SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT NGA SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 10 ĐỌC VÀ PHÂN TÍCH YẾU
TỐ THẦN KỲ TRONG TRUYỆN “TẤM CÁM” ĐỀ NÂNG CAO
HỨNG THÚ HỌC TẬP

Người thực hiện: Hoàng Thị Huyền
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị: Trường THPT Nga Sơn
SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2017


Mục lục
Trang
I. Mở đầu
3
1.1. Lí do chọn đề tài
3
1.2. Mục đích nghiên cứu
3
1.3. Đối tượng nghiên cứu
3
1.4. Phương pháp nghiên cứu
3
1.5. Điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm


2


I. Mở đầu
1.1. Lí do chọn đề tài.
Truyện cổ tích được đánh giá là một trong những thể loại tự sự dân gian quan
trọng nhất của văn học dân gian Việt Nam. Đến với truyện cổ tích chúng ta sẽ
khám phá được cái hay, cái đẹp, cái chân, thiện, mỹ của nghệ thuật cổ tích dân
gian, cũng như khám phá một phần tâm hồn, tính cách dân tộc Việt Nam kết tinh
trong truyện cổ tích.
Từ lâu, Tấm Cám đã được coi là truyện cổ tích thần kỳ tiêu biểu của Việt Nam.
Nó đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống tinh thần của dân tộc ta.
Những giá trị đặc sắc về nội dung, những độc đáo về nghệ thuật cùng với sức
biểu cảm to lớn đã tạo nên sức cuốn hút cũng như sức sống vĩnh cửu của truyện.
Một tác phẩm hay bao giờ cũng là tác phẩm có nhiều tranh luận và là một tác
phẩm khó dạy. Đặc biệt Tấm Cám lại là tác phẩm có nội dung đa tầng văn hóa
và hết sức phong phú nên việc giảng dạy càng khó khăn hơn. Thực tiễn cho thấy
việc giảng dạy truyện cổ tích này là vấn đề không dễ đối với mỗi giáo viên.
Đọc- hiểu văn bản là một việc khó, nhất là văn bản văn học. Để rèn luyện năng
lực đọc hiểu văn bản văn học được tốt, học sinh cần được cung cấp một số kiến
thức lý luận sơ giản để đọc-hiểu văn bản văn học. Các kiến thức ấy sẽ được tích
hợp trong hoạt động đọc, tạo thành năng lực đọc, tạo thành năng đọc một cách
đúng đắn, sâu sắc và có văn hóa. Rõ ràng, đây là vấn đề còn để ngỏ, thu hút tất
cả những ai có nhiệt huyết đối với việc giảng dạy tác phẩm này.
Xuất phát từ giá trị đặc sắc của Tấm Cám, xuất phát từ thực tiễn giảng dạy, xuất
phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học- phát huy vai trò chủ thể sáng tạo
của học sinh và dạy văn là dạy cho học sinh thấy cái hay, cái đẹp của văn
chương, người viết lựa chọn đề tài : “: Hướng dẫn học sinh lớp 10 đọc và phân
tích yếu tố thần kỳ trong truyện “Tấm Cám” để nâng cao hứng thú học tập”.

Từ cái nhìn khái quát về tình hình nghiên cứu và giảng dạy truyện cổ tích Tấm
Cám, sáng kiến kinh nghiệm đề xuất phương pháp dạy mới đó là phân tích vai
trò yểu tố thần kỳ đối với số phận nhân vật Tấm để nâng cao hứng thú học tập
của Học sinh.
2. Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
2.1.1. Đọc hiểu tác phẩm văn chương là cơ sở, tiền đề của học văn
Đọc tác phẩm là bước khởi đầu để người đọc đi vào thế giới tinh thần của tác
phẩm, và chỉ đến khi thâm nhập được vào thế giới ấy thì mới có sự hiểu văn, có
sự đồng cảm sâu xa và mở ra những trường liên tưởng mới đối với tác phẩm văn
chương. Đọc hiểu đã đánh thức khả năng tìm tòi, sáng tạo của mỗi người đọc, để
hiểu sâu sắc hơn giá trị của mỗi tác phẩm.
Việc đọc hiểu của học sinh dưới sự hướng dẫn, định hướng của sách giáo khoa,
người dạy, được thực hiện một cách tích cực, thường xuyên, sẽ là cơ sở vững
chắc để học sinh có thể phân tích, bình giá tác phẩm, tiếp cận những giá trị
riêng, độc đáo của tác phẩm, tránh tình trạng học sinh thụ động nghe, chép lại
lời thầy cô giảng một cách máy móc. Làm được điều đó là góp phần nâng cao
chất lượng đào tạo và đổi mới phương pháp dạy học văn trong nhà trường.
2.1.2. Vai trò của yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích
Thế giới nghệ thuật trong truyện cổ tích thần kỳ là một thế giới khác lạ chưa
từng có và không thể xảy ra trong đời sống hàng ngày. Vì vậy, trên nền của trí
tưởng tượng mạnh bạo nhất, nhân dân đã hư cấu một cách chủ tâm, không ngần
ngại vượt ra ngoài khuôn khổ thực tiễn cuộc sống và phản ánh thực tại một cách
bịa đặt đến mức không còn bịa đặt thêm nữa. Thế giới hoang đường kỳ ảo là một
“ hiện thực trong mơ ước” và thiên hướng của nó là sáng tạo ra những điều kì
diệu khác thường. Mục đích của sự sáng tạo là thỏa mãn lý tưởng đạo đức đang
mâu thuẫn với một môi trường xã hội nhất định.
Yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích đóng vai trò rất quan trọng. Nó là yếu tố tác
động mạnh mẽ đến quá trình phát triển của cốt truyện. Mọi xung đột và mâu
thuẫn được giải quyết trong địa hạt thần kỳ. Với các nhân vật, yếu tố thần kỳ

vật tự mình quyết định đời minh là chính. Không phải ngẫu nhiên mà Bụt lại
hiện ra và giúp đỡ cô Tấm. Cô Tấm xứng đáng với sự may mắn đó bởi cô là
người tốt, dịu hiền, trong sáng, là người lao động cần cù. Bụt trong truyện chỉ
xuất hiện với tư cách là trợ thủ đúng với tên gọi đó. Vì bụt chỉ khuyên nuôi cá
bống còn chăm sóc thế nào là tùy ở cô. Bụt chỉ khuyên cô chôn xương cá bống
còn làm điều đó có chu đáo hay không là tùy ở cô.
Bên cạnh nhân vật bụt, ta thấy hình ảnh con vật thần kỳ, vật thần kỳ trong
truyện cũng có những nét riêng. Đó là những con vật quen thuộc (gà, chim sẻ, cá
bống), gần gũi với cuộc sống hàng ngày của nhân dân Việt Nam.
Về cách biến hóa, hóa thân của nhân vật thì truyện Tấm Cám là đirnh cao tập
trung mọi cách biến hóa của nhân vật truyện cổ tích thần kỳ. Sự biến hóa của
nhân vật trong suốt quá trình đấu tranh giành lại hạnh phúc là điều cơ bản phân
biệt truyện Tấm Cám với các kiểu truyện khác, là điểm đặc sắc nổi bật nhất, ấp ủ
những nguyện vọng sâu xa. Kiểu truyện Tấm Cám đã tập trung khá đầy đủ
những đặc điểm thẩm mĩ của truyện cổ tích thần kỳ.
Những đặc sắc về yếu tố thần kỳ của Tấm Cám đã tạo nên giá trị to lớn và sức
hấp dẫn muôn đời của truyện. Dạy cổ tích mà bỏ qua yếu tố thần kỳ, bỏ qua sự
tưởng tượng bay bổng chắc sẽ không khác gì dạy một tác phẩm hiện đại.

5


* Vai trò, tác dụng và giá trị đạo đức, giáo dục đối với học sinh của yếu tố thần
kỳ trong truyện cổ tích Tấm Cám.
Có thể khẳng định rằng yếu tố thần kỳ có vai trò và tác dụng hết sức to lớn
trong việc dạy học Tấm Cám. Nó không chỉ giúp học sinh khám phá giá trị nổi
bật về nội dung, ý nghĩa của truyện mà còn giúp học sinh phát huy năng lực
nhận thức, phát huy năng lực cảm thụ thẩm mĩ, những giá trị đạo đức giáo dục
trong quá trình tìm hiểu tác phẩm.
Yếu tố thần kỳ là một đặc điểm thi pháp quan trọng nhất của truyện cổ tích thần

cho thích hợp chứ không đề xuất phương pháp giảng dạy nhấn mạnh vào yếu tố
thần kỳ.
Tóm lại, từ thực tiễn nghiên cứu cho thấy chưa có công trình nghiên cứu nào
bàn trực tiếp, cụ thể cách giảng dạy Tấm Cám từ một đặc điểm thi pháp nổi bật:
yếu tố thần kỳ nhằm tác động toàn diện đến học sinh lớp 10 THPT. Qua quá
6


trình giảng dạy và đã áp dụng với hướng tiếp cận tác phẩm từ yếu tố thần kỳ,
bản thân tôi thấy học sinh rất hứng thú với phương pháp giảng dạy này.
2. 3. Các giải pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1. Hiểu hứng thú học tập của học sinh là như thế nào?
Theo từ điển Tiếng việt thì hứng thú là động từ, có nghĩa là: cảm giác thích thú,
ham muốn trước một sự vật, hứng thú làm việc.
Tấm Cám là truyện cổ tích hay và tiêu biểu nhất của Việt Nam. Hầu hết trẻ em
đều được bà, mẹ kể cho nghe ngay từ thuở còn thơ. Như vậy, đây là một câu
chuyện quen thuộc và có sức hấp dẫn lớn đối vơi trẻ nhỏ. Hình ảnh cô Tấm hiền
lành, xinh đẹp từ quả thị bước ra, hình ảnh ông bụt, con cá bống, ngày hội ướm
giày, chim vàng anh, cây xoan đào, miếng trầu têm cánh phượng…là những hình
ảnh đẹp, vừa thân quen gần gũi, lại vừa thiêng liêng, đậm đà hồn dân tộc.
2.3.2. Phân tích những đoạn truyện chứa đựng yếu tố thần kỳ chủ yếu của
truyện Tấm Cám để tạo hứng thú học tập cho học sinh.
Để học sinh yêu thích yếu tố thần kỳ mà không coi đó là những điều viển vông,
vô nghiã lí, trước hết phải giúp các em hiểu được vai trò, ý nghĩa của yếu tố thần
kỳ trong thế giới cổ tích, thấy được đặc sắc của yếu tố này trong truyện. Những
hiểu biết toàn diện, sâu sắc về đặc trưng của yếu tố thần kỳ sẽ giúp các em có cái
nhìn đúng để cảm, hiểu tác phẩm sâu sắc hơn. Đó là cách giảng dạy Tấm Cám
theo đặc trưng loại thể, phù hợp với đặc điểm tâm lí tiếp nhận của học sinh lớp
10 THPT.
Những đoạn chứa đựng yếu tố thần kỳ, giáo viên hướng dẫn học sinh đọc diễn

Tấm.
Cái hay của tiến trình này không phải chỉ tập trung ở nhân vật Tấm mà còn
được tô điểm bởi những motip kỳ ảo. Phải đi từ các motip và chi tiết nghệ thuật
mà phân tích Tấm Cám, đồng thời phải từ nhân vật chức năng mà soi sáng các
motip quan trọng.
Chặng đời cô Tấm ở tiến trình hai bắt đầu từ lúc Tấm về nhà giỗ bố cho đến khi
ở với bà cụ bán hàng nước rồi gặp lại vua. Khi dạy chặng đời này cần làm cho
học sinh nhận thấy sự đổi khác trong cuộc đời của Tấm. Học sinh cảm nhận
được tình cảm yêu mến của nhân dân gửi gắm vào sự hóa thân và sự hồi sinh
của Tấm trong những sự vật đẹp đẽ như: chim vàng anh, cây xoan đào, quả thị
thơm. Đó là tính biểu cảm của linh hồn nhân vật. Yếu tố thần kỳ đã được hóa
thân vào sự bất tử của Tấm. Ở đây thế giới linh hồn hư ảo trở thành thế giới thần
kỳ. Đây là chặng đời đẹp nhất, phong phú nhất và vẹn toàn nhất của nhân vật
Tấm.
Với cổ tích, “đọc” lại càng có ý nghĩa quan trọng: đọc đưa học sinh vào thế giới
của câu chuyện. Đọc cổ tích mang đặc điểm riêng, ấy là sự tập trung cao độ và
“hóa thân” vào nhân vật. Nói một cách hình tượng như Pautopxki “Đọc cổ tích
phải nín thở vì nếu thở mạnh sẽ bay mất phấn hương cổ tích”.
Việc đọc bao gồm 3 cấp độ: đọc chữ, đọc diến cảm, đọc nghệ thuật. Sau khi
giáo viên nêu một số vấn đề chung, để chuẩn bị phân tích tác phẩm, giáo viên
gọi một học sinh kể các đoạn văn vần- một yếu tố cố định trong cốt truyện để
giúp học sinh “đọc ra những con người trong một con người và đọc ra một con
người trong cộng đồng xã hội thẩm mỹ đó”.
Tóm lại, việc sử dụng phân tích trên cơ sở tôn trọng văn bản sách giáo khoa
thay cho đọc chữ trong dạy cổ tích hiện nay là biện pháp hữu hiệu nâng cao hiệu
quả giờ dạy cổ tích. Như vậy vừa phát triển ngôn ngữ, vừa phát triển tư tưởng,
vừa tập thao tác phân tích tác phẩm cho học sinh để tạo hứng thú học tập cho các
em.
2.3.4. Thiết kế bài dạy Tấm Cám
TẤM CÁM

giọng điệu)
Tóm tắt truyện?
(theo tiến trình của
cốt truyện)

Hoạt động Nội dung kiến thức cần đạt
của HS
I. Hướng dẫn học sinh hòa nhập vào “thế
giới cổ tích Tấm Cám”
* Chú ý giọng điệu:
- Giọng Cám lúc lừa giỏ tép của Tấm: ngon
Học sinh kể ngọt, nịnh nọt
sáng tạo câu - Giọng Tấm lúc gọi Bống: dịu dàng, trìu
chuyện
mến, thân thương
- Giọng con gà: rõ ràng, dứt khoát
- Giọng mụ dì ghẻ ở đám hội: mỉa mai, đay
Tóm
tắt nghiến, chì chiết
ngắn gọn, - Giọng vua và bà hàng nước: dịu dàng, tha
đầy đủ, dễ thiết, chân thành
hiểu
- Giọng Tấm cảnh báo Cám: rõ ràng, dứt
khoát, đe dọa

Đọc xong truyện
hình ảnh nào gợi cho
em ấn tượng sâu sắc
nhất? (Khơi gợi cho Trả lời
học sinh tự bộc lộ)

cho người đọc.

2.Diễn biến câu chuyện
a. xung đột trong phạm vi gia đình
Xung đột Thái độ
Yếu tố
của Tấm
thần kỳ
- Cám lừa lấy
- Bụt
Hướng dẫn học sinh
giỏ tép của Tấm -Khóc
xhiện,
tìm hiểu tiến trình
để giàh phần
mách cho
một: thân phận và
thưởng->x.đột
- khóc
Tấm tìm cá
con đường đến với Bám sát sgk về quyền lợi
Bống
hạnh phúc của cô gái để trả lời v.chất
- khóc
- Bụt mách
mồ cô
các câu hỏi - mẹ con Cám
cho T chôn
Tìm hiểu từng sự của GV
lừa giết Bống->

người hiền
đường đến với hạnh
lành: T
phúc của Tấm?
làm hoàng
hậu-> triết
lí d.gian: ở
Trả lời
hiền gặp
lành.
-> phần thưởng cho người hiền lành: T
làm hoàng hậu-> triết lí d.gian: ở hiền gặp
10


Hướng dẫn học sinh
tìm hiểu tiến trình 2,
thái độ phản kháng
và cuộc đấu tranh
gian nan, quyết liệt
để giành và giữ hạnh
phúc của Tấm

Theo em vai trò của
yếu tố thần kỳ đối
với con đường giành
và giữ hạnh phúc của
Tấm có gì khác
trước?
Trả lời

tận gốc, không giành lại sự phụ, hỗ trợ
cho T cơ hội để sống, những kẻ mạnh,
tồn tại
gì đã mất (tố lẽ phải,
-> mâu thuẫn
cáo, đe dọa). chiến đấu
gay gắt, sống
chống lại
còn.
=> mạnh
kẻ ác
mẽ, chủ
động

Từ yếu tố thần kỳ em
có nhận thức như thế
nào về triết lí nhân
sinh, quan niệm và
ước mơ của nhân dân
gửi
gắm
trong Thảo luận, =>triết lí dân gian:
truyện?
trả lời
- có áp bức có đấu tranh, con người tất
yếu vùng lên để bảo vệ mình và vùng
GV dạy theo kết thúc
lên đấu tranh chống lại kẻ thù.
SGK, đồng thời giới
- Là đại diện cho cái thiện, lẽ phải tất

Thông qua phiếu đánh giá nhanh và bài kiểm tra dưới hình thức tự luận:
BẢNG ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP KẾT QUẢ BÀI KIỂM TRA
Tổng Điểm
số
1-2
HS
40
0

Điểm
3-4

Điểm
5-6

Điểm
7-8

Điểm
9-10

2
5
18
15
(5.0%) (12.5%) (45%) (37.5%)

- Qua bảng điểm cho thấy: HS có bài đạt điểm khá, giỏi chiếm tới 82.5%, điểm
yếu, kém chỉ chiếm 5%
- Không khí giờ học sôi nổi, thoải mái, HS rất hào hứng trước những vấn đề GV


XÁC NHẬN CỦA THỦ
TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 15 tháng 5 năm 2017
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình
viết không sao chép nội dung của người khác

Hoàng Thị Huyền

TÀI LIỆU THAM KHẢO

13


1. Về đặc điểm thẩm mỹ của truyện cổ tích thần kỳ ở Việt Nam. Tạp chí văn
học số 5-1972 (Hà Châu).
2. Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam-tập 5 NXB KHXH 1972-1982 (Nguyễn
Đồng Chí)
3. Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương NXB Đại học quốc gia HN
năm 2001 (Nguyễn Viết Chữ).
4. Những vấn đề thi pháp văn học dân gian NXB KHXH 2003 (Nguyễn
Xuân Đức)
5. Giảng truyện Tấm Cám ở trường phổ thông. Báo GD và thời đại số 29,
ngày 18/7/1994
6. Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám.
NXB GD 1968 (Đinh Gia Khánh).
7. Bình giảng truyện dân gian. NXB GD 1997 (Hoàng Tiến Tựu).

DANH MỤC

Năm học
đánh giá xếp
loại

Hội đồng
C
khoa học Sở
giáo dục
Thanh Hóa

2012-2013

Hội đồng
C
khoa học Sở
giáo dục
Thanh Hóa

2014-2015

phẩm “Chiếc thuyền ngoài
2.

xa” của Nguyễn Minh Châu
Vận dụng phương pháp tâm lí
tình cảm đề phát huy tính tích
cực, chủ động, tự giác trong
học tập và rèn luyện của học
sinh lớp chủ nhiệm
----------------------------------------------------