TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC
------------------------

CHỬ HỒNG PHƯƠNG

THỰC TRẠNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP
DẠY HỌC THEO NHÓM TRONG DẠY HỌC
MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 Ở MỘT SỐ
TRƯỜNG TIỂU HỌC KHU VỰC MÊ LINH HÀ NỘI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Giáo dục học
Người hướng dẫn khóa luận
Th.S TRẦN THANH TÙNG

HÀ NỘI - 2017


LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến thầy giáo
Ths.Trần Thanh Tùng, người đã hướng dẫn tận tình và giúp đỡ tôi trong quá
trình thực hiện và hoàn thành đề tài này.
Tôi xin chân thành cảm ơn thầy cô trong BGH và các thầy cô giáo khối
3 ba trường tiểu học: Tiểu học Thanh Lâm A, Tiểu học Thanh Lâm B và Tiểu
học Tiền Phong B đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài này.
Do thời gian và trình độ nhận thức còn hạn chế nên đề tài không tránh
khỏi những thiếu sót. Tôi rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô và các
bạn để đề tài được hoàn chỉnh hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

1.1.3 Phân loại phương pháp dạy học ............................................................ 9
1.1.4 Các phương pháp dạy học ở tiểu học .................................................... 9
1.2 Phương pháp dạy học theo nhóm ở tiểu học ........................................... 14
1.2.1 Khái niệm phương pháp dạy học theo nhóm ở tiểu học ...................... 14
1.2.2 Quy trình dạy học theo nhóm ............................................................. 16
1.2.3 Ưu điểm, hạn chế của phương pháp dạy học theo nhóm ..................... 20
1.2.4 Điều kiện để dạy học theo nhóm có hiệu quả...................................... 21
1.3 Môn Tự nhiên và Xã hội với việc sử dụng phương pháp dạy học
theo nhóm .................................................................................................... 27
1.3.1 Đặc điểm môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 ............................................. 27
1.3.2 Việc sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong môn Tự
nhiên và Xã hội lớp 3 ................................................................................... 28
1.4 Một số đặc điểm tâm, sinh lý của học sinh lớp 3 .................................... 28
1.4.1 Đặc điểm sinh lí của học sinh tiểu học ................................................. 28
1.4.2 Đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học ........................................... 28
Chương 2. Thực trạng sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong
dạy học môn Tự nhiên và Xã hôi lớp 3 ở một số trường tiểu học khu vực
Mê Linh ....................................................................................................... 33


2.1. Thực trạng nhận thức của đội ngũ giáo viên về tác dụng của phương
pháp dạy học theo nhóm ............................................................................... 33
2.2. Thực trạng sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong môn Tự
nhiên và Xã hội lớp 3 ................................................................................... 35
2.2.1. Thực trạng mức độ sử dụng ................................................................ 35
2.2.2. Thực trạng cách tiến hành ................................................................... 37
2.2.3. Thực trạng chia nhóm ......................................................................... 38
2.2.4. Thực trạng cách thức và hình thức giao nhiệm vụ cho nhóm .............. 41
2.2.5. Thực trạng tổ chức cho học sinh thảo luận .......................................... 42
2.2.6. Thực trạng tổ chức cho nhóm báo cáo kết quả thảo luận..................... 43

theo nhóm trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 ............... 48

1


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Dựa vào đặc điểm tình hình phát triển của xã hội, UNESCO đã đưa ra
bốn trụ cột của giáo dục trong thế kỉ XXI là: học để biết, học để làm, học để
cùng chung sống và học để khẳng định mình. Có thể xem đây là bốn trụ cột
về kiến thức, bốn loại hình học tập cơ bản, bốn mục tiêu của giáo dục thế kỉ
XXI. Giáo dục cần làm cho mỗi các nhân, trước hết phải tự hoàn thiện mình:
trong cách suy nghĩ, cách hành động và trong mỗi quyết định cho bản thân.
Giáo dục phải làm sao cho mỗi cá nhân được thể hiện chính mình: được bộc
lộ cách suy nghĩ, cách giải quyết, năng lực của bản thân và được “nhúng”
những điều ấy vào cộng đồng. Giáo dục cần tạo cơ hội cho mỗi người được
khám phá, được thể hiện tài năng của mình, trong mỗi tình huống, trong cách
giải quyết công việc cụ thể.
Việt Nam đã và đang tiến hành đổi mới chương trình giáo dục phổ
thông bao gồm cả đổi mới về nội dung chương trình và phương pháp giảng
dạy. Về phương pháp giảng dạy, chúng ta đang đổi mới theo hướng tích cực
hóa hoạt động của học sinh. Phương pháp dạy học theo nhóm là một trong
những phương dạy học phát huy tính tích cực của học sinh. Việc sử dụng
phương pháp dạy học theo nhóm trong giảng dạy đối với giáo viên không
phải là mới vì ngay từ khi việc đổi mới chương trình triển khai thì bên cạnh
đó giáo viên cũng được tập huấn những phương pháp dạy học theo hướng
phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong đó có phương pháp dạy
học theo nhóm và giáo viên cũng đã vận dụng trong công tác giảng dạy.
Tự nhiên và Xã hội là một môn học cung cấp cho học sinh những hiểu
biết cơ bản ban đầu về sự vật, hiện tượng, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội

động nhóm… đã được học đưa ra và trở thành cơ sở lí luận quan trọng cho
các công trình nghiên cứu tiếp theo. Các tác giả Việt Nam cũng đã kế thừa kết

3


quả nghiên cứu nêu trên và đã thu được những kết quả nhất định về phương
pháp dạy học theo nhóm.
- Năm 1999, khi bàn về dạy học theo nhóm, Phùng Như Thụy đề cập
đến khái niệm, bản chất, các bước tổ chức dạy học theo nhóm trong nhà
trường. [18,34]
- Khi tìm hiểu về phương pháp dạy học theo nhóm, năm 2003, Ngô
Thị Dung đã có một số bài về lí luận và khả năng học theo nhóm của học
sinh. Trong đó tác giả đề cập đến đặc điểm, ưu điểm, một số hạn chế của
phương pháp dạy học theo nhóm và khả năng, hứng thú học tập theo nhóm
của học sinh.[3,36]
- Nguyễn Hữu Châu trong công trình nghiên cứu của mình đã đưa ra
khái niệm dạy học hợp tác, các bước tiến hành và đưa ra một số ví dụ minh
họa về dạy học hợp tác. [2,21]
- Năm 2005, khi nghiên cứu dạy học theo nhóm, Nguyễn Thị Kim
Dung đã tìm hiểu một số tiêu chí đánh chất lượng việc dạy học theo nhóm
như khả năng hiểu bài của học sinh, số lượng học sinh ảnh hưởng đến chất
lượng dạy học theo nhóm. [4,32]
- Năm 2007, khi nghiên cứu về việc đổi mới phương pháp dạy học,
chương trình và sách giáo khoa, Trần Bá Hoành có đưa ra các phương pháp
dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm trong đó có dạy học hợp tác theo
nhóm. [11,57]
Như vậy vận dụng những kết quả nghiên cứu của các tác giả trên vào
nghiên cứu quá trình dạy học Tự nhiên và Xã hội, luận văn tiếp tục đi sâu
nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong dạy học môn

hội lớp 3.
6.2.

Phạm vi nghiên cứu
Đề tài được tiến hành nghiên cứu với học sinh lớp 3 ở một số trường

Tiểu học khu vực huyện Mê Linh.
7. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về phương pháp dạy học theo
nhóm.

5


- Tìm hiểu thực trạng sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong
dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 ở một số trường Tiểu học khu vực Mê
Linh – Hà Nội.
- Tìm hiểu nguyên nhân của thực trạng và đưa ra các giải pháp.
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1.

Phương pháp nghiên cứu lý luận

7.2.

Phương pháp điều tra

7.3.

Phương pháp quan sát

Theo Phan Trọng Ngọ: “Định nghĩa chung nhất về phương pháp dạy
học là những con đường, cách thức tiến hành hoạt động dạy học”.
Ngoài khái niệm trên, Phan Trọng Ngọ còn đưa ra một khái niệm khác
về phương pháp dạy học: “Phương pháp dạy học là cách thức tiến hành các
hoạt động của người dạy và người học nhằm thực hiện một nội dung dạy học
đã được xác định”.
Theo Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt: “Phương pháp dạy học là tổ hợp
cách thức hoạt động của cả thầy và trò trong quá trình dạy học, mà thầy trò sử
dụng để đạt được mục đích dạy học.
Theo Nguyễn Ngọc Quang: “Phương pháp dạy học là cách thức làm
việc của thầy và của trò trong sự phối hợp thống nhất và được sự chỉ đạo của
thầy, nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học.”
Mỗi nhà giáo dục lại có những quan niệm khác nhau về phương pháp
dạy học, theo cách hiểu của Ba-ban-xki, Đi-a-chen-co phản ánh những quan
niệm cũ về vai trò của người giáo viên trong quá trình dạy học, theo đó thì

7


giáo viên là nhân vật trung tâm, chủ đạo, học sinh thụ động thực hiện những
điều thầy dạy. Quan niệm của Phan Trọng Ngọ, Đặng Vũ Hoạt, Hà Thế Ngữ
và Nguyễn Ngọc Quang có những nét tương đồng khi cho rằng đó là cách
thức phối hợp của cả thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học. Như vậy
quan niệm về phương pháp dạy học này phù hợp với quan điểm lấy người học
làm trung tâm, chúng tôi đồng tình với quan điểm của 2 tác giả Hà Thế Ngữ
và Đặng Vũ Hoạt cho rằng: “Phương pháp dạy học là tổ hợp cách thức hoạt
động của cả thầy và trò trong quá trình dạy học, mà thầy và trò sử dụng để đạt
được mục đích dạy học.”
1.1.2. Đặc điểm phương pháp dạy học
Phương pháp dạy học có những đặc điểm sau đây:

- Căn cứ vào nhiệm vụ lí luận dạy học được thực hiện trong mỗi giai
đoạn của quá trình dạy học có: phương pháp tiếp thu tri thức, phương pháp
vận dụng tri thức.
- Căn cứ vào đặc trưng hoạt động nhận thức của học sinh có: phương
pháp giải thích minh họa, phương pháp tái hiện, phương pháp nghiên cứu.
Cơ sở phân loại phương pháp dạy học phù hợp nhất là dựa vào nguồn
phát sinh tri thức.
1.1.3.2. Phân loại phương pháp dạy học
Dựa vào nguồn phát sinh tri thức, các phương pháp dạy học được chia
thành các nhóm phương pháp sau:
- Nhóm 1: Nhóm các phương pháp dạy học bằng lời
- Nhóm 2: Nhóm các phương pháp dạy học trực quan
- Nhóm 3: Nhóm các phương pháp dạy học thực tiễn
1.1.4. Các phương pháp dạy học ở tiểu học
1.1.4.1. Nhóm 1: Nhóm các phương pháp dạy học dùng lời
Nhóm những phương pháp dạy học dùng lời là nhóm những phương
pháp mà phương tiện cơ bản dùng để thực hiện chúng là lời nói sinh động của

9


giáo viên. Những phương pháp này được sử dụng ở mọi khâu của quá trình
dạy học nhằm giúp học sinh nắm vững nội dung tài liệu học tập… được chia
thành hai nhóm các phương pháp sau:
*Nhóm các phương pháp thuyết trình
- Phương pháp giảng thuật (kể chuyện)
Phương pháp kể chuyện là phương pháp dạy học mà giáo viên dùng lời
để kể lại cho học sinh nghe nội dung tài liệu học tập. Nét đặc trưng của
phương pháp này là nó chứa đựng yếu tố trần thuật và mô tả.
Điều kiện sử dụng: Kể chuyện được sử dụng rộng rãi trong các môn

Yếu tố quan trọng nhất của phương pháp vấn đáp là hệ thống câu hỏi.
Vì vậy hệ thống câu hỏi phải căn cứ vào mục đích, nội dung dạy học, câu hỏi
phải ngắn gọn, dễ hiểu, đơn trị câu trả lời, vừa sức với học sinh. Không sử
dụng câu hỏi chỉ trả lời có hoặc không, không sử dụng câu hỏi có tính chất
“đánh lừa” học sinh.
1.1.4.2. Nhóm 2: Nhóm các phương pháp dạy học trực quan
Nhóm những phương pháp dạy học trực quan là nhóm các phương
pháp dạy học có sử dụng các phương tiện dạy học trực quan. Các phương
pháp dạy học trực quan sử dụng rất có hiệu quả với học sinh tiểu học và được
sử dụng trong giảng dạy các môn khoa học tự nhiên.
Nhóm các phương pháp dạy học trực quan gồm:
- Phương pháp trưng bày trực quan
Phương pháp trưng bày trực quan là phương pháp dạy học mà thầy tổ
chức cho học sinh quan sát nội dung tài liệu học tập trên những phương tiện
dạy học trực quan, học sinh quan sát và tự rút ra những kết luận.
- Phương pháp trình bày trực quan
Phương pháp trình bày trực quan là phương pháp dạy học mà thầy trình
bày nội dung tài liệu học tập trên phương tiện dạy học trực quan, học sinh
quan sát theo sự trình bày của giáo viên, nghe, hiểu và ghi nhớ.

11


- Phương pháp quan sát
Phương pháp quan sát là một phương pháp nhận thức cảm tính tích cực,
được sử dụng rộng rãi trong quá trình dạy học Tiểu học. Quan sát được học
sinh tiến hành dưới sự lãnh đạo trực tiếp của giáo viên là chủ yếu hoặc tiến
hành một cách độc lập.
Phương pháp trực quan và phương pháp quan sát có mối quan hệ với
nhau, cụ thể là khi trình bày trực quan học sinh tiến hành quan sát chúng một

mở rộng, đào sâu, hệ thống hóa, khái quát hóa những tri thức đã học, làm
vững chắc những kĩ năng, kĩ xảo đã được hình thành, phát triển kí ức, tư duy
độc lập và nâng cao hứng thú học tập cho học sinh.
Có nhiều hình thức ôn tập, tuy nhiên ôn tập rải ra tốt hơn là ôn tập tập
trung vào một thời gian ngắn, ôn xen kẽ các môn tốt hơn là ôn tập trung vào
một môn.
- Phương pháp trò chơi
Phương pháp trò chơi là phương pháp giáo viên tổ chức các hoạt động
học tập dưới dạng trò chơi.
Tùy vào nội dung của bài học mà giáo viên có thể áp dụng trò chơi vào
bất cứ thời điểm nào của tiết học.
Qua trò chơi, học sinh sẽ được phát triển về các mặt trí tuệ, thể chất,
thẩm mĩ và tăng cường khả năng chú ý của học sinh; lôi cuốn học sinh vào
học tập tích cực, vừa học vừa chơi có kết quả. Nếu không sử dụng khéo léo
học sinh chỉ chú ý đến trò chơi mà không chú ý đến nội dung bài học.
Trò chơi phải dễ tổ chức và thực hiện, phù hợp với điều kiện thời gian,
không gian, cơ sở vật chất của nhà trường, của lớp học. Sau khi chơi, giáo
viên cần tổng kết lại cho học sinh rõ học được những gì qua trò chơi.
- Phương pháp dùng sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo
Phương pháp dùng sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo là phương
pháp thầy tổ chức cho học sinh đọc sách thông qua đó học sinh nắm vững
được tài liệu học tập.

13


Phương pháp này dùng khi nội dung tài liệu học tập đơn giản, dễ hiểu
hoặc nội dung liên quan nhiều đến kiến thức cũ.
Phương pháp này góp phần đắc lực cho việc tiếp thu kiến thức, hình
thành kĩ năng, kĩ xảo cho học sinh. Bên cạnh đó nếu giáo viên giảng dạy phụ

tất cả các thành viên trong nhóm, từng em trong nhóm bộc lộ ý kiến của mình
và nghe ý kiến của các bạn khác. Học sinh học bằng cách làm chứ không học
bằng cách nghe giáo viên giảng. Trong quá trình học tập hợp tác, việc tổ chức
cho học sinh thảo luận nhóm đóng vai trò rất quan trọng, mức độ tham gia
thảo luận của học sinh càng lớn thì hiệu quả học tập càng cao. Quá trình này
sẽ tạo nên môi trường học tập hợp tác giữa trò – trò, thầy - trò, học sinh sẽ là
trung tâm của quá trình học tập.
Dạy học theo nhóm sẽ giúp các em học sinh e thẹn, nhút nhát có thể
hòa nhập với những học sinh mạnh dạn, các em được nói trước tập thể, qua đó
các em sẽ mạnh dạn, tự tin hơn khi nêu ý kiến của mình. Những học sinh khá
có thể giúp học sinh kém hơn, học sinh biết được những nhược điểm của các
bạn giúp cho các em hiểu nhau hơn.
Việc tổ chức dạy học theo nhóm tạo điều kiện cho giáo viên nắm được
đặc điểm của từng học sinh về năng lực học tập, năng khiếu và mối quan hệ
của từng học sinh trong tập thể lớp. Từ đó giáo viên sử dụng tính tập thể trong
lớp học, tạo được không khí học tập, học có tổ chức, có trách nhiệm giữa các
thành viên trong một nhóm học sinh.
Học sinh trở thành những thành viên tích cực, không còn là người tiếp
thu thụ động. Vì vậy, các em có trách nhiệm hơn với cách học của mình, có
cơ hội nói lên quan điểm của mình về vấn đề thảo luận. Qua đó thấy được
những ý kiến sáng tạo và cách giải quyết những vấn đề phức tạp.
Giáo viên có điều kiện quan sát, theo dõi, giúp đỡ các nhóm hoạt động.
Nhất là các nhóm có học sinh gặp khó khăn trong khi thực hiện công việc
được giao.

15


1.2.2.



- Gọi số: học sinh đếm lần lượt từ 1-> 5 thành lập 1 nhóm hoặc cho
học sinh đếm lần lượt 1, 2, 3, 4, 5. Sau đó giáo viên gọi tất cả học sinh số 1
vào thành một nhóm, số 2 vào một nhóm, số 3,4,5 tương tự như vậy. Ngoài
ra, giáo viên có thể chia theo tổ hoặc các em ngồi gần nhau thành một nhóm.
- Màu sắc: Giáo viên chia nhóm bằng cách chia cho học sinh những
mảnh giấy nhỏ, học sinh nào có cùng màu vào một nhóm. Tùy theo số lượng
học sinh trong lớp và mục đích chia nhóm (mấy nhóm) để chuẩn bị số lượng
giấy màu.
- Biểu tượng: Giáo viên có thể dùng các biểu tượng hình học, các loại
hoa, con vật. Những học sinh có cùng biểu tượng sẽ thành một nhóm. Với
cách chia nhóm này, các nhóm thường chênh lệch, giáo viên không đoán
được sự lựa chọn của học sinh. Vì vậy, thực tế giáo viên thường sử dụng chia
nhóm rồi đặt tên nhóm có thể là các biểu tượng trên.
Việc chia nhóm có thể cố định hoặc không cố định tùy theo yêu cầu của
bài học và khả năng tổ chức của giáo viên, trình độ của học sinh.
Bước 2: Giáo viên giao nhiệm vụ cho từng nhóm
Có 2 cách giao nhiệm vụ: Giáo viên giao cho tất cả các nhóm thảo luận
một nhiệm vụ chung, hoặc chia nhiệm vụ chung thành nhiệm vụ riêng rồi giao
cho nhiều nhóm.
Hình thức giao nhiệm vụ:
Giáo viên có thể dùng lời nói trực tiếp hoặc dùng phiếu giao việc. Để
học sinh thảo luận tốt, nhiệm vụ giáo viên đưa ra không được quá dễ hoặc quá
khó, phải đảm bảo tính rõ ràng, vừa sức.
Bước 3: Giáo viên tổ chức cho các nhóm thảo luận hoàn thành nhiệm vụ.
Yêu cầu người giáo viên phải kiểm tra các nhóm đã nắm được nhiệm
vụ thảo luận của nhóm mình hay chưa. Sau đó, giáo viên giám sát, theo dõi
các nhóm làm việc để có thể giúp đỡ các nhóm hoàn thành nhiệm vụ.

17



Tùy thuộc vào nội dung bài học, có thể thành lập nhóm xuất phát hoặc
nhóm chuyên sâu.
+ Nhóm xuất phát: Là nhóm gồm những học sinh có trách nhiệm cùng
nhau thu thập một phần thông tin.
+ Nhóm chuyên sâu: Gồm những học sinh có nhiệm vụ nắm vững
thông tin được phân công từ nhóm xuất phát. Một nhóm xuất phát phân ra
được nhiều nhóm chuyên sâu.
Trong khi các nhóm thảo luận giải quyết nhiệm vụ, giáo viên quan sát
các nhóm thực hiện, hỗ trợ các nhóm gặp khó khăn, gợi ý, điều chỉnh hoạt
động các nhóm sao cho đúng với hướng thảo luận.
Bước 4: Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả thảo luận, giáo viên
nhận xét, đánh giá, đưa ra kết luận
Đại diện các nhóm báo cáo kết quả làm việc của nhóm mình. Người
báo cáo kết quả có thể là nhóm trưởng hoặc bất kì một thành viên nào trong
nhóm.
Hình thức báo cáo kết quả:
- Hình thức dùng lời: Học sinh trực tiếp báo cáo kết quả bằng lời nói.
Yêu cầu các nhóm khác chú ý lắng nghe, chất vấn, bổ sung để hoàn thành
nhiệm vụ chung.
- Hình thức dùng biểu bảng: Học sinh được làm việc bằng giấy A0 để
ghi nhận kết quả thảo luận, kết quả đó được gắn lên bảng. Các nhóm cùng
nhận xét, đánh giá để đưa ra kết luận đúng. Qua quá trình đó, học sinh được
hình thành khả năng đánh giá, nhận xét.
Trong quá trình tổ chức các nhóm báo cáo kết quả thảo luận, giáo viên
phải linh hoạt tổ cức các nhóm trao đổi, chất vấn để tổng kết, đánh giá các kết
quả, giúp học sinh nhận biết ý kiến đúng sai. Sau đó, giáo viên khẳng định
giải pháp tối ưu để giải quyết vấn đề của bài học.


20