơ thẩm (được chia theo nhóm tội
danh) các vụ án liên quan đến buộc sửa chữa hoặc bồi
thường tài sản của ngành Tòa án nhân dân tỉnh Thái
Nguyên giai đoạn 2010 - 2015
48
Bảng 2.3. Kết quả xét xử sơ thẩm (được chia theo nhóm tội
danh) các vụ án liên quan đến buộc công khai xin lỗi
của ngành Tòa án nhân dân tỉnh Thái Nguyên giai
đoạn 2010 - 2015
52
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Các biện pháp tư pháp quy định trong Bộ luật hình sự (BLHS) là những
biện pháp cưỡng chế của Nhà nước được các cơ quan tiến hành tố tụng áp
dụng đối với người phạm tội hoặc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã
hội nhằm ngăn ngừa họ tiếp tục phạm tội hoặc gây nguy hiểm cho xã hội và
giáo dục họ trở thành những công dân có ích cho xã hội. Trong đó, biện pháp
trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong
luật hình sự Việt Nam được sử dụng để đấu tranh và phòng chống tội phạm
như là các loại tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của
con người; các tội xâm phạm quyền sở hữu; các tội phạm về chức vụ cũng
như các tội phạm kinh tế...
Trong quá trình đấu tranh và phòng chống tội phạm các biện pháp tư
trường hợp không phải là việc dễ dàng, đơn giản đối với những người tiến
hành tố tụng. Vì thế có nhiều trường hợp đã dẫn đến tình trạng cơ quan tiến
hành tố tụng lúng túng trong áp dụng các điều luật có nội dung liên quan đến
vấn đề xử lý tài sản là đối tượng chiếm đoạt hoặc bị sử dụng trái phép, còn
tồn tại việc xác định thiệt hại cũng như đánh giá các chứng cứ liên quan đến
vấn đề bồi thường thiệt hại chưa triệt để dẫn đến Tòa án đưa ra quyết định về
việc bồi thường thiệt hại chưa thỏa đáng, có trường hợp bồi thường thấp có
trường hợp bồi thường cao; tiến hành xin lỗi không đúng trình tự thủ tục gây
bức xúc dư luận….[37, tr.10-12].
Thái Nguyên là một tỉnh ở Đông Bắc, tiếp giáp với thủ đô Hà Nội và là
tỉnh nằm trong quy hoạch vùng thủ đô Hà Nội. Hằng năm, Ngành tư pháp tỉnh
Thái Nguyên xét xử vụ án được áp dụng biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa
2
hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi [34]. Vì vậy, việc học viên
nghiên cứu “Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại,
buộc công khai xin lỗi trong luật hình sự Việt Nam (Trên cơ sở thực tiễn
địa bàn tỉnh tỉnh Thái Nguyên)” làm luận văn thạc sĩ luật học sẽ tiếp tục góp
phần làm phong phú thêm các biện pháp tư pháp trong Luật Hình sự Việt
Nam. Đề tài sẽ tiến hành nghiên cứu để đáp ứng được cả hai phương diện lý
luận và thực tiễn, tuy nhiên, đây là đề tài khá mới và phức tạp, luận văn sẽ
nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến áp dụng biện
pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi
trong luật hình sự Việt Nam trên cơ sở nghiên cứu số liệu thực tiễn xét xử 5
năm (2010 - 2015) địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
2. Tình hình nghiên cứu
Từ khi BLHS năm 1999 có hiệu lực, các biện pháp biện pháp trả lại tài
sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi cũng đã được
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012.
Thứ tư, một số bài viết trên các tạp chí chuyên ngành cũng đã đề cập
đến đối tượng nghiên cứu của luận văn này, như: "Trách nhiệm bồi thường
thiệt hại do hành vi xâm hại tính mạng, sức khỏe con người" của ThS. Đinh
Văn Quế (Tạp chí Tòa án, số 10/2004); "Quy định của BLHS và Bộ luật tố
tụng hình sự về việc trả lại tài sản cho chủ sở hữu và thực tiễn áp dụng" của
ThS. Nguyễn Văn Trượng (Tạp chí Tòa án nhân dân, số 12/2005); "Thực
trạng quy định của pháp luật hình sự về các biện pháp tư pháp" của TS.
Trương Quang Vinh (Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 02/2010); “Các
biện pháp tư pháp trong BLHS năm 1999 và vấn đề hoàn thiện Bộ luật Tố
tụng hình sự về trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp đó” của TS. Phạm
4
Hồng Hải, Tạp chí luật học, số 5/2000; “Thi hành các biện pháp tư pháp
không phải là hình phạt” của Hồ Sĩ Sơn, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số
04/2004; “Vai trò của gia đình trong việc thi hành các hình phạt không tước
tự do và các biện pháp tư pháp” của TS. Trần Quang Tiệp, Tạp chí Nhà
nước và pháp luật số 02/2004; “Tăng cường năng lực hệ thống tư pháp
người chưa thành niên tại Việt Nam” Thông tin khoa học chuyên đề, Viện
khoa học pháp lý, 2000.
Tình hình nghiên cứu cho thấy, trong lĩnh vực nghiên cứu lý luận về
vấn đề này, các nhà nghiên cứu luật học đã đề cập đến một mức độ nào đó
về biện pháp tư pháp. Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu riêng về
biện pháp tư pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc
công khai xin lỗi" mà chỉ đơn lẻ nghiên cứu đề cập về vấn đề bồi thường
thiệt hại. Để việc đưa biện pháp tư pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi
thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi" áp dụng vào thực tiễn được chính
xác, cụ thể hơn đòi hỏi vấn đề lý luận về loại biện pháp tư pháp này phải
- Nghiên cứu và xây dựng các khái niê ̣m : Khái niệm, đặc điểm biện
pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin
lỗi; Vai trò, mục đích, ý nghĩa của biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc
bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi; Khái quát lịch sử pháp luật
hình sự Việt Nam.
- Nghiên cứu pháp lu ật hiện hành về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa
hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi.
6
- Nghiên cứu các yế u tố ảnh hưởng không tić h cực tới thực hiê ̣n pháp
luâ ̣t về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công
khai xin lỗi
- Đánh giá thực tra ̣ng áp dụng pháp luật về về biện pháp trả lại tài sản,
sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong pháp luật
hình sự Việt Nam tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên;
- Đưa những giải pháp hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực hiện pháp
luâ ̣t trong quá trình áp dụng quy định về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa
hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong pháp luật hình sự Việt
Nam tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lý luâ ̣n và thực tiễn áp dụng pháp luật về biện pháp
trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong
pháp luật hình sự Việt Nam tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
- Nghiên cứu các vấn đề lý luận và pháp luật về biện pháp trả lại tài
sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong pháp
luật hình sự Việt Nam; Nghiên cứu các quan điểm, chủ trương, đường lối,
khi nghiên cứu các giải pháp nhằm tiếp tục hoàn thiện pháp luật về biện
pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin
lỗi trong luật hình sự Việt Nam và các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả
thực thi pháp luật về đối với về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi
thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong luật hình sự Việt Nam trên
địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
8
6. Ý nghĩa của luận văn
Luận văn có những ý nghĩa nhất định về mặt khoa học: trình bày hệ
thống lịch sử phát triển và cung cấp tổng quan lý luận về các Biện pháp trả
lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong
luật hình sự Việt Nam; Phân tích cụ thể trường hợp cụ thể của tỉnh Thái
Nguyên từ đó rút ra các nhận định đánh giá về áp dụng thực định, kiến nghị
với đảng và nhà nước các biện pháp hoàn thiện. Luận văn có ý nghĩa nhất
định về mặt thực tiễn và tham khảo chuyên môn trong nghiên cứu và thực
hiện pháp luật hình sự.
7. Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có
3 chương bao gồm:
Chương 1: Nhận thức chung về biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc
bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật hình sự Việt Nam.
Chương 2: Quy định của BLHS 1999 về biện pháp trả lại tài sản, sửa
chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi và thực tiễn áp dụng
trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
Chương 3: Các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp trả lại
tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong luật
hình sự Việt Nam.
10
Song song với việc trừng trị người phạm tội thì việc khắc phục hậu quả
do hành vi phạm tội gây ra cũng được BLHS quy định cụ thể để bảo vệ
quyền, lợi ích hợp pháp của người bị hại: Trường hợp đối tượng bị xâm hại là
tài sản thì người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu
hoặc người quản lý hợp pháp, phải sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại vật chất
đã được xác định do hành vi phạm tội gây ra. Trong trường hợp phạm tội gây
thiệt hại về tinh thần, thì Toà án áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự về
bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng buộc người phạm tội phải bồi thường cho
người bị hại một khoản tiền nhất định để bù đắp những tổn thất về tinh thần
mà họ phải gánh chịu và tuỳ từng trường hợp còn phải buộc người phạm tội
công khai xin lỗi người bị hại.
Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công
khai xin lỗi được tiếp tục quy định trong BLHS năm 2015 về các biện pháp tư
pháp tại Điều 46. Đây là một điều luật mới quy định rõ các biện pháp tư pháp.
Các biện pháp tư pháp đối với người phạm tội vẫn gồm: Tịch thu vật, tiền trực
tiếp liên quan đến tội phạm; Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt
hại, buộc công khai xin lỗi; Bắt buộc chữa bệnh.
Điều luật này quy định các biện pháp tư pháp đối với pháp nhân
thương mại phạm tội bao gồm: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội
phạm; Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai
xin lỗi; Khôi phục lại tình trạng ban đầu; Thực hiện một số biện pháp
nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra. Các biện pháp tư pháp
áp dụng đối với pháp nhân thương mại được quy định cụ thể tại Điều 82
của BLHS năm 2015.
Trong giáo trình Luật hình sự Việt Nam tập 1 của Trường Đại học Luật
Hà Nội do Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội, 2010 có đưa ra khái niệm
phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng . Theo quy định về người tham gia tố
tụng của BLTTHS năm 2013 và BLTTHS năm 2015 thi khi người phạm tội
thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản đối với cơ quan, đơn vị, tổ chức thì cơ
quan, đơn vị, tổ chức tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn dân sự và họ
hoàn toàn có quyền được nhận lại tài sản của mình cũng như được sửa chữa
12
tài sản do tội phạm làm hư hỏng hoặc có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại
đối với các thiệt hại do tội phạm gây ra [21, tr.13-20].
Như vậy, tác giả đưa ra một khái niệm về biện pháp trả lại tài sản, sửa
chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi là biện pháp cưỡng chế
hình sự do BLHS quy định và được cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng buộc
người phạm tội phải trả lại tài sản đã chiếm đoạt cho chủ sở hữu hoặc người
quản lý hợp pháp, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi
do hành vi phạm tội gây ra.
1.1.2. Đặc điểm biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường
thiệt hại, buộc công khai xin lỗi trong Luật hình sự Việt Nam
Thứ nhất, biện pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại,
buộc công khai xin lỗi" là biện pháp cưỡng chế về hình sự của Nhà nước ít
nghiêm khắc hơn hình phạt và hậu quả của việc áp dụng biện pháp tư pháp
này là người bị áp dụng không bị coi là có án tích nếu như biện pháp này
được áp dụng độc lập với hình phạt.
Những biện pháp này là bộ phận cấu thành của hệ thống biện pháp
cưỡng chế hình sự trong luật hình sự Việt Nam. Mặc dù là biện pháp tư pháp
này là biện pháp hỗ trợ cho hình phạt nhưng không vì thế mà làm nó mất đi
vai trò quan trọng trong việc thực hiện chính sách hình sự và đấu tranh phòng,
chống tội phạm [17].
Thứ hai, biện pháp tư pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường
Thứ tư, biện pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại,
buộc công khai xin lỗi" được áp dụng đối với tất cả các giai đoạn tố tụng. Vì
vậy Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án đều có thẩm quyền áp dụng
biện pháp tư pháp này khi có căn cứ đối với người phạm tội nói chung (người
bị tạm giữ, bị can, bị cáo và cả người bị kết án) [15].
15
Biện pháp "Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc
công khai xin lỗi" là biện pháp cưỡng chế hình sự được quy định trong BLHS,
phải được cơ quan tư pháp có thẩm quyền áp dụng theo một trình tự, thủ tục
chặt chẽ do luật tố tụng hình sự quy định và phải tuân theo nguyên tắc pháp
chế, nguyên tắc công bằng, tôn trọng danh dự, nhân phẩm của con người.
1.2. Khái quát lịch sử pháp phát triển của luật hình sự Việt Nam về
biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công
khai xin lỗi
1.2.1. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước 1985
Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, luật hình sự nước ta đã quy
định về hình phạt và phân chia hình phạt thành ba loại: chính hình, phụ hình
và bổ túc hình. Trong đó, chính hình là hình phạt tuyên độc lập cho mỗi tội
phạm, phụ hình là hình phạt thêm vào hình phạt chính, không cần Tòa án
tuyên án. Phụ hình là hậu quả tất yếu của chính hình nên Tòa án không cần
tuyên phụ hình mà nó vẫn được thi hành theo luật pháp. Bổ túc hình theo tên
gọi cũng là thêm vào hình phạt chính, không có bổ túc hình khi không có hình
phạt chính. Tuy nhiên, khác với phụ hình, bổ túc hình chỉ được áp dụng cho
tội nhân khi Tòa án có tuyên phạt rõ ràng. Bổ túc hình hay còn gọi là hình
phạt bổ sung trong luật hình sự thời kỳ này gồm: tịch thu tài sản, buộc phải
bồi thường chi phí hay tổn hại, tước quyền công dân, lưu xứ, quản thúc, câu
thúc thân thể, niêm yết tên tuổi phạm nhân nơi công cộng. Thời kỳ này luật
hình phạt bổ sung do Tòa án đặc biệt áp dụng với người phạm tội. Quan điểm
cho rằng việc bồi thường thiệt hại và trả lại tài sản đã bị chiếm đoạt cho chủ
sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp là hình phạt bổ sung đã hạn chế các cơ
quan bảo vệ pháp luật vì nó chỉ được áp dụng theo quyết định của Tòa án mà
thôi. Thế nhưng trong thực tế, biện pháp này cần được áp dụng với người
phạm tội thậm chí trước giai đoạn xét xử nếu Tòa án có đầy đủ các căn cứ để
17
Copyright: Tài liệu đại học ©