MỤC LỤC
Nội dung
1. MỞ ĐẦU

Trang

1.1. Lý do chọn đề tài
1.2. Mục đích nghiên cứu
1.3. Đối tượng nghiên cứu
1.4. Phương pháp nghiên cứu
2. PHẦN NỘI DỤNG SKKN
2.1. Cơ sở lý luận của SKKN
2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
2.3. Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để
giải quyết vấn đề.
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo
dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.
3. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
3.1. Kết luận.
3.2. Kiến nghị.

1. MỞ ĐẦU
1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là trong những nhiệm vụ quan trọng
của cải cách giáo dục cũng như cải cách cấp trung học phổ thông. Hiện nay vấn đề
đổi mới PPDH nói chung cũng như đổi mới phương pháp dạy học môn vật lý nói
riêng đã được pháp chế hóa trong điều 28, luật Giáo dục:[2] “Phương pháp giáo
dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học
1



1.4. Phương pháp nghiên cứu
- Phân tích – tổng hợp
- Đối chiếu – so sánh
- Khảo sát thực tế
- Phương pháp định tính
- Phương pháp định lượng
2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1. Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
2.1.1. Sơ đồ tư duy là gì?[1. Trang 67 đến trang 72]
2


Ghi chép sử dụng màu sắc.
Hình ảnh nhằm tìm tòi đào sâu.
Hình thức
Mở rộng một ý tưởng.
Tóm tắt những ý chính của một nội dung.
Hệ thống hóa một chủ đề.
Cơ chế hoạt động của sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các
mạng lưới liên tưởng (các nhánh). Sơ đồ tư duy là công cụ đồ họa nối các hình ảnh
có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, cũng
cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương và ôn
tập các dạng bài tập… và giúp cán bộ quản lý giáo dục lập kế hoạch công tác.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh học được phương pháp học: Việc rèn luyện
phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả
dạy học mà còn là mục tiêu dạy học. Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm
chỉ nhưng vẫn học kém, nhất là một vật lý nói riêng và môn khoa học tự nhiên nói
chung, các em này thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần
trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức
đã học trước đó vào những phần sau. Sử dụng thành thạo sơ đồ tư duy trong dạy

+ Các bước lập sơ đồ tư duy
Bước 1. Vẽ chủ đề trung tâm trên một tờ giấy (Đặt nằm ngang)
- Chủ đề chính giữa phải thật sự nổi bật.
- Phát triển ý nhỏ xung quanh.
- Sử dụng màu sắc, hình ảnh, biểu tượng minh họa.
Bước 2. Vẽ thêm các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm:
- Tiêu đề phụ gắn liền với trung tâm.
- Có thể vẽ chéo góc hoặc nằm trong một box mầu riêng biệt.
- Mỗi nhánh nên sử dụng một màu sắc khác nhau.
Bước 3. Triển khai các vấn đề liên quan đến tiêu đề phụ (nhánh cấp 2)
- Nguyên tắc cấp lớn nằm trong cấp bé (2 nằm trong 1, 3 nằm trong 2…)
- Mỗi nhánh nên dùng một từ khóa, hoặc một hình ảnh.
- Tất cả các nhánh của một ý nên cùng một điểm tụ và cùng một mầu.
Bước 4. Sử dụng các hình ảnh, biểu tượng nếu cần thiết.
Cuối cùng: “Sáng tạo – sáng tạo và sáng tạo”
+ Phân loại sơ đồ tư duy
- Sơ đồ tư duy theo đề cương
- Sơ đồ tư duy theo chương
- Sơ đồ tư duy theo đề đoạn văn
+ Ưu điểm của sơ đồ tư duy:
- Dễ nắm được trọng tâm của vấn đề.
- Đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với phương pháp cũ.
- Cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ, nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu.
- Hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả.
- Giúp người học tự tin hơn vào khả năng của mình
- Trong giảng dạy và học tập: tạo hứng thú cho học sinh, giáo viên tiết kiệm
thời gian soạn giáo án, học sinh hiểu và nhớ lâu vấn đề hơn…
2.2. Thực trạng vấn đề
2.2.1. Thuận lợi
- Đây là phương pháp học tập thoải mái, vui vẻ và sáng tạo, thú vị…

máy móc không hiệu quả.
- Phương pháp này chưa được sử dụng phổ biến nên gây khó khăn cho giáo
viên và học sinh.
2.2.3. Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết
vấn đề
Trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy phương pháp dạy học sử dụng sơ đồ
tư duy thường được áp dụng trong việc cũng cố bài học, tổng kết cuối chương, ôn
tập lý thuyết và cũng cố các dạng bài tập hay chuyên đề cho học sinh đặc biệt là ôn
luyện cho học sinh ôn thi THPT Quốc gia.
Một số sơ đồ tư duy do cá nhân và học sinh thực hiện:
Trong chương trình vật lý 12, các phần dao động cơ, dòng điện xoay chiều
và dao động điện từ có một loạt các đại lượng vật lý biên thiên điều hòa cùng tần số
và vuông pha nhau. Để học sinh thâu tóm được mảng kiến thức này thi giáo viên có
thể đưa ra từ khóa để vẽ sơ đồ tư duy là: “Vuông pha”. Từ chủ đề trung tâm này,
tùy vào năng lực của học sinh, giáo viên có thể đưa ra những câu hỏi gợi ý để học
sinh vẽ sơ đồ tư duy.
Một số câu hỏi thường gặp: Điều kiện để hai đại lượng vật lý biến thiên điều hòa
Vuông
cùng tần số vuông pha nhau là gì?
Phương trình dao động của hai đại lượng này có
pha
5


dạng tổng quát như thế nào? Mối liên hệ giữa các giá trị tức thời và giá trị cực đại
đó như thế nào? Từ đó Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh hình thành sơ đồ tư
duy như sau

Sau khi thành lập được sơ đồ trên Giáo viên lại đặt câu hỏi: Trong chương dao
động cơ học, dòng điện xoay chiều và chương dao động và sóng điện từ có những

uL và uR

F lệch pha so
với v
a lệch pha so
với v

x=Acos(ωt+φ)
π
v=-ωAsin(ωt+φ+ )
2
u=R U0Rcosωt

v=-ωAsin(ωt+φ)

Điện xoay
chiều

uL và i

uC và i

i=I0cosωt
π
u=C U0Ccos(ωt- )
2

6



điện
từ
cùng tần số, cùng pha và ngược pha nhau:

q và u
8


Sơ đồ tư duy các đại lượng vật lý biến thiên điều hòa cùng pha

x = Acos(ωt + φ)
a = -ω2 Asin(ωt + φ)
a = -ω2 x
a max =ω 2A

a và x

Fmax = mω2 A

9


x = Acos(ωt + φ)

x = x max cos(ωt + φ)
y = y max cos(ωt + φ ± π)

Dao
động cơ


năng lực của học sinh GV có thể đặt câu hỏi mở để học sinh hoàn thiện sơ đồ tư
duy.
Một số câu hỏi gợi ý: Khi C thay đổi có những hiện tượng nào liên quan đến cộng
hưởng, khi L thay đổi có những hiện tượng nào liên quan đến cộng hưởng và tương
tự như vậy cho ω thay đổi.

10


Sơ đồ tư duy hiện tượng cộng hưởng trong mạch RLC lớp 12
Khi luyện thi THPT Quốc gia hoặc ôn tập cuối bài “Dao động điều hòa” để
HS nắm được kiến thức về các đặc trương của dao động điều hòa GV có thể đưa ra
chủ đề trung tâm là “Các đặc trưng của dao động điều hòa”
Các câu hỏi mở có thể đặt cho học sinh: Đại lượng đặc trưng của dao động điều hòa
là những đại lượng nào? Nêu định nghĩa, viết biểu thức và nêu đặc điểm của các đại
lượng đó…?

Sơ đồ tư duy các đặc trương của dao động điều hòa
Tác giả: Lê Thùy Linh HS lớp 12A1
11


Tương tự như vậy, ta có sơ đồ tư duy về các đặc trưng của sóng cơ

Sơ đồ tư duy các đặc trương của sóng cơ
Tác giả: Trịnh Huy Trà HS lớp 12A1
Khi dạy ôn thi THPT Quốc gia phần phản ứng hạt nhân lớp 12 để học sinh
nắm vững kiến thức cơ bản và các bài tập liên quan thi Giáo viên có thể đưa ra chủ
đề trung tâm là “Phản ứng hạt nhân” và đặt các câu hỏi mở để HS hoàn thiện sơ đồ
tư duy.

0

Điểm TB
SL
10
4

%
23,3
9,5

Điểm khá

Điểm giỏi

SL
20
30

SL
15
8

%
46,5
71,4

%
34,9
19

14


Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương
pháp dạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm, phát huy cao độ tính tự
giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học. Để làm được điều đó người giáo
viên phải vận dụng sáng tạo nhiều phương pháp khác nhau vào giảng dạy. Vì vậy,
trong những năm học tới mong rằng Sở giáo dục và đào tạo sẽ tiếp tục tổ chức thêm
các buổi sinh hoạt chuyên môn để chúng tôi tiếp thu được nhiều phương pháp dạy
học hay và hiệu quả hơn phục vụ sự nghiệp ” trăm năm trồng người ”.

Tôi xin cam đoan đây là SKKN do mình viết, không sao chép nội dung của người
khác.

Xác nhận của thủ trưởng đơn vị

Thanh hóa, ngày 22/5/2017
Người thực hiện

Trần Đình Đức

15


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Sách tập huấn dạy và học tích cực dự án Việt – Bỉ nhà xuất bản đại học sư
phạm.
2. Điều 28SỞ
luậtGIÁO
giáo dục