1. Lí do chọn đề tài
Nở rộ vào thời điểm cuối thập kỉ 70 đầu thập kỉ 80 của thế kỉ XX, những
trường ca thuộc phong trào thơ trẻ chống Mỹ như một hiện tượng của thơ Việt
Nam hiện đại. Vào thời điểm ấy, khi mà dư âm của cuộc kháng chiến chống Mỹ
chưa xa, nhu cầu nhìn lại những gì đã diễn ra trong suốt cuộc kháng chiến trường
kì vẫn đang đặt ra một cách khẩn thiết thì sự xuất hiện của những trường ca thuộc
phong trào thơ trẻ chống Mỹ có một vị trí vô cùng quan trọng: Tổng kết cuộc
kháng chiến thần thánh của dân tộc dưới cái nhìn đa chiều, chân thật. Đặt trong
tiến trình vận động, phát triển của thơ hiện đại Việt Nam, trường ca vừa là sự tiếp
nối những giá trị, kinh nghiệm của thơ chống Mỹ vừa mở ra những dấu hiệu dự
báo cho sự bắt đầu một hành trình mới - hành trình thơ sau 1975. Xuất phát từ ý
nghĩa lịch sử và những giá trị văn học lớn lao như thế nên đã có khá nhiều những
công trình nghiên cứu, bài viết về trường ca. Tuy nhiên, đánh giá những giá trị cơ
bản về nội dung và nghệ thuật để từ đó nhìn nhận sự ra đời của những trường ca
thuộc phong trào thơ trẻ chống Mỹ vừa như một sự tiếp tục vừa mang ý nghĩa
chuyển đổi giữa hai chặng đường thơ trước và sau 1975 là cách chúng tôi đặt vấn
đề cho đề tài này. Đây là căn cứ khoa học của đề tài.
Trong chương trình ngành Ngữ văn ở trường đại học, thơ chống Mỹ nói
chung và thơ trẻ chống Mỹ nói riêng là một nội dung lớn, được các giảng viên đưa
vào chương trình giảng dạy và nghiên cứu. Tuy nhiên, số tiết trên lớp không nhiều
nên những nội dung chuyên sâu như trường ca vẫn chưa được tìm hiểu một cách
đầy đủ. Vì thế, tìm hiểu đề tài này chúng tôi sẽ có cơ hội trau dồi kiến thức, phục
vụ cho việc học tập và nhất là quá trình giảng dạy sau này. Đây là lí do xuất phát từ
thực tiễn của đề tài.
2. Sơ lược về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về vấn đề nghiên
cứu
2.1. Nghiên cứu trong nước


Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã được tiếp xúc với khá nhiều
công trình, bài viết về phong trào thơ chống Mỹ nói chung và trường ca trong

nghiên cứu về các trường ca cụ thể của các nhà thơ trẻ trong thời kì chống Mỹ cứu
nước, đã có nhiều công trình nghiên cứu như: Đặc điểm trường ca Thu Bồn (2002)
của Nguyễn Xuân Cổn, trường Đại học thành phố Hồ Chí Minh; Trường ca Thanh
Thảo (2009) của Đào Thị khánh Vân, trường Đại học Thái Nguyên; Đặc điểm
trường ca Thanh Thảo (2011) của Dương Lê Thủy, trường Đại học thành phố Hồ
Chí Minh; Trường ca Hữu Thỉnh nhìn từ góc độ thể loại (2014) của Nguyễn Thị
Tuyển, trường Đại học Sư phạm thái Nguyên; Trường ca Nguyễn Đức Mậu (2016)
của Mã Giang Lân trên trang vannghequandoi.com.vn. Nhìn chung, những công
trình này đã có những hướng nhìn nhận đánh giá về những đóng góp của thể loại
mới - trường ca. Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu trên về cơ bản chưa đặt
vấn đề nhìn nhận trường ca với vai trò vừa là sự tiếp nối những giá trị, kinh nghiệm
của thơ chống Mỹ vừa mở ra những dấu hiệu dự báo cho sự bắt đầu một hành trình
mới - hành trình thơ sau 1975.
Như vậy, từ những công trình nghiên cứu trên có thể thấy trường ca có một vị
trí quan trọng trong nền thơ chống Mỹ nói riêng và thơ hiện đại Việt Nam nói
chung. Việc tiếp tục nghiên cứu trường ca, cụ thể là những trường ca trong phong
trào thơ trẻ chống Mỹ, ở những góc nhìn khác nhau để thấy hết được vị trí, giá trị
của nó vẫn là yêu cầu đặt ra. Lựa chọn đề tài này, chúng tôi muốn đóng góp những
phát hiện mới vào quá trình nghiên cứu chung ấy.
1.2.

Nghiên cứu ngoài nước
Trong phạm vi đề tài và nhất là giới hạn thời gian, trình độ, chúng tôi chưa có
điều kiện tìm hiểu vấn đề nghiên cứu trường ca ở nước ngoài. Chúng tôi sẽ khắc
phục ở những công trình nghiên cứu sau.


3. Mục tiêu nghiên cứu
- Làm sáng tỏ đặc điểm diện mạo và đóng góp của trường ca trong phong trào
thơ trẻ chống Mỹ.

Chương 3. Những đóng góp của trường ca trong phong trào thơ trẻ chống Mỹ
trên phương diện nghệ thuật.
7. Hiệu quả và phạm vi sử dụng (kinh tế, xã hội, giáo dục, khoa học, kĩ
thuật,…) và tính mới, đóng góp mới của đề tài
Đề tài góp phần thể hiện những quan điểm nghiên cứu, đánh giá mới về
trường ca khi mà dư âm của cuộc kháng chiến chống Mỹ chưa xa, nhu cầu nhìn lại
những gì đã diễn ra trong suốt cuộc kháng chiến trường kì vẫn đang đặt ra một
cách khẩn thiết: Tổng kết cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc dưới cái nhìn đa
chiều, chân thật. Đặt trong tiến trình vận động, phát triển của thơ hiện đại Việt
Nam, trường ca vừa là sự tiếp nối những giá trị, kinh nghiệm của thơ chống Mỹ
vừa mở ra những dấu hiệu dự báo cho sự bắt đầu một hành trình mới - hành trình
thơ sau 1975. Đồng thời, có thể dùng làm tư liệu tham khảo cho sinh viên các
ngành đại học sư phạm Ngữ văn cũng như giáo viên, học sinh trong quá trình giảng
dạy và học tập về các trích đoạn trường ca.


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ PHONG TRÀO THƠ TRẺ CHỐNG MỸ VÀ
SỰ XUẤT HIỆN CỦA TRƯỜNG CA
1.1. Quá trình hình thành, phát triển và những giá trị nổi bật của phong
trào thơ trẻ chống Mỹ
1.1.1. Quá trình hình thành, phát triển của phong trào thơ trẻ chống Mỹ
1.1.1.1.

Quá trình hình thành của phong trào thơ trẻ chống Mỹ
Thơ kháng chiến chống Mỹ là sự kế thừa và phát huy truyền thống thơ đuổi
giặc trong văn học hàng nghìn năm trước với những tên tuổi rạng rỡ như: Phạm
Ngũ Lão, Trần Quang Khải, Đặng Dung, Nguyễn Biểu, Nguyễn Đình Chiểu,
Nguyễn Quang Bích,… và là sự kế tục dòng thơ yêu nước và cách mạng từ đầu thế
kỉ XX đến năm 1945, thơ thời kì kháng chiến chống Pháp (1946 - 1954) và thơ

thơ giàu chi tiết chân thực, sinh động như còn vương bụi đất chiến trường và mùi
khét lẹt của đạn bom, mang khí thế hừng hực của cuộc chiến đấu.
Chặng thứ 3 (từ 1973):
Đến chặng cuối này, thơ trẻ chống Mỹ đã bổ sung thêm một số nhà thơ đồng
thời cũng là những chiến sĩ trực tiếp cầm súng chiến đấu ở chiến trường. Những
cây bút tiêu biểu ở giai đoạn này là: Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Trần Mạnh Hảo, Văn
Lê, Anh Ngọc,… Ở chặng này, khuynh hướng chung của các nhà thơ trẻ là phản ánh
những mảng hiện thực lớn của chiến tranh, tổng kết cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại.
Qua những trang thơ, người đọc có thể bắt gặp những rung cảm mang tính thâm trầm
nhất, những suy tư sâu sắc nhất về những phạm trù lớn như nhân dân, Tổ quốc.
1.1.2. Những giá trị nổi bật của thơ trẻ thời kì chống Mỹ
Giá trị nổi bật và bền vững của thơ kháng chiến chống Mỹ là ở nội dung tư
tưởng - cảm xúc. Nó tập trung biểu hiện những tình cảm, tư tưởng lớn của thời đại,
phát hiện và sáng tạo những hình tượng cao đẹp về Tổ quốc, dân tộc và nhân dân,


về những thế hệ con người Việt Nam trong cuộc chiến đấu vì độc lập, tự do và
thống nhất đất nước. Trên phương diện ngôn ngữ, các nhà thơ trẻ có xu hướng sử
dụng nhiều ngôn ngữ đời thường, giản dị, giàu yếu tố khẩu ngữ cũng như yếu tố
văn xuôi. Bên cạnh đó, các nhà thơ cũng vận dụng sáng tạo các biện pháp tu từ và
sáng tạo hình ảnh. Trên phương diện giọng điệu, có thể nói giọng điệu anh hùng ca
là chủ âm trong dàn đồng ca chống Mỹ. Ngoài ra, thơ trẻ chống Mỹ nổi lên một số
kiểu giọng điệu sau: giọng điệu hào sảng, lạc quan; giọng điệu trữ tình thống thiết;
giọng điệu triết lí, suy tưởng. Về cấu trúc bài thơ, ngoài những cách thức quen
thuộc kế thừa từ Thơ mới và thơ ca dân gian, thơ kháng chiến chống Mỹ có nhiều
tìm tòi theo hướng mở rộng khuôn khổ, đa dạng hóa kết cấu bài thơ.
1.1.

Sự xuất hiện và nở rộ của trường ca ở thời kì cuối phong trào thơ trẻ chống
Mỹ

CHƯƠNG 2
NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA TRƯỜNG CA TRONG PHONG TRÀO
THƠ TRẺ CHỐNG MỸ TRÊN PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG TƯ TƯỞNG
2.1. Tiếp tục mảng đề tài và chủ đề thơ chống Mỹ với khuynh hướng sử
thi
2.1.1. Đề tài đất nước và tình yêu tổ quốc
Hình tượng Đất Nước chiếm một vị trí trang trọng, trung tâm trong thơ ca cách
mạng nói chung và trường ca nói riêng. Các nhà thơ cách mạng đã xây dựng một
thế giới nghệ thuật mới về Đất Nước qua những hình tượng thơ khá sắc sảo, thiên
về chiều sâu văn hóa - lịch sử và trong tình cảm nhân dân, thường mang dấu ấn cội
nguồn nhằm động viên sức mạnh toàn dân, cổ vũ ý chí chiến đấu.
2.1.2. Đề tài chiến tranh, người lính và tinh thần ngợi ca
Hiện thực mà đề tài này mô tả chính là cuộc sống chiến đấu của toàn dân tộc,
quá trình tham gia vào các sự kiện, biến cố trọng đại của lịch sử; những hình tượng
điển hình... Vì vậy, xuất phát từ cảm hứng sử thi mãnh liệt, các nhà thơ ưu tiên khai
thác các sự kiện, tình huống, chi tiết tiêu biểu… giàu tính sử thi. Hệ thống nhân vật
là những con người giàu lý tưởng, tính cực tham gia vào các sự kiện lịch sử của đời
sống dân tộc. Người lính trong các trường ca không phải là những nhân vật có địa
vị quan trọng như trong trường ca cổ điển mà có thể là những con người hết sức
bình thường, vô danh. Những người lính trong các trường ca là những con người ý
thức sâu sắc về trách nhiệm của của mình, họ đã phát ngôn những tuyên ngôn của
đời mình mà làm bao thế hệ phải suy ngẫm.


2.1.3. Hình ảnh Nhân dân được xây dựng như sức mạnh làm nên cuộc
kháng chiến
Một cuộc chiến tranh tổng lực, sức dân được huy động tối đa, tất cả mọi
người, đủ các tầng lớp, lứa tuổi, giới tính đều tham gia đánh giặc. Thơ trẻ
thời chống Mỹ tái hiện hình tượng nhân dân một cách sinh động, đầy ám gợi. Đối
với thơ trẻ yêu nước tiến bộ vùng đô thị, hình tượng nhân dân được tiếp cận từ

đó là độ chênh nhất định giữa cảm hứng ngợi ca và sự khắc nghiệt của hiện thực
đời sống sau chiến tranh. Trường ca cuối thời kì thơ trẻ chống Mỹ với những sự
thay đổi trong cảm hứng sử thi đã góp phần làm nên tính chân thật của thơ. Đó là
sự thay đổi cần thiết để thơ Việt Nam từ đây bắt đầu có những chuyển biến dần từ
khuynh hướng sử thi sang khuynh hướng thế sự đời tư, đáp ứng nhu cầu của tiến
trình phát triển văn học. Cũng từ điểm nhìn này, cũng có thể đánh giá trường ca
cuối thời kì thơ trẻ chống Mỹ với ý nghĩa vừa là sự tiếp tục, vừa mở ra những dấu
hiệu chuyển đổi để thơ Việt Nam bước vào một chặng đường sáng tác mới – thơ
sau 1975.
Chương 3. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA TRƯỜNG CA TRONG PHONG
TRÀO THƠ TRẺ CHỐNG MỸ TRÊN PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
3.1. Sự phối kết hợp nhiều thể thơ
Khi xét về đặc điểm của trường ca, chúng tôi thấy rằng trường ca là một cấu
trúc nghệ thuật phức hợp thông qua các phương thức biểu hiện. Điều đó được thể
hiện rõ trong việc sử dụng đa dạng và sáng tạo các thể thơ. Việc cách tân trong hình
thức của trường ca với việc sử dụng kết hợp nhiều thể thơ đã tạo nên sự độc đáo
khiến cho người đọc có những hướng tiếp cận mới lạ và đa chiều.
Trong trường ca, thể thơ tự do được các nhà thơ ưu tiên sử dụng. Với thể thơ tự
do, bài thơ được chia thành nhiều khổ thơ với nhiều hình thức khác nhau. Có những
khổ thơ được cấu tạo rất độc đáo khổ bốn câu kiểu thơ mới. Bên cạnh đó, còn tồn tại
những dạng cấu tạo khổ thơ chỉ bao gồm một hoặc hai câu. Đặc biệt, đa phần các
trường ca thường sử dụng hình thức khổ thơ bao gồm nhiều câu thơ kết hợp với


nhau tạo thành. Thơ lục bát vốn là thể thơ truyền thống của dân tộc tuy nhiên đến
với trường ca trong phong trào thơ trẻ chống Mỹ, thể thơ này đã có những chuyển
biến quan trọng. Đó là thể thơ có sự hài hòa của dấu ấn thời đại và dấu ấn dân tộc.
Điều ấy có nghĩa là thơ vừa giữ được những nét riêng của thể thơ truyền thống vừa
có những thay đổi phù hợp với đặc điểm thời đại. Bên cạnh đó, thơ văn xuôi cũng
là một thể thơ mới lạ và được các nhà thơ trẻ trong phong trào chống Mỹ đón nhận

là một đặc điểm nổi bật góp phần làm nên sự thành công cho trường ca sử thi hiện
đại.

KẾT LUẬN
Như vậy, trong đề tài nghiên cứu khoa học “Trường ca trong phong trào thơ
trẻ chống Mỹ”, chúng tôi đã đi sâu nghiên cứu và tiến hành triển khai nội dung trên
ba chương chính. Trong mỗi chương chúng tôi đã trình bày rõ ràng, khoa học các
kết quả nghiên cứu của nhóm.
Trong chương một, chúng tôi tìm hiểu cơ sở lí luận của đề tài, cụ thể là khái
quát về phong trào thơ trẻ chống Mỹ, những giá trị trên cả hai phương diện nội


dung và hình thức nghệ thuật; đồng thời, dành nhiều trang hơn để nói đến sự xuất
hiện của khá nhiều trường ca cuối phong trào thơ này. Phong trào thơ trẻ chống Mỹ
nổi lên như một nhu cầu tất yếu, góp sức mình vào phong trào đấu tranh giải phóng
dân tộc. Những nhà thơ trẻ vừa là những người chiến sĩ vừa là những người nghệ
sĩ. Thơ của họ thực sự là những trải nghiệm của chính họ trên chiến trường. Bởi vậy,
sức lay động của thơ rất mãnh liệt và đã mang lại những giá trị to lớn đối với văn
học thời kỳ kháng chiến chống Mỹ nói riêng và đối với văn học Việt Nam hiện đại
nói chung. Bên cạnh đó, trong nghiên cứu về thể loại trường ca, chúng tôi có điểm
lại sự hình thành của trường ca trong nền thơ chống Mỹ và đặc biệt là sự nở rộ của
trường ca cuối thời kì thơ trẻ chống Mỹ. Từ đó, chúng tôi thấy được vai trò to lớn
của trường ca đã tổng kết cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, với nhiều góc
nhìn khác mà trong thời kì chiến tranh các nhà thơ chưa thể nói tới. Với việc phản
ánh nhiều chiều, cả thắng lợi huy hoàng lẫn đau thương mất mát, có thể coi là dấu
hiệu để trường ca giai đoạn này được đánh giá như dấu gạch nối giữa hai chặng
đường thơ trước và sau 1975.
Trong chương hai và chương ba, chúng tôi đi sâu hơn tìm hiểu những đóng
góp của trường ca trong phong trào thơ trẻ chống Mỹ, ở góc nhìn bước chuyển
giữa hai chặng đường sáng tác của thơ Việt Nam trước và sau 1975, cụ thể với ba