HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

TRẦN QUANG VINH

NĂNG LỰC CẠNH TRANH SẢN PHẨM GỖ MỸ NGHỆ
CỦA MỘT SỐ LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG
VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2017


HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

TRẦN QUANG VINH

NĂNG LỰC CẠNH TRANH SẢN PHẨM GỖ MỸ NGHỆ
CỦA MỘT SỐ LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG
VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

Chuyên ngành
Mã số

: Kinh tế phát triển
: 62 31 01 05

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. MAI THANH CÚC
PGS.TS. ĐỖ VĂN VIỆN


Sơn (Bắc Ninh), Hiệp hội gỗ và lâm sản Việt Nam, Hiệp hội gỗ và lâm sản tại Bắc
Ninh… đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian đi thực tế tại các địa phương cũng như
cung cấp số liệu nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn đến Quý Lãnh đạo Chi cục Kiểm
lâm Hà Nội đã tạo điều kiện và nhiệt tình giúp đỡ trong suốt quá trình học tập của tôi.
Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình,
đặc biệt là vợ, con tôi luôn động viên, chia sẻ và tạo điều kiện tốt nhất về tinh thần cũng
như vật chất để tôi hoàn thành luận án này.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, ngày 05 tháng 07 năm 2017
Tác giả luận án

Trần Quang Vinh

ii


MỤC LỤC

Lời cam đoan

i

Lời cảm ơn

ii

Mục lục

iii


xvii

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1

1.1

Tính cấp thiết của đề tài

1

1.2

Mục tiêu nghiên cứu

3

1.3

Đối tượng nghiên cứu

3

1.4

Phạm vi nghiên cứu

3



Vai trò và sự cần thiết của nâng cao năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ
nghệ của làng nghề truyền thống

2.1.3

23

Nội dung nghiên cứu năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một
số làng nghề truyền thống

2.1.4

2.2

27

Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của
một số làng nghề truyền thống

30

Cơ sở thực tiễn

37

iii


2.2.1

3.1

Đặc điểm địa bàn nghiên cứu

51

3.1.1

Đặc điểm tự nhiên

51

3.1.2

Đặc điểm kinh tế, xã hội

52

3.1.3

Những lợi thế và hạn chế về điều kiện tự nhiên và kinh tế, xã hội của một
số làng nghề truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng

53

3.2

Phương pháp tiếp cận và khung phân tích

54


3.4.1

Phương pháp xử lý dữ liệu

58

3.4.2

Các phương pháp phân tích

58

3.5

Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu

61

3.5.1

Chỉ tiêu mô tả đặc điểm của làng nghề

61

3.5.2

Chỉ tiêu đánh giá năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ

61


4.1.3

Công đoạn sản xuất các sản phẩm gỗ mỹ nghệ

69

iv


4.2

Thực trạng năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề
truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng

70

4.2.1

Chất lượng sản phẩm

70

4.2.2

Giá thành và giá bán sản phẩm

75

4.2.3

4.3.4

Dịch vụ sau bán hàng của doanh nghiệp, hộ

102

4.3.5

Quảng bá, xúc tiến phát triển thị trường của doanh nghiệp, hộ

106

4.3.6

Nguyên liệu sản xuất

107

4.3.7

Văn hoá kinh doanh của doanh nghiệp, hộ

109

4.3.8

Đánh giá chung năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số
làng nghề truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng

110


129

5.2.3

Phát huy vai trò của các hội, hiệp hội

130

5.2.4

Giải pháp về nguồn vốn

131

5.2.5

Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý và nâng cao tay nghề cho người lao
động trong các làng nghề

5.2.6

133

Tăng cường sự giúp đỡ, hỗ trợ để đổi mới công nghệ cho các cơ sở sản
xuất kinh doanh ngành nghề gỗ mỹ nghệ ở vùng đồng bằng sông Hồng

v

136

6.1

Kết luận

148

6.2

Kiến nghị

149

Danh mục các công trình đã công bố

151

Tài liệu tham khảo

152

Phụ lục

157

vi


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Từ viết tắt


GCI

Năng lực cạnh tranh quốc gia
Global Competitiveness Index

HACCP

Hệ thống phân tích mối nguy hại và kiểm soát điểm tới hạn

HTX

Hợp tác xã

KHCN

Khoa học công nghệ

NK

Nhập khẩu

NLCT

Năng lực cạnh tranh

PCI

Năng lực cạnh tranh tỉnh
Provincial Competitiveness Index



Hiệp hội làng nghề Việt Nam

WTO

Tổ chức thương mại thế giới

XK

Xuất khẩu

vii


DANH MỤC BẢNG

STT
2.1

Tên bảng

Trang

Các ưu thế thể hiện năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp so với doanh
nghiệp cùng ngành

18

2.2


Các làng nghề làm mộc và mộc mỹ nghệ vùng ĐBSH

64

4.2

Số lượng doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ các làng
nghề truyền thống vùng ĐBSH từ năm 2009-2015

4.3

66

Số lượng hộ sản xuất, kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ các làng nghề truyền
thống vùng ĐBSH từ 2009-2015

68

4.4

Đặc điểm sản phẩm của từng làng nghề truyền thống vùng ĐBSH

70

4.5

Một số sản phẩm gỗ mỹ nghệ làng nghề truyền thống vùng ĐBSH

72



77

4.11

Giá bán một số sản phẩm gỗ mỹ nghệ tại thị trường Hà Nội

77

4.12

Giá bán một số sản phẩm gỗ mỹ nghệ tại thị trường Thành phố Hồ Chí Minh

78

4.13

Đánh giá của khách hàng về giá sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng
nghề truyền thống vùng ĐBSH

79

4.14

Thị trường chính sản phẩm của từng làng nghề

80

4.15



4.20

Vốn cố định bình quân của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh đồ gỗ mỹ
nghệ các làng nghề truyền thống vùng ĐBSH

4.21

95

Doanh thu doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ các làng
nghề truyền thống vùng ĐBSH

4.23

94

Một số khó khăn của doanh nghiệp và hộ sản xuất khi vay vốn sản xuất
hàng gỗ mỹ nghệ tại các tổ chức tín dụng

4.22

94

95

Doanh thu hộ sản xuất, kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ các làng nghề truyền
thống vùng ĐBSH

96


100

4.29

Giá trị thiết bị bình quân của các hộ sản xuất

101

4.30

Đánh giá của khách hàng về phong cách bán hàng và phương thức thanh
toán của doanh nghiệp, hộ

4.31

103

Đánh giá của khách hàng về dịch vụ sau bán hàng của doanh nghiệp, hộ
sản xuất vùng ĐBSH

4.32

104

Kết quả khảo sát kênh thông tin để người tiêu dùng biết đến sản phẩm gỗ
mỹ nghệ làng nghề truyền thống vùng ĐBSH

107



4.38

Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết H1, H2, H3, H4, H5, H6, H7, H8, H9 119

4.39

Ma trận hình ảnh cạnh tranh của sản phẩm gỗ mỹ nghệ vùng đồng bằng
sông Hồng so với các nước trong khu vực

4.40

116

122

Ma trận SWOT cho năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của vùng
đồng bằng sông Hồng

124

5.1

Danh mục các nhóm chính sách cần hoàn thiện và ban hành

128

5.2

Danh mục các khóa học cần triển khai trước mắt


68

4.4

Thị trường xuất khẩu của các làng nghề năm 2015

83

4.5

Một số chính sách cần đẩy mạnh trong thời gian tới

87

xi


DANH MỤC SƠ ĐỒ

STT

Tên sơ đồ

Trang

2.1

Sự hình thành làng nghề vùng nông thôn


Các công đoạn sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ

69

4.2

Các bước khảm trai

69

4.3

Chuỗi cung ứng đồ gỗ mỹ nghệ vùng đồng bằng sông Hồng

84

4.4

Mối quan hệ của làng nghề gỗ mỹ nghệ với các cơ quan hữu quan

88

4.5

Mô hình nghiên cứu đề xuất

111

5.1



STT

Tên hộp

Trang

4.1

Đánh giá về giá bán sản phẩm gỗ mỹ nghệ vùng đồng bằng sông Hồng

78

4.2

Lao động tại các làng nghề

98

xiv


TRÍCH YẾU LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Tên tác giả: Trần Quang Vinh
Tên luận án: Năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền
thống vùng đồng bằng sông Hồng.
Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
Mã số: 62 31 01 05
Cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Mục tiêu nghiên cứu

xv


truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng.
Kết quả chính và kết luận
* Một số kết quả chính có thể tóm tắt như sau:
i) Năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống
vùng đồng bằng sông Hồng là sự vượt trội của sản phẩm gỗ mỹ nghệ vùng đồng bằng
sông Hồng (về các chỉ tiêu) so với các sản phẩm gỗ mỹ nghệ cùng loại do các làng nghề
ở các vùng khác cung cấp trên cùng một thị trường.
ii) Nội dung nghiên cứu năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số
làng nghề truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng bao gồm: Chất lượng sản phẩm; Giá
thành, giá bán; Thị phần sản phẩm. Kết quả nghiên cứu cho thấy thực trạng sản xuất và
năng lực cạnh tranh của sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống vùng
đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2011 – 2015 nhìn chung có sự phát triển về sản xuất
được biểu hiện qua các chỉ tiêu như sự phát triển về quy mô và số lượng của doanh
nghiệp, hộ sản xuất, doanh thu, vốn đầu tư... Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh của sản
phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng vẫn
còn có những hạn chế so với nhiều làng nghề trong nước và trong khu vực.
iii) Năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền
thống vùng đồng bằng sông Hồng chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố: Chính sách và quy
hoạch; Năng lực, trình độ của doanh nghiệp, hộ; Mức độ đổi mới của doanh nghiệp, hộ;
Dịch vụ sau bán hàng của doanh nghiệp, hộ; Quảng bá, xúc tiến phát triển thị trường
của doanh nghiệp, hộ; Nguyên liệu sản xuất; Văn hoá kinh doanh của doanh nghiệp, hộ.
iv) Luận án đã đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao đến năng lực cạnh
tranh của sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống vùng đồng bằng
sông Hồng gồm: (1) Nhóm giải pháp liên quan đến các yếu tố bên ngoài; (2) Nhóm giải
pháp liên quan đến các yếu tố bên trong doanh nghiệp, hộ sản xuất. Thực hiện đồng bộ
các nhóm giải pháp trên sẽ có tác động tích cực việc nâng cao năng lực cạnh tranh của
sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng.

Delta Region; iii) Propose some solutions to improve the competitiveness of handicraft
joinery products of some traditional handicraft villages in the Red River Delta Region in
the upcoming period.
Materials and Methods
- Approaching method: approach by regions, approach by research fields,
approach by the commodity lines.
- Sources and data collection methods:
+ Secondary data: This data source is obtained from published research works
(books, newspapers, magazines, web sites), documents issues by the Government such
as Decrees, Ordinances, Resolutions and Circular; Data on the status of the production
system, handicraft joinery exports in Dong Ky, Van Diem and La Xuyen village taken
from the reports of such authorities as the District People's Committee, Statistics Office,
Industry Department, Department of Labour, Invalids and Social Affairs, the
Association of Timber and Forest products, Economic Research Journal
+ Primary method: Primary data was collected through a survey of landowners,
businesses producing joinery products in Dong Ky, Van Diem and La Xuyen village;
The stores in Hanoi and Ho Chi Minh City; Consumers in Hanoi. The total sample is
1200, including 650 enterprises and production households, 100 business stores. 450
consumers
- Analysis methods: Combining the method of descriptive statistics, expertise
method, Participatory Rapid assessment (PRA), quantitative analysis method, SWOT
matrix analysis method in the process of evaluating the situation and factors affecting
the competitiveness of handicraft joinery products of several traditional handicraft
villages in the Red River Delta Region.

xvii


Main findings and conclusions
* Several main results can be summarized as follows

* Conclusion
The dissertation has systemized and developed a theoretical basis for the
competitiveness of handicraft joinery products of several traditional handicraft villages;
analysis and assessment of the competitiveness situation of handicraft joinery products
of several traditional handicraft villages in the Red River Delta Region, find the cause
and propose solutions mainly to enhance the competitiveness of handicraft joinery
products of several traditional hnadicraft villages in the Red River Delta Region in the
near future.

xviii


PHẦN 1. MỞ ĐẦU
1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Gỗ mỹ nghệ Việt Nam là một mặt hàng đặc biệt phản ánh văn hoá truyền
thống lâu đời của dân tộc Việt Nam. Sản phẩm gỗ mỹ nghệ của các làng nghề
truyền thống không dừng lại ở phạm vi phục vụ nhu cầu cuộc sống, gỗ mỹ nghệ
còn có giá trị văn hóa, lịch sử. Gỗ mỹ nghệ đã góp phần khẳng định truyền thống
và bản sắc dân tộc Việt Nam qua các sản phẩm, qua các đường nét chạm trổ…
Gỗ mỹ nghệ là nhân chứng ghi lại, phản ánh mọi phương diện của đời sống văn
hóa xã hội của từng thời đại, từng thế hệ con người Việt Nam. Đối với phương
diện xã hội, sản xuất gỗ mỹ nghệ đã tạo nhiều việc làm cho người lao động, giải
quyết tình trạng thất nghiệp, thiếu việc làm ở nông thôn và góp phần vào sự
nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, thu hẹp khoảng
cách mức sống giữa nông thôn và thành thị.
Gỗ mỹ nghệ Việt Nam đã được thị trường trong và ngoài nước ưa
chuộng, điều đó phản ánh qua việc chiếm lĩnh thị phần tiềm năng trong nước;
Qua kim ngạch xuất khẩu ngày càng tăng. Chế biến gỗ là một trong số ít ngành
được đánh giá là hội nhập thành công, với kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh và
đóng góp quan trọng vào thành tích xuất khẩu của Việt Nam và tạo dựng được

(làng nghề gỗ), với gần 50% số làng nghề này tập trung tại vùng đồng bằng sông
Hồng. Hiện có khoảng 300.000 lao động đang làm việc tại các làng nghề. Hàng
năm số lượng làng nghề tăng khoảng 5%. Điều này tạo cơ hội việc làm cho nhiều
người lao động tại vùng nông thôn. Tính bình quân, tổng doanh thu từ các làng
nghề gỗ đạt khoảng 1,5 tỉ đô la/năm. Các làng nghề hiện nay cung cấp trên 80%
tổng đồ gỗ nội thất và xây dựng cho thị trường nội địa (Tô Xuân Phúc và cs,
2012). Về quy mô hoạt động, đa số các làng nghề gỗ hiện nay có quy mô nhỏ, chủ
yếu là hình thức hộ gia đình, với khoảng 10-15 lao động/cơ sở và chủ yếu là lao
động phổ thông. Quy mô vốn sản xuất của các hộ thường nhỏ. Các làng nghề tự
vận hành và chạy theo nhu cầu thị trường mà chưa tiếp cận được với nguồn thông
tin thị trường, định hướng phát triển thị trường về các sản phẩm (HRPC, 2009).
Việc phát triển tự phát của nhiều làng nghề cùng với nhiều hạn chế khác đã ảnh
hưởng không nhỏ đến năng lực cạnh tranh sản phẩm của các làng nghề đặc biệt là
làng nghề truyền thống sản xuất sản phẩm gỗ mỹ nghệ.
Đối với vùng đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) nghề chế biến gỗ và sản xuất
đồ gỗ mỹ nghệ phát triển rất mạnh, chiếm gần 50% số làng nghề gỗ tại Việt
Nam. Trong đó có nhiều làng nghề truyền thống từ lâu đời, nhiều mặt hàng gỗ
mỹ nghệ đã có tiếng trong và ngoài nước như làng nghề Đồng Kỵ, Tam Sơn, Mai
Động (Từ Sơn - Bắc Ninh), Vạn Điểm (Thường Tín - Hà Nội), Sơn Đông (Hoài
Đức – Hà Nội); La Xuyên (Ý Yên - Nam Định)…Tuy nhiên, thị trường gỗ mỹ
nghệ của nhiều làng nghề đồng bằng sông Hồng vẫn còn bị bó hẹp, thiếu tính ổn
định và bền vững đặc biệt việc đưa sản phẩm gỗ mỹ nghệ truyền thống vùng đồng
bằng sông Hồng đến với mọi vùng miền trong nước và xuất khẩu qua các thị
trường tiềm năng như EU, Mỹ, Nhật … (Tô Xuân Phúc và cs, 2012). Làng nghề

2


gỗ mỹ nghệ còn bộc lộ nhiều hạn chế và đối mặt với những thách thức, đó là sự
thay thế của các sản phẩm từ ngành công nghiệp gỗ, làm giảm năng lực cạnh tranh

năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ và xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến

3


NLCT sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống vùng ĐBSH, đề từ
đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm.
1.4.2. Về không gian
Một số làng nghề gỗ mỹ nghệ truyền thống đặc trưng ở vùng đồng bằng
sông Hồng (Làng Đồng Kỵ - Bắc Ninh; La Xuyên – Nam Định; Vạn Điểm –
Hà Nội).
1.4.3. Về thời gian
- Số liệu phục vụ nghiên cứu được thu thập từ năm 2010 – 2015.
- Số liệu điều tra năm 2015.
- Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số
làng nghề truyền thống vùng ĐBSH cho giai đoạn 2017 – 2025 và tầm nhìn 2030.
1.5. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI
Tác giả đã lựa chọn vấn đề nghiên cứu mới, ở Việt Nam đã có khá nhiều
công trình có liên quan đến thực trạng phát triển làng nghề nhưng chưa có nghiên
cứu nào nghiên cứu sâu về năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ trong một
tổ chức đặc thù như làng nghề. Luận án đã sử dụng các phương pháp phân tích
truyền thống và hiện đại nhằm xác định thực trạng năng lực cạnh tranh sản phẩm
gỗ mỹ nghệ; Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ
của một số làng nghề truyền thống vùng ĐBSH cũng như lượng hóa được các yếu
tố đó. Những đóng góp của luận án về mặt khoa học cũng như thực tiễn như sau:
- Năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền
thống vùng đồng bằng sông Hồng là sự vượt trội của sản phẩm gỗ mỹ nghệ vùng
đồng bằng sông Hồng (về các chỉ tiêu) so với các sản phẩm gỗ mỹ nghệ cùng
loại do các làng nghề ở các vùng khác cung cấp trên cùng một thị trường. Năng
lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ được đo bằng chất lượng sản phẩm, giá

- Luận án đã phân tích làm rõ những hạn chế về năng lực cạnh tranh sản
phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống vùng đồng bằng sông
Hồng. Bên cạnh việc phân tích, đánh giá các chỉ tiêu đo lường năng lực cạnh
tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ thông qua chất lượng sản phẩm, giá thành & giá bán
sản phẩm, thị phần của sản phẩm trên thị trường; Luận án đi sâu vào đánh giá và
chỉ ra 07 yếu tố thuộc môi trường bên ngoài và bên trong doanh nghiệp, hộ sản
xuất có ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của các làng
nghề truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng.
- Luận án đã đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao năng lực cạnh
tranh sản phẩm gỗ mỹ nghệ của một số làng nghề truyền thống vùng đồng bằng
sông Hồng.

5