BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
======

NGUYỄN THỊ HỒNG SINH

NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN
TRẦN THÙY MAI
Chuyên ngành: Lí luận văn học
Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI, 2017


LỜI CẢM ƠN.
Với tình cảm chân thành, cho phép tôi được gửi lời cảm ơn đến các
thầy giáo, cô giáo trong khoa Ngữ văn, phòng Đào tạo sau đại học trường
Đại học Sư phạm Hà Nội 2. Xin trân trọng cảm ơn các Giáo sư, Tiến sỹ đã
nhiệt tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong khóa học.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Kiều
Anh, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập
và hoàn thiện luận văn. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn nhà văn Trần Thùy
Mai đã giúp tôi có được những tư liệu quý báu góp phần thực hiện đề tài này.
Tôi xin được cảm ơn tới Ban giám hiệu, tổ Ngữ văn trường THPT Mê
Linh – huyện Mê Linh – Thành phố Hà Nội. Xin được cảm ơn gia đình, người
thân, tất cả bạn bè đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian học tập
và nghiên cứu.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................. 11
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu............................................................... 11
6. Phƣơng pháp nghiên cứu............................................................................. 11
7. Đóng góp mới của luận văn ........................................................................ 12
8. Bố cục luận văn ........................................................................................... 12
PHẦN NỘI DUNG ......................................................................................... 13
CHƢƠNG I: KHÁI LƢỢC VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH TRÌNH
SÁNG TÁC CỦA TRẦN THÙY MAI........................................................... 13
1.1. Khái lƣợc về nhân vật văn học ................................................................. 13
1.1.1. Khái niệm về nhân vật và thế giới nhân vật.......................................... 13
1.1.1.1. Khái niệm về nhân vật ....................................................................... 13
1.1.1.2. Khái niệm về thế giới nhân vật .......................................................... 15
1.1.2. Chức năng của nhân vật văn học trong tác phẩm văn học .................... 17
1.1.3. Các loại nhân vật văn học ..................................................................... 19
1.2. Hành trình sáng tác của Trần Thùy Mai .................................................. 22
1.2.1. Hành trình cuộc sống ............................................................................ 22
1.2.2. Hành trình sáng tác................................................................................ 23
CHƢƠNG II: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƢỜI VÀ CÁC
KIỂU NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA TRẦN THÙY MAI .. 26
2.1. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời trong truyện ngắn Trần Thùy Mai . 26
2.2. Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Trần Thùy Mai ............................. 34


2.2.1. Nhân vật ngƣời phụ nữ - Hình tƣợng nhân vật trung tâm, nổi bật nhất
trong truyện ngắn Trần Thùy Mai ................................................................... 35
2.2.1.1. Kiểu nhân vật bi kịch ......................................................................... 37
2.2.1.2. Nhân vật nữ chủ động kiếm tìm tình yêu, hạnh phúc gia đình .......... 53
2.2.1.3. Nhân vật nữ tự ý thức......................................................................... 57
2.2.2. Nhân vật nam – những hình bóng nhạt nhòa, thụ động ........................ 61
2.2.2.1. Kiểu nhân vật nam thụ động, biến chất, đớn hèn, tha hóa bởi hoàn

hiện đại, chƣa bao giờ truyện ngắn Việt Nam lại hƣng thịnh nhƣ hiện nay.
Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu truyện ngắn nói chung,
truyện ngắn của các cây bút nữ nói riêng đƣợc quan tâm đặc biệt… Trần Thùy
Mai cũng có đƣợc những đón nhận nhƣ thế, nhất là khi một số truyện ngắn
của chị đƣợc chuyển thể thành phim. Đã có một số cây bút nghiên cứu phê
bình tiếp cận tác phẩm của chị nhƣng mới chỉ dừng lại ở những bài viết không
quá 6 trang; cũng có một số luận văn tốt nghiệp đại học và thạc sĩ lấy tác
phẩm của Trần Thuỳ Mai làm đối tƣợng nghiên cứu, song vẫn chƣa có đƣợc
cái nhìn toàn diện và xác đáng về sáng tác của nhà văn này. Truyện ngắn của
Trần Thuỳ Mai vì thế vẫn cần phải đƣợc chú ý hơn nữa.
1.2. Thuộc thế hệ thứ hai – những cây bút dò đƣờng đi tìm những đề tài
hậu chiến của truyện ngắn hiện đại, cùng với Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh
Khuê, Lý Lan, Nguyễn Minh Ngọc, Trần Thị Trƣờng... Trần Thuỳ Mai là nhà
văn nữ có lối đi riêng cho mình. Mặc dù chƣa đạt đến tầm cỡ nhƣ Nguyễn
Minh Châu, Ma Văn Kháng, cũng chƣa phải là một “hiện tƣợng” nhƣ Nguyễn
Huy Thiệp, và không ồn ào với những đề tài nóng bỏng nhƣ một số cây bút
trẻ gần đây, không thu hút ngƣời đọc bằng những cốt truyện lạ…Trần Thùy
Mai viết nhƣ để giãi bày. Có những truyện nhà văn nhƣ cúi xuống lòng mình
mà nhả chữ, để mặc cho ngòi bút trôi chảy theo trực cảm, cảm giác. Nhỏ nhẹ,
dịu dàng, với phƣơng thức tiếp cận cuộc sống nửa cổ tích, nửa thế sự. Truyện


2

ngắn của nữ nhà văn ngƣời Huế này “lúc nào cũng đầy ắp dư vị của tuổi 20
đầy sức sống, của những rung cảm sâu nặng” (theo Người đẹp Việt Nam số 7,
2004).
Có thể thấy, thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai
không đa dạng lắm nhƣng khá sinh động. Dẫu Trần Thùy Mai có dàn dựng
nhiều kiểu dạng nhân vật ( phƣơng Đông – phƣơng Tây; huyền thoại – lịch sử

truyện ngắn của chị cuộc sống với đầy đủ sắc màu của nó: những hạnh phúc
mong manh, những lo toan dằn vặt đời thƣờng, những mâu thuẫn giữa giới
hạn của hiện thực và khát vọng vô bờ, những rung cảm sâu sắc và lãng mạn
của tình yêu... Điều đáng nói là đằng sau những cay đắng, khổ đau, con ngƣời
vẫn giữ đƣợc niềm tin và tình yêu để sống bao dung và nhân ái với nhau trong
cuộc đời. Cho đến nay, với hơn 30 năm cầm bút, Trần Thuỳ Mai đã cho ra đời
12 tập truyện ngắn. Chị cũng đã đạt đƣợc nhiều giải thƣởng cao của Hội nhà
văn và của Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam. Giải B, giải
thƣởng Văn học nghệ thuật Cố đô lần thứ hai, (1998) cho tập truyện ngắn Thị
trấn hoa quỳ vàng. Giải C, giải thƣởng Văn học thiếu nhi “Vì tƣơng lai đất
nƣớc” của nhà xuất bản Trẻ (2002) cho truyện dài thiếu nhi Người khổng lồ
núi Bạc. Giải B, Hội nhà văn Việt Nam (2002, không có giải A) và giải A,
giải thƣởng văn học Cố đô lần ba (2005), cho tập truyện ngắn Qủy trong
trăng. Giải thƣởng Uỷ ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật
Việt Nam (2003) và giải A, giải thƣởng Văn học nghệ thuật Cố đô lần thứ tƣ (
2008) cho tập truyện ngắn Thập tự hoa. Giải thƣởng của Hội liên hiệp Văn
học nghệ thuật Thừa Thiên Huế (2008) cho tập truyện ngắn Một mình ở
Tokyo. Giải cống hiến vì cộng đồng năm 2011 do Uỷ ban kết nghĩa thành phố
SanFrancisco – Thành phố Hồ Chí Minh trao tặng. Truyện ngắn Trần Thuỳ
Mai cũng đã nhận đƣợc sự quan tâm của những ngƣời nghiên cứu phê bình.
Tuy nhiên, vì nhiều lẽ, vấn đề nghiên cứu về truyện ngắn của nhà văn này còn


4

khá khiêm tốn và rời rạc. Hầu hết những bài viết về Trần Thuỳ Mai mới chỉ
dừng lại ở nhận xét khái quát, sơ bộ và bộc bạch ấn tƣợng, cảm xúc về một
tập truyện hay một tác phẩm cụ thể nào đó. Dù sơ lƣợc, nhƣng cũng đã có
những bài viết chỉ ra đƣợc dấu ấn riêng trong sáng tác của nữ nhà văn này.
Chúng tôi tạm chia lịch sử nghiên cứu truyện ngắn Trần Thuỳ Mai làm hai

định: “Là một cây bút nữ, có thể nói Trần Thuỳ Mai là một hiện tượng trong
đội ngũ sáng tác truyện ngắn hiện nay. Miệt mài với nghiệp văn và trở thành
cây bút có sức bền với thể loại truyện ngắn, truyện ngắn của chị đã vượt ra
ngoài giới hạn của mảnh đất cố đô để đến với bạn đọc cả nước” [57]. Tác
giả đánh giá những tập truyện đã xuất bản của Trần Thuỳ Mai (tính đến năm
2004) nhƣ “những dấu son đỏ của văn giới thừa nhận tiêu chuẩn đánh giá
chất lượng quốc gia của cây bút nữ”.
Tác giả Lê Thị Mỹ Ý trong bài viết Nhà văn dịu dàng và đa đoan đánh
giá về truyện ngắn Trần Thuỳ Mai: “Văn chương của chị như một trái cây
chín muộn, càng có thời gian vị càng ngọt, hương càng nồng, màu sắc càng
hấp dẫn, càng mang đến một dư vị riêng mà những cây bút cùng thời với chị
không có được” [67].
Tác giả Hoàng Nguyên Vũ trong bài viết đăng trên báo điện tử Văn
nghệ công an (http//www.vn.com) đã lý giải vì sao truyện của Trần Thùy Mai
lại có sức sống mãnh liệt chính là vì “chất đời” trong đó, “có những trang
viết của Trần Thùy Mai chứa đựng những cuộc đời nhỏ nhỏ, có cuộc đời
thoáng qua, có cuộc đời gặp một lần rồi hun hút, có cuộc đời về trong những
giấc mơ miên viễn. Nhưng vấn đề không phải nói ai, hay viết về ai, thấp
thoáng cuộc đời của ai mà là cái thông điệp đằng sau những cuộc đời ấy là
gì”. Tác giả bài viết khẳng định: “Tình yêu ngập tràn trong những trang viết
của. Dù buồn hay vui, cô đơn hay hạnh phúc thì với Trần Thùy Mai phải có
tình yêu mới khiến ngòi bút của chị chắp cánh… tình yêu là động lực của bút
lực… Tình yêu thúc đẩy cuộc sống tốt đẹp hơn và làm được nhiều việc có ích”


6

[66].
Tháng 11 năm 2002, báo “Kiến thức gia đình” có đăng bài Trần Thuỳ
Mai và bi kịch của người phụ nữ của Diệu Hiền. Trong đó, tác giả bài viết đã

hành. Và đặc biệt về những ngƣời phụ nữ - họ bình thƣờng, bé nhỏ, họ quyền
quý, cao sang, đa đoan hoặc trong quá khứ, hiện đại… Dù là nhân vật nào thì
giọng văn của Trần Thùy Mai vẫn dịu dàng, đằm thắm, đậm chất âm hƣởng
của vùng đất cố đô.
2.2. Những đánh giá về các tập truyện và các tác phẩm cụ thể của Trần
Thuỳ Mai
Với hơn 30 năm cầm bút, Trần Thùy Mai đã có nhiều tập truyện ngắn.
Mỗi một tập truyện đƣợc xuất bản đều cuốn hút sự quan tâm từ phía độc giả,
và có nhiều bài viết mang tính chất giới thiệu, cảm nhận. Sau đây là những
đánh giá, nhận xét tiêu biểu:
Với tập truyện đầu tay Bài thơ về biển khơi, Phan Minh Ngọc đã nhận
xét nhƣ sau: “Một số truyện ngắn của Trần Thùy Mai có xu hướng đi vào
những đề tài mô tả đời sống sinh hoạt hàng ngày của con người với cả những
ý nghĩ, lo toan thầm lặng của họ... Với khả năng quan sát tinh tế, với thế
mạnh của cái nhìn từ góc độ một cây bút nữ, Thùy Mai đã chăm chú theo dõi
thái độ xử sự của con người trong những hoàn cảnh tưởng chừng như là “thử
thách”. Chị cũng đã lắng nghe được cả những nỗi băn khoăn, day dứt của
họ; để rồi từ đó phê phán những biểu hiện tiêu cực, khêu gợi những mặt tích
cực trong đời sống nội tâm của mỗi người, và làm nổi bật lên những yêu cầu
về nhân cách mà con người mới cần phải có” [51].
Viết về tập Trò chơi cấm, Hồ thế Hà có cái nhìn bao quát qua bài viết
Thế giới truyện ngắn Trần Thuỳ Mai qua Trò chơi cấm. Trong bài này, tác giả
đã trình bày một cách khá hệ thống và chi tiết các khía cạnh trong thế giới
nghệ thuật của tập truyện nhƣ: kết cấu, cốt truyện, nhân vật. Có thể nói, bƣớc
đầu bài viết đã nêu lên đƣợc một số đặc điểm làm nên phong cách truuyện


8

ngắn Trần Thuỳ Mai. Tác giả nhận xét: “Giọng văn tâm tình, mềm mại gắn

truyện này còn đƣợc Lê Mỹ Ý đánh giá ở giọng văn nhẹ nhàng với thứ ngôn
ngữ tự nhiên. Bài báo đã tạo đƣợc một sự chú ý cần thiết, hƣớng ngƣời đọc có
đƣợc tâm thế nhập vào “cuộc hành hương của linh hồn phù du bên bến bờ xa
vắng, đi tìm luống ánh sáng mong manh cho khát khao” trong truyện ngắn
của Trần Thuỳ Mai.
Cũng đánh giá về tập truyện Quỷ trong trăng, Nguyễn Thị Kim Huệ
với bài viết Quỷ trong trăng và thế giới đậm cá tính phương Tây đã phát hiện:
“Quỷ trong trăng là một thế giới của nhân vật nữ đang tồn tại thật với bản
ngã của chính mình, dù họ phải trả bằng chính cuộc đời của họ. Thế nhưng,
họ không nuối tiếc hay hối hận cho những lựa chọn của mình, bởi họ là
những phụ nữ phương Đông dịu dàng bao dung nhưng lại tiềm tàng sự nổi
loạn, tự do và bất chấp kể cả cái chết cho tình yêu” [23]. Nguyễn Thị Kim
Huệ gọi đây là “thế giới nữ đậm cá tính phương Tây”. Những phát hiện trong
bài viết cho thấy nét sáng tạo mới lạ của Trần Thuỳ Mai trong việc xây dựng
tâm hồn, tính cách và lẽ sống của các nhân vật trong tác phẩm của mình.
Về tập truyện Mưa đời sau, tác giả Minh Phƣơng có bài giới thiệu: Đọc
sách: Mưa đời sau trên báo Nhân dân số 305 đã có những nhận định khá sâu
sắc về các tác phẩm trong tập truyện. Về thế giới nhân vật truyện ngắn Trần
Thuỳ Mai, tác giả có nhận xét: “Ngòi bút Trần Thuỳ Mai hướng tới phát hiện
vẻ đẹp phẩm cách và lòng hướng thiện của những nhân vật trong truyện” và
đặc biệt nhân vật của chị đƣợc “Khéo léo khắc họa diễn biến tâm lí với lối kết
hợp tự nhiên, bất ngờ, lôi cuốn”. Trong bài viết, tác giả cũng đã có một vài
nhận xét ban đầu về giọng văn và cả kết cấu tác phẩm, đặc biệt tác giả đã
nhận xét cả về phẩm chất của nhân vật và cách xây dựng nhân vật của Trần
Thùy Mai.
Về tập truyện ngắn Lửa hoàng cung, Trần Thùy Mai đã chọn đề tài lịch
sử - một đề tài không mới trong những sang tác gần đây, song tác giả khéo léo


10

11

chảy của văn xuôi Việt Nam đƣơng đại.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu những vấn đề lí luận cơ bản về nhân vật văn học.
- Vận dụng những kiến thức lí luận trên vào việc tìm hiểu nhân vật và
nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai.
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là toàn bộ nhân vật trong truyện ngắn
của Trần Thùy Mai.
5.2. Phạm vi nghiên cứu
Chúng tôi nghiên cứu đề tài: Nhân vật trong truyện ngắn của Trần
Thùy Mai với phạm vi khảo sát chính là toàn bộ truyện ngắn của nhà văn
Trần Thuỳ Mai, bao gồm các tập truyện: Bài thơ về biển khơi (1983); Cỏ hát
(1994); Thị trấn hoa quỳ vàng (1994); Trò chơi cấm (2001); Quỷ trong trăng
(2001); Biển đời người (2002); Thập tự hoa (2003); Đêm tái sinh (2004);
Mưa đời sau (2005); Lửa hoàng cung (2007); Mưa ở Strasbourg (2007); Một
mình ở Tôkyô (2008); Trăng nơi đáy giếng ( 2009), Onkel dấu yêu ( 2010) .Từ
đó có sự đối sánh với một số truyện ngắn của các nhà văn nữ cùng thời nhƣ:
Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo…
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng những phƣơng pháp
chính sau:
- Phƣơng pháp tiếp cận thi pháp học
- Phƣơng pháp phân tích - tổng hợp
- Phƣơng pháp so sánh đối chiếu
- Phƣơng pháp thống kê - phân loại
- Phƣơng pháp hệ thống


PHẦN NỘI DUNG
CHƢƠNG I: KHÁI LƢỢC VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH
TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRẦN THÙY MAI
1.1. Khái lƣợc về nhân vật văn học
1.1.1. Khái niệm về nhân vật và thế giới nhân vật
1.1.1.1. Khái niệm về nhân vật
Nhà văn hào Đức W. Goethe có nói: “Con người là điều thú vị nhất đối
với con người, và con người cũng chỉ hứng thú với con người”. Con ngƣời là
nội dung quan trọng nhất của văn học. Ðối tƣợng chung của văn học là cuộc
đời nhƣng trong đó con ngƣời luôn giữ vị trí trung tâm. Những sự kiện kinh
tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên, những lời bình luận... đều
góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm nhƣng cái quyết định
chất lƣợng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật. Nhân vật văn
học là nhân tố quan trọng đối với mọi thể loại, đặc biệt là tiểu thuyết và
truyện ngắn. Nói đến nhân vật văn học thƣờng ngƣời ta nghĩ ngay đến hình
tƣợng con ngƣời trong tác phẩm. Nó là biểu tƣợng nghệ thuật về con ngƣời,
cho thấy sự tồn tại toàn vẹn của con ngƣời trong thế giới nghệ thuật ngôn từ.
Nhà văn xây dựng nhân vật nhằm khái quát những quy luật về đời sống con
ngƣời và thể hiện quan niệm của mình về con ngƣời. Vì vậy, nhân vật văn học
bao giờ cũng chuyên chở ý đồ, tƣ tƣởng của nhà văn, in đậm cá tính sáng tạo
của nhà văn.
*Về phương diện thuật ngữ:
Thuật ngữ “nhân vật văn học” xuất hiện từ rất sớm. Trong tiếng Hi lạp
cổ “nhân vật” (đọc là persona) lúc đầu mang ý nghĩa chỉ cái mặt nạ của diễn
viên sân khấu. Theo thời gian, thuật ngữ này đã đƣợc sử dụng nhiều nhất,
thƣờng xuyên nhất để chỉ đối tƣợng mà văn học miêu tả và thể hiện. Đôi khi,
nhân vật văn học còn còn đƣợc gọi bằng những thuật ngữ khác nhƣ “vai”


14

15

nó mang tính ước lệ, không thể bị đồng nhất với con người có thật…. Nhân
vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người; nó
có thể được xây dựng chỉ dựa trên cơ sở quan niệm ấy… Nhân vật văn học là
một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn,
một trường phái hoặc dòng phong cách. Những nét chung về nhân vật văn
học có thể cho phép nêu lên những hiện tượng văn học [3, 250 - 251]. Vậy
theo Lại Nguyên Ân, nhân vật văn học đƣợc xem xét trong mối tƣơng quan
với cá tính sáng tạo, phong cách của nhà văn và trƣờng phái văn học. Nhân
vật văn học chính là một trong những yếu tố tạo nên phong cách của nhà văn,
tạo nên màu sắc riêng cho một trƣờng phái văn học.
Trong cuốn Thi pháp học, Trần Đình Sử lại quan niệm: “Nhân vật là
hình thức miêu tả con người một cách tập trung. Nhân vật văn học là những
con người có tên hoặc không tên (ví dụ “mụ nào” trong Truyện Kiều hay Tiểu
đồng trong Lục Vân Tiên…) có những tính chất, địa vị nhất định, xuất hiện
trong các tác phẩm để làm những hành động nhất định, biểu hiện những tình
cảm, ý nghĩ, thái độ nhất định, nhằm thể hiện những tư tưởng nhất định của
nhà văn với nhân sinh” [53, 28].
Với cách nhìn nhận nhƣ vậy, tác giả đã chỉ ra đƣợc tầm quan trọng của
nhân vật văn học với tác phẩm và cách thể hiện cuộc sống của nhà văn.
Dù có nhiều ý kiến, quan niệm khác nhau trong giới nghiên cứu, phê
bình văn học, song đều xuất phát từ một điểm chung: nhân vật văn học là
thành tố quan trọng trong tác phẩm, là phƣơng tiện để nhà văn phản ánh đời
sống và đƣợc nhà văn xây dựng bằng những yếu tố nghệ thuật độc đáo.
Nghiên cứu về tác phẩm văn chƣơng phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới
trong cách viết của nhà văn và những đóng góp của nhà văn đó.
1.1.1.2. Khái niệm về thế giới nhân vật
“Thế giới” là một khái niệm thuộc phạm trù Triết học. Theo từ điển




17

nhân vật) dựa vào những tiêu chí nhất định. Nhiệm vụ của ngƣời tiếp nhận
văn học là phải tìm ra chìa khóa để bƣớc qua cánh cửa nhằm khám phá thế
giới nhân vật đó. Do vậy, nghiên cứu “Thế giới nhân vật” cũng khác với phân
tích nhân vật. Trong tiến trình phát triển của văn học, ở mỗi giai đoạn, mỗi
khuynh hƣớng, mỗi dòng văn học, mỗi tác giả lớn lại có “Thế giới nhân vật”
riêng và chịu chi phối quy luật sáng tạo của thời đại, phong cách nhà văn đó.
Tìm hiểu nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai, chúng tôi
thấy đó là một hệ thống các nhân vật đa dạng, phong phú và giàu lòng nhân
ái. Trong tác phẩm của chị, có rất ít những kiểu ngƣời ích kỉ, vụ lợi, thực
dụng, tàn nhẫn vô tâm. Nhân vật của chị cũng không mang tính điển hình cho
ý nghĩa xã hội rộng lớn mà chứa đựng chiều sâu của suy ngẫm, sự tinh tế của
tâm trạng, cảm xúc, là những phản ứng tâm thức kín đáo, những nỗi đau tinh
thần rất cụ thể. Vẻ đẹp tâm hồn, sự hƣớng thiện của nhân vật đã tạo nên giá trị
nhân bản cho truyện ngắn Trần Thùy Mai. Ở một khía cạnh nào đó, ngƣời ta
có thể thấy Trần Thùy Mai rất chú trọng xây dựng tính cách nhân vật. Nhẹ
nhàng, kín đáo, thâm trầm, sâu sắc, và mang những nỗi bất hạnh rất đời
thƣờng. Đọc truyện ngắn Trần Thùy Mai, độc giả có thể nhận ra chính mình
trong hình tƣợng một nhân vật nào đó của chị để rồi tự suy ngẫm, chiêm
nghiệm về cuộc sống và gần gũi hơn với tác giả. Đó là nét đặc trƣng trong
truyện ngắn của ngƣời phụ nữ gốc Huế này.
1.1.2. Chức năng của nhân vật văn học trong tác phẩm văn học
Trong cuốn Thi pháp học, Trần Đình Sử có nói: “Nhân vật văn học
được sáng tạo ra, hư cấu ra là để khái quát và biểu hiện tư tưởng, thái độ đối
với cuộc sống , ca ngợi nhân vật là ca ngợi đời, lên án nhân vật là lên án đời.
Xót xa cho nhân vật là xót xa đời. Do vậy tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu cách
hiểu về cuộc đời và con người, là tìm hiểu tư tưởng, tình cảm của tác gả đối

Chính vì thế nhân vật văn học còn là một trong những khái niệm trung tâm để
xem xét sáng tạo của một nhà văn, một khuynh hƣớng, một trƣờng phái văn


19

học.
Thứ tƣ, ngoài các chức năng cơ bản trên, nhân vật văn học còn chi phối
và góp phần quyết định hình thức tác phẩm. Nhân vật có chức năng quan
trọng trong việc tạo các mối liên kết giữa các yếu tố thuộc về hình thức tác
phẩm. Do có chức năng này mà kết cấu tác phẩm có đạt đến sự thống nhất,
hoàn chỉnh, cân đối, chặt chẽ và nhiều tiềm năng biểu đạt của các phƣơng tiện
ngôn từ đƣợc phát lộ. Từ đó, nhân vật trở thành những phƣơng diện nghệ
thuật độc lập, có thể nghiên cứu riêng nhƣ một đối tƣợng thẩm mĩ chuyên
biệt.
Trên đây là những chức năng chính của nhân vật văn học. Nhờ có
những chức năng ấy nhà văn mới có những tƣ duy về hiện thực và định hƣớng
giá trị con ngƣời. Chính vì thế Betông Brecht cho rằng: “Các nhân vật của tác
phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là những bản dập của những con người
sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của
tác giả”. Hiểu đƣợc chức năng của nhân vật văn học, ngƣời nghiên cứu sẽ có
những cơ sở lí luận chắc chắn để tìm hiểu về nhân vật trong sáng tác của một
nhà văn. Với đề tài “Nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai”, việc
nắm đƣợc những chức năng này của nhân vật sẽ giúp chúng tôi có cái nhìn
thấu đáo hơn về các sáng tác của chị.
1.1.3. Các loại nhân vật văn học
Nhân vật văn học là một hiện tƣợng hết sức đa dạng. Những nhân vật
đƣợc xây dựng thành công từ xƣa đến nay bao giờ cũng là những sáng tạo độc
đáo, không lặp lại. Tuy nhiên, xét về mặt nội dung tƣ tƣởng, kết cấu, chất
lƣợng miêu tả... có thể thấy những hiện tƣợng lặp đi lặp lại tạo thành các loại

ngữ, hành động cho đến nội tâm bên trong. Nhân vật tự sự là con ngƣời đời
thƣờng tham gia vào các tình huống khác nhau của cuộc sống để tạo thành các
diễn trình tự sự trong tác phẩm. Còn nhân vật kịch là loại nhân vật hành động,
mọi hành động của nhân vật kịch đều bộc lộ tính cách và thƣờng xuất hiện ở