BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

ĐỖ MINH TUÂN

SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG
NÔNG THÔN MỚI TẠI HUYỆN MỸ HÀO TỈNH HƯNG YÊN

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Hà Nội, 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

ĐỖ MINH TUÂN

SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG
NÔNG THÔN MỚI TẠI HUYỆN MỸ HÀO TỈNH HƯNG YÊN

Chuyên ngành : Kinh tế nông nghiệp
Mã số : 60620115

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Danh mục các từ viết tắt................................................................................... vi
Danh mục các bảng ......................................................................................... vii
Danh mục các hình, biểu đồ ............................................................................. ix
ĐẶT VẤN ĐỀ ................................................................................................... 1
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỰ THAM GIA CỦA
NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI ............................. 4
1.1. Cơ sở lý luận .............................................................................................. 4
1.1.1. Một số khái niệm ..................................................................................... 4
1.1.2. Sự tham gia của người dân trong xây dựng NTM .................................. 6
1.2. Cơ sở thực tiễn ......................................................................................... 25
1.2.1. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới về sự tham gia của người
dân trong việc xây dựng NTM ........................................................................ 25
1.2.2. Kinh nghiệm của một địa phương ở nước ta về sự tham gia của người
dân trong việc xây dựng NTM ........................................................................ 29
1.3. Tổng quan nghiên cứu sự tham gia của người dân trong xây dựng NTM ... 32
Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .... 34
2.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu ................................................................... 34
2.1.2. Điều kiện phát triển kinh tế - xã hội...................................................... 36
2.2. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................... 44
2.2.1. Phương pháp nghiên cứu cụ thể ............................................................ 44
2.2.2. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu ................................................................ 51


iv
Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ............................. 52
3.1. Thực trạng sự tham gia của người dân trong xây dựng NTM của huyện
theo 19 tiêu chí ................................................................................................ 52
3.1.1. Thực trạng nông thôn của huyện từ khi có chương trình xây dựng NTM
......................................................................................................................... 52
3.1.2. Thực trạng sự tham gia xây dựng NTM của người dân tại các xã điểm

3.4.7. Giải pháp tăng cường sự tham gia và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ
lãnh đạo địa phương và các tổ chức xã hội trong xây dựng NTM ............... 116
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 120
TÀI LIỆU THAM KHẢO


vi
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT


vii
DANH MỤC CÁC BẢNG
Tên bảng

TT

Trang

2.1

Tình hình sử dụng và phân bổ đất đai từ năm 2005 – 2010

37

2.2

Tình hình lao động và sử dụng lao động của huyện Mỹ Hào

39


3.4

Người dân tham gia XD quy chế và lập kế hoạch tổ chức thực hiện 62

3.5

Các quy định đóng góp cho các hoạt động của thôn

3.6.1

66

Kết quả thực hiện kế hoạch đóng góp nguồn kinh phí đưa giống 68
mới vào sản xuất nông nghiệp ở các xã điểm nghiên cứu

3.6.2

Kết quả thực hiện kế hoạch đóng góp nguồn kinh phí cho hoạt 69
động làm đường giao thông ở các xã điểm nghiên cứu

3.6.3
3.7

Kết quả thực hiện kế hoạch đóng góp nguồn kinh phí cho hoạt động

70

Người dân tham gia công lao động trong các hoạt động xây 73
dựng NTM


Sự công bằng trong cộng đồng cư dân nông thôn

3.14

Tổng hợp trình độ văn hóa và chuyên môn của cán bộ cơ sở 3 96

93

xã điểm nghiên cứu
3.15

Trình độ chuyên môn của các hộ dân được phát phiếu điều tra

3.16

So sánh mức độ tham gia theo trình độ của người dân tại 2 xã 100

98

điểm nghiên cứu
3.17

Điều kiện kinh tế của hộ ảnh hưởng đến sự tham gia XD 101
NTM tại các xã điểm nghiên cứu

3.18

Số người tham gia vào các lớp dạy nghề năm 2011- 2013

108

Nội dung sự tham gia và vai trò của người dân trong xây

18

dựng nông thôn mới
1.5

Các mức độ tham gia khác nhau của người dân trong xây

24

dựng nông thôn mới
3.1

Mối quan hệ giữa BPTT với các đơn vị, tổ chức

58

3.1

Cơ cấu trình độ chuyên môn của các cán bộ ở các xã điểm

97

nghiên cứu
3.2

Cơ cấu trình độ chuyên môn của 150 chủ hộ được điều tra ở các
xã điểm nghiên cứu




2
chủ, công khai và tham gia ngay từ đầu, là khâu hết sức quan trọng, có tính
chất lâu dài, theo tinh thần dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân
kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi. Huyện Mỹ Hào là huyện đồng bằng
với 12 xã và 1 thị trấn, kinh tế của huyện khá phát triển. Trong những năm
qua, thực hiện chương trình XD NTM đã và đang tạo ra những bước phát
triển kinh tế cho huyện, bộ mặt nông nghiệp, nông thôn có sự thay đổi tương
đối toàn diện. Đặc biệt là chính quyền và người dân địa phương nơi đây đã
nhận thức được tầm quan trọng của chương trình XD NTM. Chính vì vậy, khi
triển khai đã được lãnh đạo địa phương và người dân hưởng ứng thực hiện,
đóng góp sức người, sức của cho việc xây dựng NTM trên địa bàn.
Xây dựng NTM là chương trình lớn được tiến hành trên tất cả các mặt
của mỗi địa phương, vì vậy để triển khai thực hiện và đạt được kết quả cao thì
ngoài việc huy động các nguồn lực và hỗ trợ của Nhà nước cấp trên, chính
quyền cơ sở thì sự tham gia và vai trò của người dân là hết sức quan trọng. Tuy
nhiên, trong quá trình triển khai xây dựng chương trình do trình độ, nhận thức
của lãnh đạo địa phương và người dân còn hạn chế, các nguồn lực cần huy
động là rất lớn, nên việc triển khai còn chậm và khó khăn. Mặt khác, trên thực
tế nhiều địa phương chưa phát huy được sự tham gia và vai trò của người dân
trong việc XD NTM. Có rất nhiều lý do và lực cản như trình độ hiểu biết của
người dân, năng lực quản lý của lãnh đạo, cơ chế, chính sách, phương pháp
triển khai thực hiện và điều kiện cơ sở hạ tầng thấp kém. Đồng thời, lãnh đạo
địa phương và người dân còn lúng túng, trông chờ, ỉ lại vào đơn vị tư vấn và sự
hỗ trợ các nguồn lực của cấp trên, việc sử dụng hỗ trợ và sự tham gia của người
dân chưa được cụ thể, rõ ràng. Các cơ quan chuyên môn và đơn vị tư vấn chưa
phối hợp tốt với địa phương trong việc chỉ đạo và hướng dẫn người dân thực
hiện, đã làm ảnh hưởng đến chương trình XD NTM. Xuất phát từ những vấn đề
trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Sự tham gia của người dân trong xây

Hào, tỉnh Hưng Yên.


4
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỰ THAM GIA
CỦA NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Một số khái niệm
- Nông thôn: Nông thôn được coi như là khu vực địa lý, nơi đó sinh kế
cộng đồng gắn bó, có quan hệ trực tiếp đến khai thác, sử dụng môi trường và
tài nguyên thiên nhiên cho hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Khái niệm nông thôn, chỉ có tính chất tương đối và luôn biến động theo
thời gian để phản ánh biến đổi về kinh tế- xã hội của mỗi quốc gia trên thế
giới. Trong điều kiện Việt Nam có thể hiểu: “ Nông thôn là vùng sinh sống
của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp cư dân này tham gia
vào các hoạt động kinh tế, văn hóa- xã hội và môi trường trong một thể chế
chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác” (Giáo trình Phát
triển nông thôn, trường ĐHNN Hà Nội, trang 11, 2005).
- Nông dân: Nông dân là người lao động cư trú ở nông thôn sống chủ
yếu bằng nghề làm ruộng. Con người nông thôn chất phát, thật thà và tình
cảm, quan hệ xóm làng sâu nặng, trên cơ sở huyết thống, dòng họ, nhưng ít
giao tiếp với bên ngoài, nhận thức hạn chế.
- Phát triển nông thôn: Khái niệm phát triển nông thôn mang tính toàn
diện, đảm bảo tính bền vững về môi trường. Vì vậy, trong điều kiện của Việt
Nam, được tổng kết từ các chiến lược kinh tế xã hội của Chính phủ, thuật ngữ
này được hiểu: “ Phát triển nông thôn là một quá trình cải thiện có chủ ý một
cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất
lượng cuộc sống của người dân nông thôn. Quá trình này, trước hết là do
chính người dân nông thôn, có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức

- Huy động sự tham gia của người dân: Là thực hiện đồng bộ, có hệ


6
thống các biện pháp về kiến thức, kinh tế, chính trị, văn hoá, y tế, giáo dục,
môi trường…nhằm khơi dậy, sử dụng, phát huy, phát triển trên tất cả các yếu
tố cấu thành: Số lượng, chất lượng, cơ cấu đội ngũ nông dân, đáp ứng yêu cầu
xây dựng nông thôn hiện nay, góp phần to lớn vào công cuộc xây dựng và bảo
vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN.
1.1.2. Sự tham gia của người dân trong xây dựng NTM
1.1.2.1. Đặc điểm của người dân nông thôn
- Người nông dân sống phụ thuộc vào thiên nhiên rất nhiều.
- Họ sống cố định một chỗ, ở chung dưới một mái nhà với mảnh ao,
vườn của mình, được bao bọc bởi luỹ tre làng bảo vệ.
- Trong sản xuất, người nông dân phụ thuộc vào nhiều hiện tượng của
tự nhiên như trời, đất, nắng, mưa… Bởi vậy mà họ rất tôn trọng, hoà thuận
với tự nhiên và phụ thuộc vào nó. Sống phụ thuộc vào tự nhiên làm người
nông dân dễ trở nên rụt rè, thụ động.
- Trong quan hệ ứng xử giữa con người với nhau từ gia đình đến làng
xóm đều theo nguyên tắc trọng tình. Hàng xóm sống cố định lâu dài với nhau
là một môi trường thuận lợi để người nông dân tạo ra một cuộc sống hoà
thuận trên cơ sở lấy tình nghĩa làm đầu: “Một bồ cái lý không bằng một tí cái
tình”. Lối sống trọng tình cảm sẽ tất yếu đẩy cái "Lý" xuống hàng thứ hai.
Lối sống trọng tình đã dẫn đến cách ứng xử hết sức linh hoạt và thích
ứng nhanh với điều kiện hoàn cảnh cụ thể: “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”,
“Đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy”. Với nhu cầu sống hòa
thuận trên cơ sở cái gốc là tình cảm giữa con người với nhau trong làng xóm,
càng làm cho lối sống linh hoạt trở nên đậm nét và chính là cơ sở tâm lý hiếu
hòa trong các mối quan hệ xã hội dựa trên sự tôn trọng và cư xử bình đẳng
với nhau. Do vậy, người nông dân hết sức coi trọng tập thể, cộng đồng, làng

khoa học- kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất, góp phần xây dựng và phát
triển nông thôn.


9
- Sự đầu tư cho phát triển nông thôn của nhà nước hiện nay còn hạn chế,
chưa đáp ứng được yêu cầu. Mặt khác, do cơ sở hạ tầng nông thôn còn thấp,
kém về các mặt, nên các doanh nghiệp đầu tư về khu vực nông thôn còn rất ít.
Chính vì vậy, người dân phải tự nâng cao cơ sở hạ tầng của địa phương, tạo
môi trường thu hút sự đầu tư của các đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp về phát
triển trên quê hương mình.
- Người dân là chủ thể của khu vực nông thôn và hơn ai hết hiểu rất rõ
được địa phương mình. Vì vậy, khi có sự đầu tư các dự án vào khu vực nông
thôn và chương trình xây dựng NTM cần có sự tham gia của người dân vào
trong tất cả các công việc của địa phương.
1.1.2.3. Nội dung huy động sự tham gia của người dân trong XD NTM
Xây dựng nông thôn mới được thực hiện trên cơ sở động viên toàn thể
nhân dân phát huy nội lực theo phương châm: Dân biết, dân bàn, dân đóng
góp, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi thành quả. Bên cạnh
đó, cần được hỗ trợ tích cực, có hiệu quả từ các cấp, các ngành từ trung ương
đến địa phương về vốn, kỹ thuật và cơ chế chính sách.
Huy động sự tham gia của người dân là nâng cao thể chế quản lý, tự
quản của cộng đồng người dân như xây dựng và thực hiện qui hoạch, đề án,
kế hoạch và hương ước, quy ước, nội quy… Phát huy vai trò của trưởng thôn,
trưởng dòng họ và các tổ chức tôn giáo tại địa phương; thực hiện đoàn kết
trong toàn dân, xây dựng các mối quan hệ tốt trong thôn, xóm. Phát huy tinh
thần thương yêu đùm bọc, giúp đỡ nhau trong phát triển kinh tế, phòng chống
và đấu tranh chống lại các tệ nạn xã hội; đào tạo việc lập và thực hiện các dự
án phát triển, cũng như việc vận hành và bảo dưỡng các công trình kết cấu hạ
tầng nông thôn quy mô nhỏ; đào tạo quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên và

xây dựng nông
thôn mới
( Thôn, xóm)

Hình 1.1: Các lực lượng chính tham gia xây dựng NTM.
Theo các quan điểm trên, các lực lượng chính tham gia xây dựng NTM
được chia làm 2 cấp: Cấp hỗ trợ từ trên xuống hay từ bên ngoài cộng đồng


11
dân cư và cấp thực hiện là các cộng đồng dân cư (thôn, xóm) mà người dân
tại đó chính là tác nhân chính của sự phát triển nông thôn. Vai trò của cấp hỗ
trợ là xây dựng khung pháp luật, hoạch định chính sách hỗ trợ cho PTNT,
hướng dẫn về phương pháp và chuyển giao khoa học kỹ thuật tiên tiến, cung
cấp thông tin phù hợp, kịp thời, giúp đỡ hỗ trợ người dân nông thôn, khơi dậy
phát huy nội lực của mình để tăng cường và huy động người dân có đủ tự tin,
năng lực tận dụng, sử dụng các cơ hội phát triển và nguồn hỗ trợ tài chính cho
các hoạt động phát triển một cách có hiệu quả. Cấp xã là chủ đầu tư, đóng vai
trò cầu nối, là điểm giao thoa của các hỗ trợ từ trên xuống và các nhu cầu về
phát triển từ các cộng đồng của cấp thực hiện nên.
Để nâng cao sự tham gia của người dân trong xây dựng NTM, người
dân cần được hỗ trợ từ các cán bộ xã, huyện và đơn vị tư vấn giúp họ nâng
cao tính tự chủ, tự lực và tạo động lực ban đầu; giúp đỡ và tư vấn cho người
dân nông thôn xác định các mục tiêu phát triển và xây dựng đồ án qui hoạch,

Mức độ

đề án và kế hoạch xây dựng NTM.

Sự tham gia của

sắc văn hoá dân tộc. Với vai trò đó, nông dân là người trực tiếp tham gia,
đồng thời là đối tượng trực tiếp thụ hưởng thành quả. Phát huy vai trò và sự
tham gia của người dân là “Một quá trình động”, các yếu tố quyết định quá
trình đó không thể tách rời sự quản lý của Nhà nước.
* Vai trò và sự tham gia của người dân trong xây dựng NTM
- Người dân trong việc tham gia thành lập Ban phát triển thôn và Ban
giám sát cộng đồng: Cùng với việc xã thành lập Ban chỉ đạo và Ban quản lý
xây dựng NTM, thì ở thôn thông qua cuộc họp toàn dân người dân phải tham


13
gia vào việc thành lập BPTT và BGSCĐ. Để các nội dung hoạt động của
chương trình xây dựng NTM đạt hiệu quả cao và bền vững tại địa phương,
phù hợp và đáp ứng được các yêu cầu phát triển. Người dân trong thôn cần
bầu chọn những người tham gia BPTT và BGSCĐ từ những người có uy tín,
trình độ, kinh nghiệm, sức khoẻ và nhiệt tình với công việc chung của cộng
đồng. Sau đó, xã ra quyết định thành lập; BPTT và BGSCĐ và sự tham gia
của người dân sẽ xây dựng quy chế hoạt động giúp thôn có đủ khả năng quản
lý, thực hiện, kiểm tra, giám sát những hoạt động được triển khai ở địa
phương trên cơ sở dân chủ, công bằng, công khai và đúng pháp luật.
Thông qua BPTT, người dân tham gia xây dựng kế hoạch phát triển của
thôn mình; xác định các vấn đề ưu tiên, trình tự thực hiện, giải quyết và
phương án thực hiện, các mối quan tâm được tiến hành một cách hợp lý.
BPTT và BGSCĐ sẽ đại diện cho thôn trong quá trình thực hiện theo kế
hoạch, tổ chức các cuộc họp dân, tổng hợp ý kiến của người dân và xây dựng
thành kế hoạch cụ thể, huy động sự tham gia của người dân, làm cầu nối với
các cá nhân, tổ chức bên ngoài cộng đồng để thực hiện các nội dung hoạt
động theo kế hoạch. Đồng thời, để quyết định các công việc chung của thôn
thông qua các cuộc họp đã được tổ chức, trên quan điểm phát huy tinh thần
dân chủ, công khai người dân tham gia, bàn bạc và đưa ra các biên bản cam

dự án, giám sát, đánh giá, điểu chỉnh, bổ sung các công việc trong xây dựng
NTM: Cần đảm bảo tính công khai, minh bạch của dự án và thể hiện tinh thần
người dân tham gia làm chủ cộng đồng. Để tham gia vào việc này người dân
phải tiến hành họp bàn và thông qua BPTT và BGSCĐ trong việc tham gia
quản lý, triển khai thực hiện. Những người được người dân cử ra phải là
những người có trình độ, có tinh thần trách nhiệm cao với công việc được
nhân dân giao phó. Bên cạnh đó, mỗi người dân đều phải có ý thức tham gia
giám sát mọi hoạt động trong xây dựng NTM. Việc giám sát này phải tiến