B(> GIAO DVC VA DAO T ~o
TRU'ONG D~I HQC KINH TE THANH PHO HO CHi MINH

BE TAl NGHIEN CUu KHOA HQC cAP BOI Tu'O'NG
. KIEM
A'

TRA, THANH TRA THUE

A

T~l VI~T

NAM

Ma sa: 82007-09-41

cAc THANH VIEN THUC HIEN
Vii Hii'u Due (Chti nhi~m d@ tai)
Nguyin Binh Tin
Huynh Van Hi~u
Trio Xoa
Mai Due Nghia (ThU' ky)

THANH PHO HO CHI MINH
NAM2009

.. /



I.2.3. M6i quan h? giua hai h? th6ng [lfa ch9n

2.

7

IO

H~ th6ng chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai l~ch tren bao

cao tai chinh

11


2.1. Khai quat vS vi~c Slr dl)llg cac chi tieu phan tich d~ phat hi~n sai
l~ch

tren bao cao tai chinh

11

2.1.1. Sai l?ch tren bao cao ted chinh

11

2.1. 2. Sir d7J,ng cac chi tieu phan tich dJ phat hi?n sai l?ch

13

2.3. H~ th6ng chi tieu phan tich trong linh vvc ki~m tra, thanh tra
19

thuS
2. 3.1. St! phat triJn cua h? th6ng chi tieu phan tich trong linh

19

vue kidm tra, thanh tra thui
2.3.2. Ung d7J,ng h? th6ng chi tieu phan tich trong linh

Vl!C

kidm tra, thanh tra thui

20

3. Kinh nghi~m cac nu&c phat tri~n trong vi~c xay d\l'llg h~ th6ng

chi tieu phan tich d~ Iva chQn d6i tuQ'llg ki~m tra, thanh tra thuS
thu nh~p doanh nghi~p
3.1. Hoa Ky

22
22


3.1.1. T6ng quan vJ h? th6ng quem ly thud thu nhtl-p doanh
nghi?p tqi Hoa Ky


3.3. Bfli hQc kinh nghi~m

33

3.3.1. Tidp ctl-n thea quy m6 doanh nghi?p

33

3.3.2. Phat triin h? th6ng CO' sa dii li?u

35

3.3.3. Sit d11-ng h? th6ng ll!a ch9n ngdu nhien

36

3. 3. 4. Xay dl!ng h? th6ng chi tieu phan tfch

38

3.3.5. Sit d11-ng h? th6ng chi tieu phan tich

38

3.3.6. Ung d11-ng c6ng ngh? thong tin

40

3.3. 7. Gi6i hc;m cua h? th6ng ll!a chQn tren CO' sa phan tich


2.1. Qua trinh phat triSn quy trinh kiSm tra, thanh tra va h~ th6ng chi

tieu phan tich

46

2.1.1. Giai aoc;In thf aiim (nam 2004)

47

2.1.2. Giai aoc;In rna r9ng thf aiim (cac nam 2005-2006)

48

2.1. 3. Giai ao(Jn thl!c hi~n thea Lu{it Quem ly thui (2007 a in
nay)

53

2.2. E>anh gia v~ quy trinh kiSm tra, thanh tra va h~ th6ng chi tieu

phan tich ph1,1c V\1 vi~c h,ra chQn d6i tuqng kiSm tra, thanh tra
thu~ hi~n nay

58

2. 2.1. Danh gicl vJ quy trinh va phuong phap ll!a Ch9n
2. 2. 2. Danh gia vJ

h? th6ng chi tieu phan tfch

1.2. Xay d1JI1g h~ thfmg chi tieu phan tich tren

C
77

2.4.2. Thidt ki cac chi tieu phan tich qt thi

78

3. Phuong phap ti~p c~n tren quan h~ gifra hanh vi gay sai l~ch
thu~ va bao cao tai chinh.

78

3 .1. f>~t vfin d~

78

3.2. Khai quat v~ hfmh vi gay sai l~ch thuS

79

3.2.1. Phan tich theo quan h? vbi bao cao tili chinh

79

3.2.2. Phan tich theo himh vi che gidu

80

3.3. Phan tich quan h~ ly thuySt gifra hfmh vi gay sai l~ch thuS va
bao cao tai chinh


1.1. H~ th6ng chi tieu phan tich sa b9

122

1.2.H~ th6ng chi tieu phan tich sau

123

· 2. H~ thAng chi tieu phan tich d~ xuit

125


2.1. H~ thfmg chi tieu phan tich sa b(> cho doanh nghi~p biSn
d(>ng.

125

2.1.1. Cac chi tieu tr11c tdp

125

2.1. 2. Cac chi tieu gicin tdp

125

2.2. H~ th6ng chi tieu phan tfch cho doanh nghi~p gfry

128


138

3.1. Phuang phap xay d\l'llg

138

3.2. H~ th6ng chi tieu phan tfch sau

139

3. 2.1. Cac chi tieu phi tai chinh

13 9

3.2.2. Cac chi tieu lien quan din baa cao tai chinh

140

3. 2. 3. Cac chi tieu lien quan din til khai quyit toan thud thu
nhf7p doanh nghi?p

3.3. V~n dvng h~ th6ng chi tieu phan tich sau
3. 3.1. Nghien cz:ru h? th6ng chi tieu phi tai chinh

141

141
141




4.1. 3. Buac adu xay dl;l'ng h? th6ng chi tieu nganh

148

4.1. 4. DiJu chinh lqi quy trinh ll;l'a Ch9n a6i tu()'ng kidm tra.

149

4.1. 5. Buac adu s6 h6a kit qua kidm tra va aanh gia vi?c ap
d1;tng h? th6ng chi tieu phan tfch

149

4.1.6. Daa tqa a9i ngu can b9 kidm tra, thanh tra.

150

4.1. 7. Phat tridn a9i ngu nghien c{tu thud.

150

4.1. 8. Buac adu tridn khai h? th6ng kidm saat n9i b9 a6i vm
cong vi?c fl;l'a ch9n aJi tu(Jng kidm tra, thanh tra thud

4.2.

Cac giai phap dai h~n

150

tham khao

/y thui,

153
154

155
159
164


cAc BANG VA HINH VE TRONG DE TAl
Cac bang
Bang 1.1: Oic quae gia ap dJ,mg h~ thang tv khai

tv n{)p va M thang kiem tra

tru&c khi chAp nh~n (theo khao sat cua OECD nam 2006)
Bang 1.2: Mire dQ sir dvng M thang h.ra ch<;>n ng~u nhien
Bang 1.3: Cac cy sa duqc sir dvng phat hi~n sai l~ch tren bao cao Uti chfnh
Bang 1.4: Tieu thu·c va ngu5ng xac djnh doanh

nghi~p

vira va nh6

Bang 1.5: Mvc dfch sir dvng M thang h.ra ch<;>n ngfru nhien.
Bang 1.6: Kinh phi u·ng dvng cong ngh~ thong tin t~i cac quae gia trong linh
vv·c quan ly thu€


cy s6 trong sai l~ch d~ doanh thu ngoai s6,

hoan ghi gia vfln hang ban va th\l'C hi~n khoan vay khdng.
Bang 3.6:

K~t qua ki€m djnh cac

cy s6 trong sai l~ch d€ doanh thu ngoai s6,

khong ghi gia v6n hang ban va khOng ghi chep nghi~p vv mua
hang.
Bang 3.7:

K~t qua ki€m djnh cac

cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban va khOng co thu thu~t che giAu.
Bang 3.8:

K~t qua ki€m djnh cac

cy s6 trong sai

l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban va che gidu b~ng cac khoi'm mua hang gift.
Bang 3.9:



tY s6 trong sai

l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban khong di kern thu thu~t che gidu.
Bang 3.21: KSt qua ki~m djnh cac

tY s6 trong

sai l~ch khai kh6ng gia v6n

hang ban va ghi nh~n cac khoan phai tra khong c6 thgc.
Bang 3.22: KSt qua ki6m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho?t

d(>ng bdng cac khoan chi khong c6 thgc.
Bang 3.23: KSt qua ki~m djnh cac cy s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho?t

d(>ng va ghi nh~n cac khoan phai tra khong CO thl,l'C,
Bang 3.24: K€t qua ki~m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf ho?t

d(>ng thong qua khdu hao cao.
Bang 3.25:

K€t qua ki~m djnh cac ty s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf U1i
vay thong qua cac khoan chi kh6ng.

Bang 3.26:

K€t qua ki€m djnh cac tY s6 trong sai l~ch khai kh6ng chi phf lai

Sa db h~ thdng chi tieu phan tfch d€ xufrt k€t hgp v&i quy trinh


LOINOIDAU

Tinh cAn thi~t ciia d~ tai

Quan ly thuS Ia m(>t vdn de quan tn;mg trong bAt kY m(>t nen kinh tS nao. Trong
nhilng nam gAn day, Nha nu&c Vi~t Nam da tiSn hanh vi~c hi~n d~i h6a vi~c
quan ly thus, trong d6

M th6ng tg khai tv· n9p da dugc ban hanh va ap dvng

tren tofm ddt nu6'c tir thang 7.2007. Khi phat trib M th6ng 1\f khai tv· n(>p,
ngoai vi~c cai each quy trinh, tang cubng cong tac thong tin tuyen truyen, nang
cao trinh d(> d(>i ngu can b(> thuS con m(>t vdn de khong kern phAn quan trQng Ia
cong tac kiem tra, thanh tra thus.
Trong h~ th6ng 1\f khai 1\f n(>p, ca quan thuS se chdp nh~n

ta khai cua doanh

nghi~p va chi tiSn hanh chQn mdu de ki8m tra. Vdn de Ia lga chQn d6i tugng

kiem tra, thanh tra nhu thS nao de d?t dugc mvc tieu phat hi~n cac hanh vi sai
ph~m va thUc dAy d6i tugng n(>p thuS nang cao tfnh tuan thu. Trong thai gian

qua, Tbng Cl,lC thuS da nghien c(ru va ban hanh nhieu van bim quy djnh ve quy
trinh va d~c bi~t Ia h~ th6ng chi tieu phan tfch phvc V\1 cho vi~c lga chQn d6i
tugng kiem tra, thanh tra thuS. Tuy nhien, h~ th6ng chi tieu phan tich nay con
trong giai do~n dang hoan thi~n nen v§n c6 nhi€u bdt c~p. gay kh6 khan cho

Phuong phap nghien c1fu
- Cac nghien c(ru k6 thira kinh nghi~m dugc ti6n hanh theo phuong phap
tim hi€u va h~ th6ng h6a thong tin

wcac qu6c gia nghien c(ru, tir d6 rut

ra cac bai hQc kinh nghi~m.
-

Cac nghit~n cu·u v~ quy trinh va h~ th6ng chi tieu phan tich hi~n hanh
dga tren phuong phap thu tMp va h~ th6ng thOng tin theo thai ·gian,
phan tfch CaC Sl,l' tien h6a va khft nang dap frng dUQ'C cac yeu cfiu CUa ffiQt
h~ th6ng chi tieu phan tich.

- Cac nghien cu·u xay d1,1ng h~ th6ng chi tieu phan tich dugc ti8n Mnh
theo cac phuong phap phan tfch h~ th6ng rui ro sai l~ch thue va hanh vi
sai l~ch thu8, phuong phap mo phong sai l~ch thu€ tren bao cao tai chfnh
va phan tfch th6ng ke d€ ki~m nghi~m. Cac n9i dung Cl,l th€ ciia cac
phuong phap tren dugc trinh bay trong n9i dung de tai.

2


-

Cac nghien c(ru v€ giai phap lien quan duqc ti8n hanh tren ca

sa v~n

d1,mg kinh nghi~m cac nu&c vito th\fc ti~n Vi~t Nam.


hau; t6 chirc cac 16p dao ~0 ve ky nang phan tich va ~0 dieu ki~n ti€p
c~n v6i cac can b9 ki~m tra, thanh tra thu€.

2. H9i K€ toan TPHCM da ph6i hqp lam vi~c va tri8n khai cac nghien cu·u
ciing nhu trq giup trong

vi~c

thu th~p thong tin.

3. ThS. Yo Anh Diing va TS. TrAn Thi Giang Tan da dQc va dong gop y
ki€n.
4. Cac can b9 ki~m tra, thanh tra thu€ thu9c C1,1c Thu€ TPHCM Ia hQc vien
chuang trinh dao t~o ky nang phan tich da dong gop nhieu y ki8n trong
qua trinh nghien ciru va trq giup trong vi~c cung dp thOng tin.

3


ChU'ong 1: TBng quan v~ h~ thfing chi tieu ph an tich
(f~ Iva chqn dfii tU'Qllg ki~m tra, thanh tra thu~ thu
nh~p

1.

doanh

nghi~p



ta

khai thu6 dugc ch~p nh~n ngay (ngo~i tru tmang hgp c6 nhfrng
sai s6t v€ tfnh toan ho~c trlnh bay) va rn()t thong bao thu6 chfnh
tht'rc se dugc gu·i den cho f>TNT. Sau d6 cac tcr khai thu6 se dugc
ch<;>n rn~u d~ ki~m tra, thanh tra. 1
M~c du con nhu-ng tranh lu~n nh~t djnh, phuo-ng thuc

"tv khai 1\1' n()p"

dugc xern Ia rn9t phuong thu·c c6 nhi€u U'U di€rn hon va dU'Q'C ap d\)ng

1

Centre for Tax Policy and Administration, Organization for Economic Co-operation and
Development (2006), Strengthening Tax Audit Capabilities: General Principles and
Approaches.

4


ngay cang r(}ng rai VOi

ffi\}C

dfch cai

thi~n



T\f khai t\1'

Ki~m tra trU'C)·c

nqp

khi chAp nh~n

nqp

khi chAp nh~n

Anh

Austria

Argentina

AnD9

Australia

Bi

Brazil

Singapore

BaLan


HoaKy

Luxembourg

Lithuania

Hungary

HaLan

Malta

Ireland

NaUy

Nga

Itali a

Thl,ly Di6n

Slovenia

Mexico

Thl,ly ST

New Zealand

Xudt phat tir vai tro va d?c diem cua kiem tra, thanh tra thu~ trong h~
th6ng W khai tv n('>p, vi~c Iva ch9n d6i tuQ'flg kiem tra Ia m9t vAn d€ h~t
sue quan trQng. N6 quy~t djnh S\1' thanh cong cua cac ffi\lC tieu d€ ra cho
cong tac ki€m tra, thanh tra thu~. C\1 the Ia:
o N~u ch9n cac d6i tuQ'ng c6 rui ro sai l~ch thu~ th&p de kiem tra se t6n

kern tho·i gian nhung khong phat hi~n duQ'c cac truang hQ'p An l~u
thu~. khong thu h6i dUQ'C cac khoan thu~ bi An l~u.

o N€u cac d6i tuQ'flg duQ'c ch9n de ki8m tra theo m('>t khuon m§:u c6

djnh, m9t s6 f>TNT c6 the khong bao gia duQ'c ch9n de kiem tra,
di€u nay Se khong khuy~n khfch dUQ'C S\1' tuan thu.
o Vi~c thu th~p thong tin de danh gia muc d9 tuan thu lu~t thu~, xay

dl)·ng co· SO' du· li~u chuftn c(ing nhu phat trien cac cong C\1 danh gia
rui ro theo lu~t djnh va hoan thi~n cac quy djnh thu~ doi hoi each
th(rc ll)·a ch9n cac d6i tu·9·ng kiem tra, thanh tra phai tfnh toan de c6
dUQ'C cac k~t qua phu hQ'p.
1.2.Cac h~ thBng ltfa chqn c1Bi tU"Q'Ilg ki~m tra, thanh tra thui thu
nh~p

doanh nghi~p

7


Tren th€ gi6'i t6n t~i song song hai h~ thdng Iva chc,m ddi tuqng ki€m tra,
thanh tra thu€ thu nh~p doanh nghi~p; d6 hl h~ thdng h,ra chc,m tren co· sc>'
phan tfch va h~ thdng h,ra ch<;>n ngdu nhien.

nghi~m

cua James

Aim eta!. (1993) da cho thAy h~ thdng nay c6 anh huang dang k~ dSn
S\1' tuan thu thu€. 4
H~ thdng nay ngay cang phat tri~n t~i nhi~u qudc gia vi nha vao S\1' phat
tri~n cua cong ngh~ thong tin da lam tang kha nang cua h~ thdng:

Kha nang luu trii· va tdc d() xt'r ly cua may tfnh.
-

Cac t'mg d1,1ng ky thu~t khai pha dii·

M~c du v~y, n6 cling

li~u

(data mining).

bi cho Ia con nhung h~n che nhAt djnh. C1,1 th~ Ia

kha nang trao dbi thong tin cua cac DTNT thOng qua S\1' trq giup cua cac
chuyen vien tu vAn thue co th~ anh huang dSn cac du· li~u so sanh, t~o
4

James Aim, Mark B. Cranshaw and Michael Mckee (1993), Tax Compliance with
Endogenous Audit Selection Rules, Kyklos.

8

trinh nay duqc thvc hi~n lien tvc trong rn()t s6 narn de thu tMp
thong tin cfrn thi€t.
-

Danh gia rnuc tuan thu. Cac chuang trinh kiern tra, thanh tra dva
tren cac d6i tuqng Iva chQn ngdu nhien c6 thS giup danh gia rnu·c
tuan thu cua DTNT trong n€n kinh t€ vao rn()t giai do~n cv the.
Day Ia thOng tin quan trQng cho di€u chinh cac chinh sach quan
ly thu€.

-

Kiem chung cac rno hinh danh gia rui ro. Khi xay dvng cac rno
hinh danh gia rui ro sai l~ch thu€, ca quan thu€ c6 thS ti€n hanh
m()t s6 cu()c kiern tra, thanh tra tren ca sa rn()t rndu ngdu nhien dS
so sanh k€t qua d~t duqc cua rno hinh danh gia rui ro.

-

Ghi nh?n nhOng vAn d€ rn&i phat sinh. Vi~c Iva chQn ngdu nhien
rn()t s6 doanh nghi~p dS kiern tra, thanh tra c6 thS giup phat hi~n
nhti'ng rnanh khoe rn&i trong An l~u thu€ ... ho~c thu th~p thong
tin lien quan den rn()t ho~t d()ng rn6·i trong n€n kinh t€.

- NMn d~ng hanh vi ung xir v€ thu€ d6i v&i cac nh6rn DTNT khac
nhau trong xa h()i. Cac nghien cu·u nay cung dp ca sa khong chi
cho

vi~c



rna r(lng co· mdu se anh huang den m(lt s& 16'n DTNT),

tinh dang tin c~y cua k~t qua (vi co mdu thuemg bi gi6'i h~n do chi phf va
S\1' phan d&i cua c(lng dbng nhu da n6i atren) ...
1.2.3. MAi quan h~ giii'a hai h~ thAng h,ra chQn

Tren th\l'C t~, phdn l&n cac qu&c gia phat tri€n d€u ph&i hqp hai h~ th&ng
l1:1·a chQn d&i tu·qng kiBm tra, thanh tra thu~. Nghien c(ru cua OECD tren
cac qu&c gia thUQC kh&i nay cho thdy kha nhi€u qu&c gia CO SU' d1:1ng h~
th&ng lga chQn ngdu nhien song song v6'i h~ th&ng lga chQn tren ca

sa

phan tfch. Bang 1.2 trinh bay m(rc d9 sfr d1:1ng h~ th&ng lt,ra chQn ngftu
nhien t~i m(lt s& qu&c gia thu(lc OECD. 5
Trong cac qu6c gia neu tren, Hoa Ky Ia qu6c gia c6 chuang trinh 11:1·a
chQn ngdu nhien v6'i co mdu 16'n va thai gian keo dai, thf d\1 Chuang
trinh danh gia muc d9 tuan thu cua d&i tuQng n(lp thu€ (TMCP) keo dai
tir nam 1963 d~n nam 1988. Sau khi chuang trlnh nay chdm dut, Ca
quan Thu~ Lien bang Hoa Ky da ti~p t\(c Chuang trinh Nghien cuu
Qu6c gia (NRP) b~t ddu ru· nam 2002 den nay.

5

Centre for Tax Policy and Administration, Organization for Economic Co-operation and
Development (2004), Compliance Risk Management- Use of Random Audit Programs.

10