MỤC LỤC
NỘI DUNG
Trang
I. MỞ ĐẦU
1
1.1. Lý do chọn đề tài.
1
1.2. Mục đích nghiên cứu
2
1.3. Đối tượng nghiên cứu
2
1.4. Phương pháp nghiên cứu
2
II. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2
2.1. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
16
III. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
17
3.1. Kết luận
17
3.2. Kiến nghị
18
14
1
I. MỞ ĐẦU
1.1. Lí do chọn đề tài.
Trong nhà trường phổ thông, Ngữ văn là môn khoa học xã hội có vai trò
rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy của con người. Học
Ngữ văn vừa giúp người học có trình độ học vấn phổ thông vừa giúp người học
phát triển và hoàn thiện về mặt nhân cách, giúp các em biết yêu cái hay cái đẹp,
ghét cái xấu, biết cách ăn nói, giao tiếp ... trong cuộc sống hàng ngày. Giúp học
sinh cảm nhận và bày tỏ ý kiến về cái hay cái đẹp của tác phẩm văn chương là
một trong những sứ mệnh của người giáo viên để hoàn thành mục tiêu giáo dục
ấy. Làm sao để từ những nội dung vấn đề của tác phẩm các em có thể bộc lộ
phương pháp trong dạy và học hiện nay. Để góp phần nho nhỏ trong việc nâng
cao kiến thức cho học sinh và việc đổi mới phương pháp trong quá trình giảng
dạy và ôn luyện cho học sinh lớp 9 môn Ngữ văn, tôi xin góp một phần cách
hiểu, cách rèn luyện học sinh qua đề tài: Rèn luyện kĩ năng so sánh nhằm nâng
cao hiệu quả viết văn nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cho học
2
sinh lớp 9 trường THCS thị trấn Cành Nàng, huyện Bá Thước. Với đề tài này,
bản thân tôi mong muốn đưa lại hiệu quả cao trong dạy và học Ngữ văn THCS.
Vì vậy rất mong được sự ủng hộ và chia sẻ của các đồng nghiệp!
1.2. Mục đích nghiên cứu.
Với đề tài Rèn luyện kĩ năng so sánh nhằm nâng cao hiệu quả viết văn
nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cho học sinh lớp 9 trường THCS
thị trấn Cành Nàng, huyện Bá Thước, tôi mong muốn nâng cao chất lượng giờ
học tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) và kĩ năng viết bài văn nghị luận văn
chương về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cũng như tạo được niềm yêu thích
của các em học sinh với bộ môn Ngữ văn. Hơn thế, tôi cũng mong được chia sẻ
những kinh nghiệm cá nhân với các đồng nghiệp để góp phần nâng cao hơn nữa
chất lượng bộ môn Ngữ văn đáp ứng mục tiêu giáo dục mà cả xã hội đang kỳ
vọng.
1.3. Đối tượng nghiên cứu.
Đề tài Rèn luyện kĩ năng so sánh nhằm nâng cao hiệu quả viết văn nghị
luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cho học sinh lớp 9 trường THCS thị
trấn Cành Nàng, huyện Bá Thước, tôi sẽ tập trung nghiên cứu các khai thác, sử
dụng kĩ năng so sánh có hiệu quả cho học sinh lớp 9 khi làm kiểu bài nghị luận
về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích).
1.4. Phương pháp nghiên cứu.
Phương pháp xây dựng cơ sở lý thuyết : Nghiên cứu tài liệu, để nắm rõ
như thế nào là dạy học so sánh và áp dụng vào bài học ra sao.
mới khiến cho luận điểm có sức thuyết phục. Và lập luận là cách nêu luận cứ để
dẫn đến luận điểm. Lập luận phải chặt chẽ, hợp lí thì bài văn mới có sức thuyết
phục [7]. Với bài nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) học sinh tiếp
tục cần phải nắm vững vừa phải vận dụng linh hoạt những kiến thức chung về
văn nghị luận vào bài làm. Vì nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) là
“trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay
nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể. Bài nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc
đoạn trích) cần có bố cục mạch lạc, có lời văn chuẩn xác, gợi cảm.” [9]. Từ đó,
ta thấy bài nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) là kiểu bài có tính
chất tổng hợp cao, đòi hỏi người viết không chỉ nắm vững tác phẩm truyện mà
còn phải biết bày tỏ chính kiến riêng của mình về vấn đề nghị luận. Vì vậy khi
viết bài phải sử dụng nhiều thao tác nghị luận. Trong chương trình THCS, học
sinh được học các thao tác lập luận thành bài riêng biệt là phép lập luận chứng
minh, phép lập luận giải thích, phép lập luận phân tích và tổng hợp. Phép lập
luận chứng minh là dùng những lí lẽ, bằng chứng chân thực, đã được thừa nhận
để chứng tỏ luận điểm mới (cần được chứng minh) là đáng tin cậy [7]. Phép lập
luận giải thích là làm cho người đọc hiểu rõ các tư tưởng, đạo lí, phẩm chất,
quan hệ... cần được giải thích nhằm nâng cao nhận thức, trí tuệ, bồi dưỡng tư
tưởng, tình cảm cho con người [7]. Phép lập luận phân tích là phép lập luận trình
bày từng bộ phận, phương diện của một vấn đề nhằm chỉ ra nội dung của sự vật,
hiện tượng. Để phân tích nội dung của sự vật, hiện tượng, người ta có thể vận
dụng các biện pháp nêu giả thiết, so sánh, đối chiếu,... và cả phép lập luận giải
thích, chứng minh [9]. Phép lập luận tổng hợp là phép lập luận rút ra cái chung
từ những điều đã phân tích. Không có phân tích thì không có tổng hợp. Lập luận
tổng hợp thường đặt ở cuối đoạn hay cuối bài, ở phần kết luận của một phần
hoặc toàn bộ văn bản [9]. Ngoài ra khi tìm hiểu các bài văn mẫu làm ngữ liệu
các em còn được làm quen với phép lập phép lập luận so sánh.
Theo “Từ điển Tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ
biên thì “so sánh là nhìn vào cái này mà xem xét cái kia để thấy sự giống nhau,
khác nhau hoặc sự hơn kém”. Theo “Từ điển Tu từ – phong cách học – thi pháp
độc đáo của đối tượng văn học cũng như những sáng tạo của nghệ sĩ. Để rèn
luyện và hướng dẫn học sinh thực hiện tốt kĩ năng này nói riêng, cảm thụ văn
học nói chung, về phía học sinh, giáo viên cần phải chỉ đường cho học sinh biết
cách sử dụng so sánh khi làm bài một cách cụ thể, dễ nhớ, dễ hiểu.
2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Tình hình địa phương:
Thị trấn Cành Nàng là đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc huyện Bá
Thước, cách Thành phố Thanh Hóa khoảng 110 km về phía Tây. Là một Thị trấn
huyện lỵ, là một trung tâm buôn bán sầm uất của huyện Bá Thước. Thị trấn
Cành Nàng được chia thành 5 đơn vị khu dân cư ( 5 khu phố) trải dài theo Quốc
lộ 217 với chiều dài khoảng 3 km. Trường THCS Thị trấn Cành Nàng đóng tại
phố 3 thị trấn Cành Nàng.
2.2.2 Tình hình nhà trường:
- Từ ngày 01/10/ 2014 UBND Huyện phê duyệt đề án: Thành lập trường
trung tâm các lớp chất lượng cao ở Trường THCS Thị trấn Cành Nàng, nhà
trường đã tuyển sinh thu hút nhiều học sinh năng khiếu trên địa bàn huyện về
học tại trường nên đa phần đối tượng học sinh nói chung, học sinh khối lớp 9 nói
riêng đều chăm ngoan và có ý thức học tập tốt.
- Tình hình đội ngũ giáo viên: Ban giám hiệu: 03, giáo viên 22, nhân viên
03. Có 2 tổ chuyên môn: Tổ Tự nhiên 13, tổ Xã hội 9 ( trong đó môn Ngữ văn
có 4 đồng chí).
- Thực trạng chương trình: Trong chương trình Ngữ văn ở bậc Trung học
cơ sở, phần đọc hiểu văn bản chiếm một thời lượng khá lớn trong chương trình.
Với chương trình lớp 9, đọc hiểu văn bản là 59 tiết/175 tiết (chiếm 33.7%) thì
đọc hiểu tác phẩm truyện là 29/59 (chiếm 49.2% thời lượng), đọc hiểu tác phẩm
thơ là 15/175 tiết (chiếm 25.4% thời lượng), còn lại các thể loại khác là 15/175
tiết (chiếm 25.4% thời lượng).
5
2
50%
2
50%
1
25%
3
75%
Qua điều tra và thực tế trực tiếp giảng dạy, tôi nhận thấy: Với giáo viên
dạy Ngữ văn, rèn kĩ năng so sánh cho học sinh thật sự rất cần thiết và quan
trọng. Tuy nhiên thực tế việc hướng dẫn học sinh kĩ năng này còn mang tính chủ
quan tìm kiếm, mày mò từ kinh nghiệm cá nhân nên một số giáo viên còn e ngại
và chưa rèn học sinh vận dụng kĩ năng này nhiều.
Thực trạng nhận thức của học sinh đối với môn Ngữ văn về việc thực hiện
kĩ năng so sánh:
Nội dung
HS đã hiểu được vai trò của kĩ năng so sánh
trong bài văn nghị luận về tác phẩm truyện
(hoặc đoạn trích)
HS hiểu được vai trò của kĩ năng so sánh
9
15%
51
85%
Về phía học sinh ở bậc trung học cơ sở nói chung và học sinh khối 9 nói
riêng khả năng cảm thụ tác phẩm bằng kĩ năng so sánh chưa tốt. Phần lớn các
em chỉ cảm nhận bằng cảm tính vai trò của kĩ năng này và vận dụng nó còn tùy
tiện mà chưa có bài bản, khoa học. Hơn nữa trong xu thế xã hội hiện nay, việc
6
hứng thú với văn chương và tạo nên những sản phẩm cảm thụ văn chương của
học sinh có giá trị thật sự chưa nhiều ...
Kết quả qua bài kiểm tra của học sinh: Sau khi được phân công giảng dạy
môn Ngữ văn 9 trong năm học 2015 - 2016, kết quả bài kiểm tra nghị luận về tác
phẩm truyện (hoặc đoạn trích) của học sinh lớp 9 chưa được cao. Qua bài kiểm
tra tiết 48 (Kiểm tra truyện trung đại - học kỳ I) và tiết kiểm tra 120 (Viết bài tập
làm văn số 6- học kỳ II) với đề bài có một câu yêu cầu học sinh cảm thụ tác
phẩm truyện thì kết quả chưa đạt như kì vọng của giáo viên.
Điểm
Điểm
Điểm
Điểm
Điểm dưới 3
9 - 10
3
9B
30
0
0
6
20
20
67
4
13
0
0
Thực trạng về vận dụng kĩ năng so sánh trong bài văn nghị luận về tác
phẩm truyện (hoặc đoạn trích) còn tồn tại như trên đã phần nào hạn chế khả
năng tiếp thu, cảm nhận tác phẩm văn chương khi các em vận dụng vào làm bài
tập. Bởi vậy, trên thực tế hàng năm khả năng lĩnh hội cũng như kĩ năng làm bài
văn ở các em đạt kết quả chưa cao như mong muốn của người dạy. Trong các bài
trích) cho học sinh lớp 9 trường THCS thị trấn Cành Nàng, huyện Bá Thước với
mong muốn cải tiến phương pháp dạy học theo hướng tích cực, đưa lại hiệu quả
cao trong dạy và học Ngữ văn.
2.3. Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải
quyết vấn đề .
2.3.1. Biện pháp 1: Rèn luyện kĩ năng cho học sinh so sánh nhân vật
văn học ở tác phẩm truyện( hoặc đoạn trích).
Nhân vật văn học là khái niệm chỉ hình tượng cá thể người trong tác phẩm
văn học - cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phương diện
riêng. Ðối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn
giữ vị trí trung tâm. Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh
thiên nhiên, những lời bình luận...đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng
cho tác phẩm nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc
xây dựng nhân vật. Ðọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn
người đọc thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người
được nhà văn thể hiện. Tô Hoài đã có lí khi cho rằng "Nhân vật là nơi duy nhất
tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác" [3]. Vì vậy, nghị luận
về nhân vật trở thành con đường quan trọng nhất để đi đến giá trị hiện thực, giá
trị nhân đạo của tác phẩm, để nhận ra lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn.
Khi nghị luận về nhân vật ta cần làm bật thông điệp mà người nghệ sĩ gửi
gắm ở nhân vật qua các phương thức, phương tiện, phương pháp thể hiện như:
lai lịch, ngoại hình, lời thoại, nội tâm, hành động, … của nhân vật. Tuy nhiên để
làm bật những phương diện này ta không chỉ dừng lại đơn thuần ở nhân vật mà
phải đặt nhân vật trong tương quan với các nhân vật khác hoặc có thể là mâu
thuẫn, xung đột kịch. Khi nghị luận về nhân vật, ta có thể đối chiếu, so sánh, …
các kiến thức để làm nổi bật nhân vật.
Ví dụ 1: Đề bài: Cảm nhận về nhận vật Thúy Kiều trong đoạn trích “Chị em
Thúy Kiều” (trích “Truyện Kiều”) của Nguyễn Du.
Với đề bài này yêu cầu học sinh phải biết nghị luận về nhân vật. Khi cảm
nhận nhân vật Thúy Kiều qua đoạn trích “Chị em Thúy Kiều” (trích “Truyện
nàng. Cung đàn “ bạc mệnh” mà Kiều tự sáng tác chính là sự ghi lại tiếng lòng
của một trái tim đa sầu, đa cảm. Như vậy vẻ đẹp của Kiều là vẻ đẹp của cả sắc tài – tình, vẻ đẹp của một quốc sắc thiên hương. Cũng như Thuý Vân, chân dung
của Kiều là chân dung mang tính cách, số phận. Vẻ đẹp của Kiều khiến tạo hoá
phải ghen ghét, đố kị nên dự báo số phận của nàng sẽ éo le, đau khổ. Qua sự đối
sánh ta thấy được sự tinh tế và tài tình của Nguyễn Du khi tả chân dung người
đẹp.
Ví dụ 2: Đề bài: Cảm nhận vẻ đẹp của tình cha trong truyện ngắn “Chiếc
lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng. [14]
Với đề bài này, học sinh phải nắm vững kiến thức bài văn yêu cầu là một bài
nghị luận văn học về nhân vật trong tác phẩm truyện (người cha – anh Sáu). Để
làm rõ được tình cảm cha con thiêng liêng, sâu nặng ở người cha đáng kính này,
ta rất cần phải vận dụng kỹ năng so sánh. Đó là việc ta đối chiếu diễn biến tâm
lí, hành động giữa anh Sáu với bé Thu trong lần gặp gỡ của hai cha con sau tám
năm xa cách. Được về thăm nhà sau bao năm ở chiến khu, khao khát đốt lòng
anh Sáu là được gặp con, được nghe con gọi tiếng ba, được ôm đứa con bé bỏng
trong vòng tay yêu thương. Vì thế, về gần tới nhà, thoáng thấy bóng con, anh
Sáu vô cùng xúc động, không chờ xuồng cập bến, anh nhón chân nhảy thót lên
xô chiếc xuồng tạt ra rồi vội vàng bước những bước dài. Tiếng gọi "Thu!
Con…" anh phải kìm nén bao lâu nay bỗng bật ra thật cảm động, làm người đọc
thấy nghẹn ngào. Nhưng ngược lại với điều anh Sáu mong muốn, bé Thu - con
gái anh lại ngơ ngác, hốt hoảng rồi vụt chạy và kêu thét lên khiến người cha đau
khổ, hai tay buông thõng như bị gãy. Rồi suốt ba ngày nghỉ phép, anh không
dám đi đâu xa, chỉ quanh quẩn gần con. Song, anh càng xích lại gần nó càng lùi
xa; anh càng khao khát được nghe tiếng “ba” từ lòng con, nó càng không gọi...
Bị con cự tuyệt, anh Sáu đau khổ nhưng vẫn cố nén thất vọng để yêu thương và
bù đắp cho con…
Phát hiện ra sự đối lập trong lần gặp gỡ giữa cha con anh Sáu, giáo viên sẽ
giúp học sinh thấy được tấm lòng người cha mêng mang, dành tình yêu thương
con hết mực của anh Sáu. Không chỉ vậy, để học sinh hiểu rõ hơn nữa tình cha
9
Như vậy, thao tác so sánh nhân vật trong tác phẩm truyện chính là chìa
khoá để các em bước vào tìm hiểu và phát hiện ra những nét riêng của nhân vật
trong tác phẩm đồng thời cảm nhận được vẻ đẹp phong phú của tác phẩm, mở ra
những khả năng khám phá về thế giới hình ảnh kì diệu trong văn học.
2.3.2. Biện pháp 2: Rèn luyện kĩ năng cho học sinh so sánh ở cấp độ
tác phẩm truyện( hoặc đoạn trích).
Khi hướng dẫn học sinh cảm thụ tác phẩm truyện, người giáo viên sẽ
hướng dẫn các em cảm thụ văn bản theo đặc thù của thể loại văn chương. Sau
bước khám phá đó để giúp các em hiểu sâu, nắm kĩ hơn tác phẩm ta có thể
hướng dẫn học sinh thao tác so sánh ở cấp độ tác phẩm. Trong kiểu bài nghị luận
về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích), dạng đề yêu cầu học sinh phải vận dụng kĩ
năng so sánh tương đối nhiều, đặc biệt là trong quá trình ôn luyện bồi dưỡng học
sinh mũi nhọn. Mục đích của việc so sánh giữa tác phẩm này với tác phẩm kia
để phát hiện ra :
- Những tác phẩm trước nó để thấy sự kế thừa và cách tân.
- Những tác phẩm sau nó để thấy đặc điểm của văn chương thời đại và sự phát
triển của văn chương nói chung.
10
- Những tác phẩm cùng thời để thấy được sự độc đáo.
- Những tác phẩm của chính nhà văn để thấy vẻ riêng, nét riêng hoặc một quy
luật chung nào đó.
Để làm được điều này, thì giáo viên cũng phải hướng dẫn cho học sinh
cách so sánh, tích hợp:
- Xác định vấn đề cần nghị luận trong tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích).
- Vận dụng những kiến thức đã học để phát hiện ra tác phẩm có điểm chung và
riêng gì so với các tác phẩm khác (có thể cùng hoặc khác thời)
- Từ sự so sánh đó rút ra những nhận xét khái quát, nâng cao.
Ví dụ 1: Với đề bài: Từ truyện cổ tích dân gian “Vợ chàng Trương” và
bến sông ấy.
trên tường và nói đó chính là người
hay tới đêm đêm. Lúc đó chàng mới
hiểu ra vợ mình bị oan.
- Phan Lang tình cờ gặp lại Vũ Nương
dưới thuỷ cung. Khi Phan Lang trở về
trần gian, Vũ Nương gửi chiếc hoa
vàng cùng lời nhắn cho Trương Sinh.
- Trương Sinh lập đàn giải oan trên
bến Hoàng Giang. Vũ Nương trở về
11
ngồi trên chiếc kiệu hoa đứng giữa
dòng, lúc ẩn, lúc hiện.
? So sánh về cách sắp xếp các sự việc giữa hai tác phẩm và rút ra nhận xét?
“Vợ chàng Trương”
“Chuyện người con gái Nam Xương”
- Truyện cổ tích chỉ thiên về kể - Trên cơ sở cốt truyện “Vợ chàng Trương”,
những sự kiện dẫn đến nỗi oan trong “Chuyện người con gái Nam Xương” tác
khuất của Vũ Nương.
giả đã sắp xếp lại một số tình tiết, thêm bớt
hoặc tô đậm những tình tiết có ý nghĩa, có tính
chất quyết định đến quá trình diễn biến của
truyện cho hợp lí, tăng cường tính bi kịch và
cũng làm cho câu chuyện trở nên hấp dẫn và
sinh động hơn.
Từ đó HS đánh giá được một số nhận xét về sự sáng tạo nghệ thuật của
Nguyễn Dữ được thể hiện ở các biểu hiện cụ thể như :
+ Ở phần đầu truyện nhà văn đã thêm chi tiết Trương Sinh “đem trăm lạng
con người vừa giàu phẩm chất truyền thống vừa đậm nét thời đại. Tiếp theo sẽ
giúp học sinh làm sáng tỏ nhận định. Ở nội dung này giáo viên có thể hướng dẫn
học sinh từng nội dung chung, sau đó đối sánh trong từng tác phẩm. Chẳng hạn
như:
- Hình tượng con người giàu phẩm chất truyền thống:
+ Người lính trong bài thơ Đồng chí hiện lên với vẻ đẹp chân chất, mộc mạc,
gắn bó tha thiết với quê hương, giàu tình yêu nước…
+ Những người nông dân trong truyện ngắn Làng, đặc biệt là ông Hai là những
người thật thà, chất phác, chăm chỉ, yêu làng quê tha thiết…
- Hình tượng con người mang đậm nét thời đại:
+ Ở Đồng chí là tình đồng chí đồng đội. Đây là những tình cảm mới của con
người Việt Nam giai đoạn này.
+ Ở truyện ngắn Làng, sự thống nhất hài hòa giữa tình yêu làng quê với tình yêu
đất nước và niềm tin yêu cách mạng, kháng chiến là vẻ đẹp mới của người nông
dân Việt Nam, cũng là của con người Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp.
Từ sự so sánh kết hợp với cách dùng lí lẽ, dẫn chứng chặt chẽ, tiêu biểu,
học sinh sẽ rút ra được điểm gặp gỡ giữa các tác phẩm. Hai tác phẩm đã xây
dựng thành công hình tượng nghệ thuật về con người Việt Nam vừa kết tinh giá
trị cao đẹp của truyền thống vừa mang những nét tiêu biểu của con người thời
đại. Những vẻ đẹp ấy giúp ta có cái nhìn chân thực, toàn diện về con người Việt
Nam trong 30 năm chiến tranh vệ quốc và xây dựng đất nước. Xây dựng thành
công những hình tượng nghệ thuật cao đẹp về con người Việt Nam đã chứng tỏ
sự gắn bó am hiểu sâu sắc cũng như tình cảm của Chính Hữu, Kim Lân với cuộc
sống con người. Nhận định đã khái quát được những thành tựu nổi bật của văn
học Việt Nam từ 1945-1975, giúp ta có cái nhìn sâu sắc về một giai đoạn văn
học có ý nghĩa lớn trong quá trình phát triển của nền văn học dân tộc. Những
thành tựu này đã làm sáng tỏ hơn nữa quy luật kế thừa và sáng tạo của văn học.
Như vậy, cách so sánh giữa tác phẩm với tác phẩm là một trong số những
dụng. Bởi vì điều quan trọng trong văn chương không phải là đề tài mà là cách
xử lí đề tài của tác giả.
Ví dụ 1: Như khi hướng dẫn học sinh làm đề văn : Cảm nhận về thân
phận và vẻ đẹp của người phụ nữ trong xã hội phong kiến qua hai nhân vật: Vũ
Nương trong “Chuyện người con gái Nam Xương” (Nguyễn Dữ), Thúy Kiều
trong “Truyện Kiều” (Nguyễn Du). [3].
Đề bài yêu cầu học sinh phải biết vận dụng kiểu bài nghị luận về tác phẩm
truyện (hoặc đoạn trích) để phân tích, bình giá, tổng hợp, khái quát vấn đề (Cụ
thể: phân tích, nhận xét, đánh giá 2 nhân vật: Vũ Nương (Chuyện người con gái
Nam Xương), Thúy Kiều (Truyện Kiều) để tổng hợp khái quát vấn đề: thân phận
và vẻ đẹp người phụ nữ Việt Nam trong xã hội phong kiến). Để giúp học sinh
làm tốt bài này, giáo viên hướng dẫn học sinh nhớ lại kiến thức từ hai tác phẩm
qua việc so sánh. Học sinh cần giới thiệu được một cách khái quát về hai nhân
vật Vũ Nương trong “Chuyện người con gái Nam Xương” (Nguyễn Dữ), Thúy
Kiều trong “Truyện Kiều” (Nguyễn Du). Tiếp đó nêu và phân tích được những
đặc điểm chung nhất của hai nhân vật về thân phận và vẻ đẹp:
+ Thân phận: Thân phận của những con người chịu nhiều bất công, oan ức và bị
chà đạp về nhân phẩm.
+ Vẻ đẹp: Vẻ đẹp của nhan sắc, tâm hồn; vẻ đẹp của khát vọng tình yêu, hạnh
phúc và quyền sống …
Từ sự tổng hợp kiến thức từ hai tác phẩm, học sinh khái quát được vấn đề
nghị luận: Số phận Vũ Nương, Thúy Kiều hội đủ những bi kịch của người phụ
nữ sống trong xã hội phong kiến. Vẻ đẹp của Vũ Nương, Thúy Kiều là vẻ đẹp
truyền thống của người phụ nữ Việt Nam. Qua hai nhân vật ta cảm nhận được
giá trị nhân đạo toát lên từ hình tượng nhân vật. Đó là tiếng nói cảm thương sâu
sắc trước số phận bi kịch và tiếng nói khẳng định, ngợi ca con người và những
khát vọng chân chính của con người.
Ví dụ 2: Như khi hướng dẫn học sinh làm đề văn: Vẻ đẹp của thế hệ trẻ
Việt Nam thời kháng chiến chống Mĩ cứu nước qua hai nhân vật: anh thanh niên
trong “Lặng lẽ Sa Pa” ( Nguyễn Thành Long) và Phương Định trong “Những
+ Trong đời sống tâm hồn, tình cảm: Dù sống trong hoàn cảnh ác liệt, căng
thẳng, dữ dội nhất nhưng cô có một tâm hồn trong sáng, hồn nhiên, vô tư, lạc
quan, yêu đời; nhạy cảm, giàu mộng mơ, có tình cảm yêu mến, sự cảm phục và
sẵn lòng giúp đỡ đồng đội trong tổ, trong đơn vị..
Từ sự tổng hợp kiến thức từ hai tác phẩm, học sinh khái quát được vấn đề
nghị luận: Vẻ đẹp của thế hệ trẻ Việt Nam thời kháng chiến chống Mĩ cứu nước
qua hai nhân vật: anh thanh niên và Phương Định. Một người ở hậu phương,
một người ở tiền tuyến nhưng cả hai có điểm chung là đều có tinh thần trách
nhiệm cao trong công việc; không ngai gian khổ hi sinh trong hoàn cảnh đơn
độc hay ác liệt; sống có lí tưởn, sống là để cống hiến, phục vụ, sẵn sàng hi sinh
cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Cả hai nhân vật cùng có tinh thần
dũng cảm, lạc quan, yêu đời, trẻ trung, sôi nổi hồn nhiên; giản dị, khiêm tốn.
Qua hai nhân vật cho ta thấy: Vẻ đẹp của tuổi trẻ Việt Nam trong thời kì kháng
chiến chống Mĩ cứu nước mà hai nhà văn muốn khẳng định, ca ngợi.
Chính từ cách so sánh đề tài giữa các tác phẩm như thế này, ta không chỉ
giúp các em nhận ra cách khai thác đề tài của tác giả mà còn phát hiện được tài
năng của các thi nhân, văn nhân qua cách xử lí đề tài.
2.3.4. Biện pháp 4: Rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh ở cấp độ
khuynh hướng tư tưởng ( Đối với học sinh giỏi).
Văn học Việt Nam là sản phẩm tinh thần quí báu của dân tộc, phản ánh
tâm hồn và tính cách Việt Nam với những nét bền vững đã thành truyền thống
và có sự vận động trong trường kì lịch sử. Bởi vậy khi hướng dẫn học sinh cảm
thụ các tác phẩm văn học, người dạy cần hướng dẫn các em nhận ra những nội
15
dung chủ đạo của văn học Việt Nam như: tinh thần yêu nước, ý thức cộng đồng;
tinh thần nhân đạo; sức sống bền bỉ và tinh thần lạc quan. Vậy làm thế nào để
học sinh nhận ra và hiểu sâu, nắm vững được những nội dung chủ đạo này của
văn học nước nhà thì rất cần thao tác đối chiếu, so sánh, tích hợp, tổng hợp giữa
luật của tự nhiên: tức nước vỡ bờ. Vì thế “Tức nước vỡ bờ” (“Tắt
đèn”) được coi là bản án đanh thép về chính sách thuế má bất
công, vô lí đương thời. Qua đoạn trích này dường như nhà văn đã
lờ mờ nhận ra con đường để giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc
chỉ có thể là bằng đấu tranh bằng bạo lực cách mạng.
“Lão Hạc” - Với của nhà văn Nam Cao, ông lại đặc biệt quan tâm tới nhân
tính, nhân phẩm của con người. Chính vì vậy ông đi sâu vào phân
tích những bi kịch tinh thần của con người trong sự lựa chọn giữa
sự sống - cái chết và nhân cách con người.Lão Hạc rơi vào hàng
loạt những bi kịch. Vợ mất, con cũng phẫn chí bỏ làng, bỏ mình đi
vì cái nghèo khiến nó không có tiền cưới được vợ. Mọi tình cảm
dành cho con ông gửi cả vào kỉ vật nó để lại là con chó, nhưng lại
một lần nữa cái đói nghèo lại cướp con chó ra khỏi lão khiến lão
16
thêm một lần đau đớn, dằn vặt… Bán chó có tiền rồi nhưng lão lại
phân vân, xót xa khi nghĩ đến ăn vào số tiền đó và cả những tiền
khác lão dành dụm lâu nay cho con. Lão quyết tâm không phiền
luỵ đến hàng xóm. Lão cũng không thể theo gót Binh Tư, bán rẻ
lương tâm để kiếm ăn qua ngày. Lão đã lặng lẽ chọn cho mình một
con đường để bảo toàn nhân cách của mình thật khiến ta xót xa,
đau đớn mà vô cùng cảm động: ăn bả chó tự tử! Cái chết của lão
đã khẳng định cái đẹp của tâm hồn con người vẫn toả sáng trong xã
hội đầy rẫy tối tăm, cạm bẫy. Nhân tính người dẫu rơi vào tận cùng
của éo le, cùng quẫn vẫn không thể mất đi mà càng được khẳng
định, tỏa sáng.
Qua sự so sánh trên, học sinh sẽ nhận ra được sự gặp gỡ nhau về tấm lòng
nhân đạo của Ngô Tất Tố và Nam Cao dành cho người nông dân trước Cách
mạng. Điều đó được thể hiện ở sự cảm thông trước số phận khốn khổ, bất hạnh
kĩ năng so sánh trong bài văn nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) qua
17
thực hành các bài tập thì năng lực làm bài của học sinh cũng có những tiến bộ rõ
rệt. Học sinh nắm vững hơn các kỹ năng làm văn, được tiếp cận với nhiều dạng
đề, từ đó, rèn luyện nhiều thao tác nghị luận. Sau đó tôi tiếp tục tiến hành điều
tra việc hiểu biết và vận dụng kĩ năng so sánh khi làm bài nghị luận về một tác
phẩm truyện (hoặc đoạn trích) ở học sinh thì đã có kết quả khả quan như sau:
Kết quả tiết 48 (Kiểm tra truyện trung đại - học kỳ I):
Lớp
Sĩ
số
9A
30
9B
30
Điểm
9 - 10
Tổng
%
số
2
%
số
2
7
0
0
Điểm dưới
3
Tổng
%
số
0
0
Kết quả tiết kiểm tra 120 (Viết bài tập làm văn số 6 - học kỳ II):
Điểm
Điểm
Điểm
Điểm
Điểm dưới
9 - 10
6,5 – 8,5
5,0 – 6,0
3,0 – 4,5
3
Sĩ
Lớp
số Tổng
10
18
60
9
30
0
0
0
Bên cạnh đó kết quả thi học sinh giỏi của nhà trường bước đầu đã đạt
được thành tích đáng khích lệ. Trong năm học 2015 - 2016, các em đội tuyển
lớp 9 đạt 2 giải nhì, 2 giải ba, 5 giải khuyến khích cấp Huyện; lớp 8 đạt 1 giải
nhất, 2 giải nhì, 2 giải ba, 6 giải khuyến khích cấp huyện; khối 7 đạt 1 giải nhì, 4
giải ba, 5 giải khuyến khích giao lưu cấp Cụm; kết quả thi vào 10 đạt tỉ lệ môn
Ngữ văn từ 5 điểm trở lên là 95 % ( 60 em), trong đó có cả học sinh đạt điểm 9.
Trong năm học 2016 - 2017, có 10 em đạt giải cấp Huyện, có 5 em được tham
gia ôn luyện đội tuyển cấp tỉnh. Quả thực với chúng tôi, đó là nguồn khích lệ
động viên vô cùng đáng quý sau bao thời gian thầy trò cùng nhau đồng hành
trong những giờ học, mùa thi...
III. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ.
3.1. Kết luận:
Từ thực tế giảng dạy, chúng tôi nhận thấy:
- Kĩ năng so sánh có một tầm quan trọng đặc biệt trong việc nhận thức, rút ra
hiệu quả viết văn nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cho học sinh
lớp 9 trường THCS thị trấn Cành Nàng, huyện Bá Thước là cách mà từng bước
chúng tôi hình thành, rèn luyện năng lực văn chương ở học sinh. Từ đó giúp các
em thấy được vẻ đẹp của văn học, của đời, có tình cảm yêu thích bộ môn Ngữ
văn và tình yêu văn học. Vì vậy, trong khuôn khổ của sáng kiến kinh nghiệm của
cá nhân, tôi xin trân trọng giới thiệu cách thực hiện này tới các đồng nghiệp với
mong muốn góp một phần nhỏ vào việc cải tiến phương pháp giảng dạy và nâng
cao chất lượng bộ môn Ngữ văn ngày càng tốt hơn.
3.2. Kiến nghị:
Chương trình thay sách giáo khoa của ngành giáo dục là một sự chuyển
mình rất mạnh mẽ, mang lại những tiến bộ tích cực, thu hút được rất nhiều sự
quan tâm của các cấp, ngành và nhân dân. Với vai trò là giáo viên trực tiếp giảng
dạy Ngữ văn THCS nói chung và Ngữ văn 9 nói riêng. Tôi xin mạnh dạn có một
số kiến nghị đề xuất:
- Trong chương trình Ngữ văn 9 được xem là điểm kết thúc cho vòng 2
của chương trình THCS. Nó vừa tổng kết kiến thức, kĩ năng được học tập và rèn
luyện trong bốn năm học cho học sinh vừa chuẩn bị cho kì thi cuối khoá; đồng
thời tạo tâm thế, tiềm lực cho người học lên PTTH hoặc đi vào cuộc sống. Cho
nên có vị trí, tầm quan trọng rất lớn. Từ thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy kĩ năng
so sánh trong tác phẩm văn chương có một tầm quan trọng lớn. Vì vậy, trong
thời gian tới, ở chương trình sách giáo khoa chỉnh lí nên có bài dạy về kĩ năng so
sánh khi cảm thụ tác phẩm văn học nói chung và nghị luận về tác phẩm truyện
nói riêng. Đồng thời, chúng tôi rất mong có sự điều chỉnh về thời gian và kiến
thức phù hợp với năng lực, tầm hiểu biết của học sinh.
19
- Các SKKN có chất lượng cao, mang tính thực tiễn ở huyện, tỉnh ... cần
được đưa về các cơ sở để thảo luận và triển khai thực hiện nhằm nâng cao hơn
nữa tầm hiểu biết kinh nghiệm dạy học của giáo viên.
7. Ngữ văn 11 - Phan Trọng Luận (Tổng chủ biên) - NXB Giáo dục Việt Nam,
xuất bản năm 2015.
8. Ôn luyện thi vào 10 môn Ngữ văn - Chu Văn Sơn (Chủ biên) - NXB Giáo
dục, xuất bản năm 2015.
9. 150 thuật ngữ văn học - Lại Nguyên Ân - NXB Đại học Quốc gia Hà Nội,
xuất bản năm 2002.
21
DANH MỤC
CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG
ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CẤP PHÒNG GD&ĐT, CẤP SỞ GD&GD VÀ
CÁC CẤP CAO HƠN XẾP LOẠI TỪ C TRỞ LÊN
Họ và tên tác giả: Lê Thị Tâm
Chức vụ và đơn vị công tác: Giáo viên – Trường THCS Thị trấn Cành Nàng
-huyện Bá Thước- tỉnh Thanh Hóa
TT
1
2
3
4
Tên đề tài SKKN
C
2007
Phòng
C
2009
Phòng
B
2015
Phòng
B
2017
22
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Copyright: Tài liệu đại học ©