Trường THPT Quảng Xương 3

MUC

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

TÓM LƯỢC NỘI DUNG

TRANG

Mục lục
I

PHẦN MỞ ĐẦU

1

1

Lý do chọn đề tài

1

2

Mục đích nghiên cứu

2

3



5

3.1. Đọc và tóm tắt tác phẩm theo nhân vật chính

5
6
10

4

3.2. Sử dụng mô hình đường biểu diễ để minh họa cốt truyện
3.3. Sử dụng hình vẽ minh họa để khắc sâu về bi kịch Chí
Phèo
Hiệu quả vận dụng

III

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

15

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Danh mục các đề tài sáng kiến khing nghiệm đã được đánh
giá, xếp loại

16

2


là rất cần thiết.
Truyện ngắn "Chí Phèo" không chỉ là tác phẩm xuất sắc nhất của Nam
Cao mà còn là của cả nền văn học hiện thực trước Các mạng tháng Tám nói
chung viết về người nông dân trong xã hội cũ. Trong đó, nhân vật Chí Phèo là
linh hồn của tác phẩm, là hiện thân cho tình cảnh bi thảm và những phẩm chất
tốt đẹp của người lao động. Dưới ngòi bút của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo
được xây dựng trở thành một hình tượng điển hình về những vấn đề xung quanh
cuộc sống người nông dân và nông thôn Việt Nam trong xã hội đương thời.
Những sự việc, biến cố xảy ra và tác động lên số phận và tính cách cũng như
những bi kịch cuộc đời của Chí Phèo là nội dung cơ bản mà học sinh phải nắm
vững, phải ghi nhớ để hiểu sâu hơn giá trị tư tưởng của tác phẩm.
Với những lí do cơ bản trên cùng với những kinh nghiệm của bản thân, và
với mong muốn khơi gợi được hứng thú học tập, giúp học sinh cảm nhận một cách
sâu sắc những ấn tượng riêng về nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của
Nam Cao, chúng tôi xin được trình bày đề tài sáng kiến kinh nghiệm: Sử dụng mô
hình đường biểu diễn đồ thị và hình vẽ để tạo hứng thú học tập cho học sinh khi
dạy truyện ngắn"Chí Phèo" của Nam Cao.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Ánh Tuyết

2


Trường THPT Quảng Xương 3

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

2. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là qua việc sử dụng mô hình đường
biểu diễn đồ thị và hình vẽ để khơi gợi hứng thú và giúp học sinh khắc sâu kiến
thức khi dạy học truyện ngắn "Chí Phèo" của nhà văn Nam Cao.

- Sự việc 3: Năm hai mươi tuổi đi ở làm canh điền trong nhà Lí Kiến (sau
này là Bá Kiến), bị bà vợ ba hay gọi lên bắt bóp đùi và xoa bụng.
- Sự việc 4: Đi ở tù và đi biệt tích 7, 8 năm.
- Sự việc 5: Về làng cùng với những thay đổi về nhân hình nhân dạng và
tính cách (những lần đến nhà Bá Kiến, chửi bới, uống rượu, rạch mặt ăn vạ…)
- Sự việc 6: Gặp Thị Nở sau một trận say (5 ngày ở chug, bát cháo hành,
những tâm trạng, khát khao được sống lương thiện…)
- Sự việc 7: Vác dao sang nhà Bá Kiến, giết Bá Kiến và tự sát.
(Lưu ý: Việc sử dụng khái niệm "Sự việc" ở đây chỉ mang ý nghĩa tương đối,
nó bao hàm cả ý nghĩa chuỗi sự việc hoặc chuỗi chi tiết. Sử dụng khái niệm như thế
là để cho học sinh dễ dàng nắm được các tình tiết trong cốt truyện).
Với việc tóm lược các sự việc như thế, học sinh có thể cảm nhận khái quát
được diễn biến cuộc đời của nhân vật Chí Phèo cũng như nội dung cơ bản của
cốt truyện, thấy được những biến cố quan trọng xảy ra trong cuộc đời và tác
động lên số phận cũng như tính cách của nhân vật. Đồng thời, việc tóm lược này
cũng là tạo tiền đề để thực hiện bước tiếp theo là "mô hình hóa cốt truyện" bằng
đường biểu diễn đồ thị.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Ánh Tuyết

6


Trường THPT Quảng Xương 3

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

3.2. Sử dụng mô hình đường biểu diễn để minh họa cốt truyện
Việc tóm tắt cốt truyện ở trên đã giúp học sinh nắm được những sự việc,
những biến cố quan trọng trong cuộc đời nhân vật, song nếu chỉ dừng lại ở đó thì
đa số học sinh mới chỉ có được những nhận thức chung chung và cũng không

Trường THPT Quảng Xương 3

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

những biến cố xảy ra trong cuộc đời của nhân vật, từ đó nắm vững hơn những
giá trị nội dung tư tưởng của tác phẩm.
Dưới đây mà mô hình đường biểu diễn mà cúng tôi thường sử dụng trong
quá trình dạy học truyện ngắn "Chí Phèo":

Làm canh điền
Trong nhà Lí Kiến
Qúa trình lớn lên

Đi tù

Về làng (sau 7, 8 năm)
Cuộc đời lưu manh

Cái lò gạch cũ
(Bị bỏ rơi)

Hồi sinh nhân tính
Khát khao lương thiện
Gặp Thị Nở
Đâm chết BK
Kết liễu cuộc đời

Với đường biểu diễn như trên, học sinh có một hình ảnh trực quan về diễn
biến của cốt truyện với những phân đoạn tương ứng với một chặng đường đời
hoặc một biến cố trong cuộc đời nhân vật Chí Phèo. Theo dõi mô hình biểu diễn,

thời gian Chí Phèo được sống đúng ý nghĩa của một cuộc đời lương thiện.
- Phân đoạn mũi tên thứ ba biểu diễn thời gian Chí Phèo đi ở tù và đi biệt
tích gắn với sự kiện bị bắt đi tù. Quảng thời gian này trong cuộc đời Chí Phèo
được biểu diễn bằng đường mũi tên màu nâu và hướng đi xuống. Đây là thời
gian mà Chí bị cướp đi cơ hội được sống lương thiện, bị tách ra khỏi cộng đồng
những người nông dân lương thiện và sống cùng với cái ác, để từ đó Chí bị tha
hóa và sau đó trở về làng là một người "khác hẳn".
- Phân đoạn mũi tên thứ tư là để biểu diễn quảng đời lưu manh của Chí
Phèo sau khi trở về làng Vũ Đại. Phân đoạn này là một mũi tên dài, màu đen và
có hướng đi xuống sâu hơn mũi tên trước đó. Đây là quãng đời đen tối nhất của
Chí khi Chí đã hoàn toàn bị tha hóa và sống trong sự cự tuyệt của dân làng.
- Phân đoạn mũi tên thư năm là để biểu diễn khoảng thời gian từ sau khi
Chí Phèo gặp Thị Nở. Phân đoạn này được biểu diễn bằng mũi tên ngắn màu
xanh và có hướng đi lên. Đó là khoảng thời gian mà Chí được sống trong tình
yêu thương, sự săn sóc ân cần và được hồi sinh bản tính lương thiện cùng với
niềm khát khao được làm người lương thiện.
- Phân đoạn cuối cùng là để biểu diễn những thời khắc cuối cùng của Chí
Phèo sau khi bị cự tuyệt. Phân đoạn này được không biểu diễn bằng mũi tên mà biểu
diễn bằng đoạn thẳng với điểm mút là chấm tròn màu đen và có hướng đi xưống như

Người thực hiện: Nguyễn Thị Ánh Tuyết

9


Trường THPT Quảng Xương 3

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

một sự kết thúc trong bế tắc. Đó chính là đỉnh điểm bi kịch trong cuộc đời của Chí, là

10


Trường THPT Quảng Xương 3

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

3.3. Sử dụng hình vẽ minh họa để khắc sâu về bi kịch Chí Phèo
Cùng với viêc sử dụng mô hình đường đồ thị để biểu diễn quá trình vận
động của cốt truyện với những sự việc và biến cố xung quanh cuộc đời, số phận
và tính cách nhân vật Chí Phèo, khi dạy học truyện ngắn "Chí Phèo", chúng tôi
còn sử dụng kết hợp hình vẽ để mô phỏng, minh họa cho hoàn cảnh bi kịch của
Chí khi nó phát triển lên đến đỉnh điểm ở phần cuối truyện. Hình vẽ ở đây không
phải là phác họa nhân hình của nhân vật mà là mô phỏng hoàn cảnh bi kịch.
Mục đích và tác dụng của sự mô phỏng này là để học sinh hiểu được một cách
cụ thể hoàn cảnh tiến thoái lưỡng nan, hoàn cảnh bước đường cùng không lối
thoát của Chí khi bị đẩy đến tận cùng của bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người.
Hình vẽ này được vận dụng khi dạy đến chi tiết Chí Phèo sau khi hồi sinh nhân
tính, khát khao được làm người lương thiện mà bị định kiến xã hội cự tuyệt,
buộc phải chọn cái chết đau đớn để kết liễu cuộc đời.
Theo đó, sau khi hồi sinh nhân tính, nghĩa là phần người lương thiện đã
sống lại trong tâm hồn người nông dân Chí Phèo thì anh khát khao được sống
một cuộc đời lương thiện, nhưng định kiến xã hội từ bà cô và thái độ bất lực của
chính Thị Nở cùng với câu nói vừa như thách thức vừa như khẳng định của Bá
Kiến đã cho Chí thấy rằng anh không còn cơ hội để sống lương thiện được nữa.
Chí Phèo vùng vẫy trong tuyệt vọng. Trong hoàn cảnh ấy, nếu muốn tiếp tục
được sống, Chí chỉ có thể sống lại cuộc đời lưu manh và tiếp tục làm con quỷ dữ
giữa làng Vũ Đại. Nhưng Chí không thể lưu manh được nữa, vì phần người
lương thiện đã hồi sinh tron tâm hồn. Không còn lựa chọn nào khác là cái chết
như con đường duy nhất để thoát khỏi hoàn cảnh bi kịch.

(Hoàn cảnh bi kịch)

CHẾT

Cuộc đời lương thiện

--------------------------Cuộc sống lưu manh

Vực thẳm bi kịch

Trong hình vẽ trên, chúng ta có hai lần cánh cửa, đồng thời cũng là những
ranh giới cuộc đời của Chí Phèo, cùng với đó là một đường thẳng biểu thị cho con
đường hoàn lương của Chí giữa cuộc đời. Lần cánh cửa thứ nhất (1) là ranh giới
giữa cuộc sống lưu manh, quỷ dữ với phần người lương thiện. Lần cánh cửa thứ
hai (2) là ranh giới giữa niềm khát khao sống lương thiện và quá trình hoàn lương
của Chí với xã hội của những người lương thiện. Giữa hai lần cánh cửa đó là Chí
Phèo trong hoàn cảnh bi kịch và cái chết đau đớn không lối thoát.
Nhìn vào hình vẽ và những chú thích kèm theo ta có thể thấy các lớp ý
nghĩa của nó như sau:
- Hình vẽ (1): Cánh cửa đã được mở ra bởi nhân vật Thị Nở cùng quá
trình hồi sinh nhân tính của Chí Phèo. Khi cánh cửa đó mở ra cũng đồng nghĩa
với việc Chí Phèo đã bước qua được ranh giới của cuộc sống lưu manh, bỏ lại
phía sau những năm tháng sống cuộc đời quỷ dữ.
- Hình vẽ (2): Cánh cửa không được mở mà bị đóng kín bởi định kiến xã
hội mà người phát ngôn là bà cô Thị Nở và Bá Kiến. Chúng tôi sử dụng hai
đường gạch chéo màu đỏ biểu thị cho ý nghĩa là cánh cửa bị khóa chặt, kiên cố

Người thực hiện: Nguyễn Thị Ánh Tuyết

12

pointer thì nên có bảng phụ. Hình vẽ cũng nên chuẩn bị trước để không mất thời
gian vẽ lại nhiều lần. Tất nhiên khi vận dụng các hình vẽ hay mô hình đường biểu
diễn đồ thị hình Sin như ở trên, giáo viên cũng cần phải kết hợp với các phương
pháp diễn giải - diễn giảng, gợi mở, liên tưởng để định hướng học sinh tiếp cận.
Những mô hình mang tính trực quan sẽ là một công cụ hôc trợ rất hiệu quả.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Ánh Tuyết

13


Trường THPT Quảng Xương 3

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

4. Hiệu quả vận dụng của sáng kiến kinh nghiệm
4.1. Hiệu quả vận dụng đối với hoạt động giáo dục của bản thân
Chúng tôi đã thực hiện việc áp dụng cách làm này trong nhiều năm với
những mức độ khác nhau giữa các lớp trong cùng một khoá học hoặc giữa các
lớp ở các khoá học khác nhau. Kết quả thể hiện trong các bài kiểm tra về tác
phẩm Chí Phèo nói chung và về nhân vật Chí Phèo nói riêng như sau:
So sánh giữa 3 lớp (học theo khối C) trong cùng một khoá học;
- Lớp 11A2, năm học 2016- 2017(không áp dụng): Nắm kiến thức về
nhân vật còn sơ sài. Chất lượng bài kiểm tra nghị luận về hình tượng nhân vật
Chí Phèo chưa toàn diện.
- Lớp 11D4, năm học 2016- 2017(áp dụng): Học sinh nắm kiến thức về
tác phẩm và nhân vật Chí Phèo khá toàn diện, đi vào các chi tiết cụ thể hơn là
ghi nhớ chung chung. Bài kiểm tra nghị luận về hình tượng nhân vật Chí Phèo
đã được học sinh khai thác khá sâu, từ đó cho thấy một sự nhận thức vững chắc
về nhân vật.
- Lớp 11D1, năm học 2016- 2017 (áp dụng với mức độ thuần thục hơn):

43

6

22

15

0

11A1

48

10

29

9

0

Qua những so sánh trên, ta có thể thấy rằng việc phân tích nhân vật Chí
Phèo khi dạy học văn bản truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nam Cao theo cách
Người thực hiện: Nguyễn Thị Ánh Tuyết

14


Trường THPT Quảng Xương 3

28

20

0

11D4

40

9

25

6

0

11D1

49

19

29

1

0


kiến kinh nghiệm nào khác.
2. Kiến nghị
Đối với tổ chuyên môn: Chúng tôi mong rằng mỗi thành viên trong tổ
luôn phát huy tinh thần học hỏi, tìm tòi, nghiên cứu, thường xuyên có những giải
pháp sáng kiến kinh nghiệm hay, thiết thực và hiệu quả để cả tổ cùng vận dụng,
góp phần nâng cao chất lượng lượng dạy học môn Ngữ văn nói riêng và chất
lượng dạy học của nhà trường nói chung.
Đối với Ban giám hiệu nhà trường: Chúng tôi mong có những cơ chế để
nhân rộng mô hình viết sáng kiến kinh nghiệm, nhất là phát huy hiệu quả của
những sáng kiến kinh nghiệm đã được vận dụng trong toàn trường, để những
sáng kiến kinh nghiệm của giáo viên có ý nghĩa thiết thực trong dạy và học.
Xác nhận của thủ trưởng đơn vị

Người thực hiện

Nguyễn Thị Ánh Tuyết
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Văn Đường (2009), Thiết kế bài giảng Ngữ văn 11, (tập 1), Nxb Hà Nội.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Ánh Tuyết

16


Trường THPT Quảng Xương 3

Sáng kiến kinh nghiệm 2017

2. Phan Trọng Luận - chủ biên (2007), Ngữ văn 11 (tập 1), Nxb Giáo dục.
3. Hoàng Phê (1992), Từ điển Tiếng Việt, Trung tâm từ điển ngôn ngữ - Viện
ngôn ngữ học.


18