ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

–––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THU TRANG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG
LỚP 12 THPT TỈNH VĨNH PHÚC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thái Nguyên, năm 2017


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

–––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THU TRANG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG
LỚP 12 THPT TỈNH VĨNH PHÚC
TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG
12 THẠC
THPT TỈNH
VĨNHHỌC


i


LỜI CẢM ƠN
Với những tình cảm chân thành, tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu
trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên, các thầy cô giáo khoa Địa lý
– trường Đại học Sư phạm đã tận tình giảng dạy và giúp đỡ tôi trong quá trình
học tập và nghiên cứu.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Sở giáo dục và đào tạo Vĩnh Phúc, Ban giám
hiệu và toàn thể giáo viên tổ Địa lý, các em học sinh trường THPT Đồng Đậu
đã tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá trình học tập cũng như quá trình chúng
tôi tiến hành điều tra, thực nghiệm sư phạm phục vụ luận văn.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn tới thầy giáo PGS. TS
Trần Viết Khanh, người thầy đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ và trực tiếp
hướng dẫn cũng như đã hết lòng động viên và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi
trong quá trình nghiên cứu, tìm tòi tài liệu và viết luận văn.
Mặc dù bản thân đã rất nỗ lực, cố gắng song khó tránh khỏi những hạn
chế thiếu sót. Kính mong Quý thầy, cô giáo và những người quan tâm đóng góp
ý kiến để luận văn được hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 12 năm 2016
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Nguyễn Thị Thu Trang

ii


MỤC LỤC
Trang


1.1.4. Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm sáng tạo ........................................... 26
1.1.5 .Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong học tập địa lí Địa phương .....27
1.2. Cơ sở thực tiễn ............................................................................................ 28
1.2.1. Cấu trúc chương trình địa lí địa phương ................................................. 28
1.2.2. Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi HS THPT ............................................. 29
1.2.3. Thực trạng học tập Địa lí ở trường phổ thông ......................................... 29
1.2.4. Thực trạng của việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong
dạy học Địa lý ở trường THPT .......................................................................... 30
1.2.5. Nguyên nhân tình trạng học sinh xem nhẹ kiến thức địa lí địa phương .. 35
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 .................................................................................... 37
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ HÌNH THỨC VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT
ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG LỚP 12 THPT TỈNH VĨNH PHÚC .......................... 38
2.1. Cấu trúc, mục tiêu, nội dung chương trình địa lí địa phương THPT .......... 38
2.1.1. Cấu trúc .................................................................................................... 38
2.1.2. Mục tiêu ................................................................................................... 38
2.2. Xác định nội dung phần Địa lí địa phương tỉnh Vĩnh Phúc trong chương
trình Địa lí THPT cần tổ chức hoạt động học tập TNST .................................. 41
2.2.1. Vị trí địa lý - Tài nguyên vị thế ............................................................... 42
2.2.2. Điều kiện tự nhiên ................................................................................... 43
2.2.3. Đặc điểm kinh tế, xã hội .......................................................................... 46
2.3. Những yêu cầu khi tổ chức hoạt động TNST ............................................. 51
2.4. Qui trình thực hiện hoạt động học tập TNST cho học sinh ........................ 54
2.4.1.Quy trình tổ chức dạy học nói chung ....................................................... 54
2.4.2. Quy trình tổ chức hoạt động TNST trong dạy học Địa lý địa phương .... 54
2.5. Một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp
12 THPT tỉnh Vĩnh Phúc ................................................................................... 56
2.5.1. Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo bằng hình thức đóng vai ......... 56


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
Từ viết tắt

Nội dung chi tiết

CLB

Câu lạc bộ

GV

Giáo viên

HS

Học sinh

THPT

Trung học phổ thông

TNST

Trải nghiệm sáng tạo

iv
vi


DANH MỤC CÁC BẢNG



MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, làm thay đổi tất cả các lĩnh
vực, trong đó đặc biệt là khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo…dẫn đến sự
chuyển biến nhanh chóng về cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực của nhiều quốc
gia. Điều này đòi hỏi giáo dục và đào tạo phải có những thay đổi một cách căn
bản, toàn diện từ triết lí, mục tiêu đến nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức
dạy – học…nhằm phát triển cho người học hệ thống năng lực cần thiết để có thể
tham gia hiệu quả vào thị trường lao động trong nước và quốc tế. Vì vậy, phát
triển chương trình giáo dục phổ thông dựa trên tiếp cận năng lực là một lựa chọn
tất yếu khách quan và phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội.
Theo đó, việc dạy học không phải là “tạo ra kiến thức”, “truyền đạt kiến
thức” hay “chuyển giao kiến thức” mà phải làm cho người học học cách đáp ứng
hiệu quả các đòi hỏi cơ bản liên quan đến môn học và có khả năng vượt ra ngoài
phạm vi môn học để chủ động thích ứng với cuộc sống lao động sau này. Quan
điểm dạy học tích hợp, dạy học trải nghiệm sáng tạo với mục tiêu phát triển các
năng lực ở người học, giúp họ có khả năng giải quyết và đáp ứng sự biến đổi
nhanh chóng của xã hội hiện đại để đem lại thành công cao nhất trong cuộc sống.
Theo Dự thảo Đề án đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục
phổ thông sau năm 2015 đã nêu: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo (HĐ TNST)
bản chất là những hoạt động giáo dục (HĐGD) nhằm hình thành và phát triển
cho HS những phẩm chất tư tưởng, ý chí tình cảm, giá trị, kỹ năng (KN) sống
và những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại. Nội dung của
HĐ TNST được thiết kế theo hướng tích hợp nhiều lĩnh vực, môn học thành
các chủ điểm mang tính chất mở. Hình thức và phương pháp tổ chức đa dạng,
phong phú, mềm dẻo, linh hoạt, mở về không gian, thời gian, quy mô, đối
tượng và số lượng,… để HS có nhiều cơ hội tự trải nghiệm”.


xuất các giải pháp một cách sáng tạo …tạo cơ hội kích thích động cơ, lợi ích và

2


sự tham gia vào các hoạt động học, thậm chí với cả học sinh trung bình và yếu
về năng lực học đồng thời giáo dục tình yêu quê hương đất nước, ý thức trách
nhiệm với địa phương.
Qua thực tế giảng dạy ở trường phổ thông nhiều năm, tác giả nhận thấy
nếu vận dụng phương pháp dạy học truyền thống trong địa lí địa phương sẽ
không gây hứng thú từ phía học sinh, các em hiểu biết về địa phương mình rất
hời hợt mang tính lí thuyết, thiếu thực tế. Vì vậy, để học sinh hiểu rõ hơn vấn
đề môi trường ở địa phương mình và các vấn đề về tự nhiên, kinh tế xã hội của
tỉnh Vĩnh Phúc, tác giả đã tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong
quá trình thiết kế và dạy học địa lí địa phương nhằm nâng cao hứng thú của học
sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức.
Với tất cả những lí do trên, tác giả đã chọn đề tài: Tổ chức hoạt động trải
nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học địa lí địa phương lớp 12 THPT tỉnh
Vĩnh Phúc.
2. Lịch sử nghiên cứu của đề tài
Vấn đề hoạt động học tập qua trải nghiệm sáng tạo không phải là vấn đề
mới với nhiều nước trên thế giới, nhưng với Việt Nam vấn đề này còn khá mới
mẻ. Đặc biệt chưa có tài liệu nghiên cứu, tác phẩm, luận văn, luận án nào trình
bày cụ thể chi tiết đến tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong dạy
học Địa lí địa phương. Vì vậy trong quá trình nghiên cứu chúng tôi đã tham
khảo, tiếp cận các loại tài liệu đề cập đến những vấn đề chung của hoạt động
trải nghiệm sáng tạo như sau:
2.1. Tài liệu nước ngoài
Lý luận về giáo dục đã được nhiều các nhà tâm lí học, giáo dục học quan
tâm nghiên cứu và hoàn thiện từ khá sớm. Hệ thống lý luận về hoạt động trải

chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, sự đam mê, các giá trị, kĩ năng sống và những
năng lực chung khác cần có ở con người trong xã hội hiện đại. Để phát triển sự
hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức của người học;
nhưng để phát triển và hình thành phẩm chất thì người học phải được trải
nghiệm. Như vậy, trong lý thuyết của Kolb, trải nghiệm sẽ làm cho việc học trở

4


nên hiệu quả bởi trải nghiệm ở đây là sự trải nghiệm có định hướng, có dẫn dắt
chứ không phải sự trải nghiệm tự do, thiếu định hướng.
Từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người Mĩ, John
Dewey, đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra quan điểm về vai
trò của kinh nghiệm trong giáo dục. Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh
nghiệm, Dewey cũng chỉ ra rằng, những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp
nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối người học và những kiến thức
được học với thực tiễn. Theo ông học qua trải nghiệm xảy ra khi một người sau
khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định cái gì là hữu ích hoặc
quan trọng cần nhớ và sử dụng những điều này để thực hiện các hoạt động
khác trong tương lai. Những quan điểm này chính là cơ sở lý thuyết cho việc
xây dựng hoạt động trải nghiệm trong giáo dục.Vận dụng quan điểm học tập
trải nghiệm sáng tạo, rất nhiều các quốc gia trên thế giới đã đưa học tập trải
nghiệm sáng tạo vào chương trình giáo dục từ rất sớm và đạt được hiệu quả cao
trong giáo dục.Tại Hàn Quốc (một trong những quốc gia có nền giáo dục phát
triển nhất của khu vực), trong cuốn “ Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” – Bộ
KH - KT và GD Hàn Quốc, 2009, đã nói tới một trong những chương trình đổi
mới của giáo dục Hàn Quốc là hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Hoạt động trải
nghiệm sáng tạo là những hoạt động nằm ngoài các hệ thống các môn học trong
nhà trường, đó là những hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ
thiện và hoạt động định hướng. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo Hàn Quốc

2.2. Trong nước
Xác định tầm quan trọng của hoạt động TNST trong dạy học, Nghị quyết
Hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào
tạo có đề cập đến vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh
như là một phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học. Hoạt động
trải nghiệm sáng tạo bản chất là những hoạt động giáo dục nhằm hình thành và
phát triển cho học sinh phẩm chất tư tưởng, ý chí tình cảm, giá trị và kĩ năng
sống và những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại. Nội dung
của hoạt động trải nghiệm sáng tạo được thiết kế theo hướng tích hợp nhiều

6


lĩnh vực, môn học thành các chủ điểm mang tính chất mở. Hình thức và
phương pháp tổ chức đa dạng, phong phú, mềm dẻo, linh hoạt, mở về không
gian thời gian, quy mô, đối tượng và số lượng…để học sinh có nhiều cơ hội tự
trải nghiệm và phát huy tối đa khả năng sáng tạo của các em.
Trong Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể Việt Nam sau
2015, cũng đề cập đến 8 lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động giáo dục với
tên gọi hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Trong đó, hoạt động trải nghiệm sáng
tạo là hoạt động mới với cả 3 cấp học, được phát triển từ các hoạt động tập thể,
hoạt động ngoài giờ lên lớp, ngoại khóa của chương trình hiện hành, được thiết
kế thành các chuyên đề tự chọn nhằm giúp học sinh phát triển các năng lực, kỹ
năng, niềm tin, đạo đức…nhờ vận dụng những tri thức, kiến thức, kỹ năng đã
học được từ nhà trường và những kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc
sống một cách sáng tạo thông qua các hình thức và phương pháp chủ yếu như:
tham quan, thực địa, câu lạc bộ, hoạt động xã hội/tình nguyện, diễn đàn, giao
lưu, hội thảo, trò chơi, cắm trại, thực hành lao động. Điều này cho thấy tầm
quan trọng của hoạt động trải nghiệm sáng tạo cũng như định hướng đổi mới
mạnh mẽ hoạt động này ở trường phổ thông trong giai đoạn tới [13]

ngoại, hội thi, tổ chức sự kiện, hoạt động giao lưu hay hoạt động chiến dịch,
hoạt động nhân đạo…
Bài viết của PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa, ĐHGD - ĐHQGHN “ Hoạt động
trải nghiệm sáng tạo góc nhìn từ lí thuyết và học từ trải nghiệm” có đề cập đến sự
khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm.
Trong đó, “học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ
là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”. Tác giả cũng đưa ra mô hình và
chu trình học từ trải nghiệm của David Kolb và vận dụng lý thuyết “Học từ trải
nghiệm” của Kolb vào việc dạy học và giáo dục trong trường học. Theo tác giả, để
phát triển sự hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức của người
học; nhưng để phát triển và hình thành năng lực (phẩm chất) thì người học phải
trải nghiệm. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục thông qua sự
trải nghiệm và sáng tạo của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học được

8


trong nhà trường với thực tiễn cuộc sống, nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy
thêm và dần chuyển hóa thành năng lực…
Trong tài liệu tập huấn mới nhất của bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2015, “Kĩ
năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường trung
học”, đã tập hợp đầy đủ và hệ thống những nghiên cứu của các nhà giáo dục đầu
ngành về hoạt động trải nghiệm sáng tạo như: PGS. TS. Nguyễn Thúy Hồng,
PGS.TS. Đinh Thị Kim Thoa, TS. Ngô Thị Thu Dung, ThS. Bùi Ngọc Diệp, ThS.
Nguyễn Thị Thu Anh. Tài liệu đề cập những vấn đề chung của hoạt động trải
nghiệm như khái niệm, đặc điểm; xác định mục tiêu, yêu cầu, xây dựng nội dung
và cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường phổ thông; đánh
giá hoạt động trải nghiệm với phương pháp và công cụ cụ thể.
Ở Việt Nam, trong những năm qua hầu hết các nhà trường đã triển khai
các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo hướng phát huy tính tích cực,

- Tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp theo chủ đề: cuộc thi
“Hùng biện tiếng Anh”, “Cuộc thi Sách và Tôi”, triển lãm tranh , cuộc thi “tạo
hình bản đồ Việt Nam”…
Các mô hình học tập trải nghiệm trên đây không chỉ là sợi dây gắn kết
người học – người dạy, người học với nhà trường mà còn là cầu nối giúp học
sinh phát triển năng lực, những kĩ năng sống cần thiết để có hành trang vững
bước vào đời. Mô hình học tập trải nghiệm này cũng đã rút ra rất nhiều kinh
nghiệm cho việc xây dựng chương trình trong thời gian tới đây.
Đối với bộ môn địa lí, luận văn tốt nghiệp của Dương Thị Thùy Dung,
trường ĐHSP Hà Nội đã nghiên cứu học tập thông qua hoạt động trải nghiệm
sáng tạo trong chương trình địa lí 10 – THPT.
Như vây, các nguồn tài liệu trong nước và thế giới đều đề cập đến vai trò
của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học nhằm phát triển năng lực học
sinh. Các tài liệu này cũng làm rõ khái niệm, nội dung, hình thức tổ chức,
…của hoạt động trải nghiệm nhưng chưa có tài liệu nào đề cập cụ thể đến hoạt
động học tập trải nghiệm trong phần địa lí địa phương. Môn học Địa lí với
những đặc trưng riêng, hình thành và phát triển năng lực chuyên biệt của học

10


sinh cần được nghiên cứu, tiếp cận theo những đặc trưng riêng biệt.
Với việc kế thừa và phát huy các công trình đã công bố, luận văn sẽ đi
sâu nghiên cứu về cơ sở lí luận và thực tiễn về tổ chức hoạt động trải nghiệm
sáng tạo trong dạy học địa lí địa phương lớp 12 .Đây là hướng nghiên cứu mới
chưa có tác giả nào đi sâu nghiên cứu trước đây.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Khẳng định vai trò và ý nghĩa của hoạt động học tập trải nghiệm sáng
tạo, từ đó đưa ra các hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động học tập trải

- Quan điểm hệ thống: Nghiên cứu theo quan điểm hệ thống cho phép
nhìn nhận một cách khách quan, toàn diện về hiện tượng giáo dục, thấy được
mối quan hệ của hệ thống với các đối tượng khác trong hệ thống lớn, từ đó xác
định được các con đường tổng hợp, tối ưu để nâng cao chất lượng giáo dục.
- Quan điểm tích hợp: Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học giáo dục,
quan điểm tiếp cận tích hợp là chỉ một quan niệm GD toàn diện con người,
chống lại hiện tượng làm cho con người phát triển thiếu hài hòa, cân đối. Tích
hợp còn có nghĩa là thành lập một loại hình nhà trường mới, bao gồm các thuộc
tính trội của các loại hình nhà trường vốn có.
- Quan điểm lịch sử: Trong nghiên cứu cho phép ta nhìn thấy toàn cảnh
sự xuất hiện, sự phát triển, diến biến và kết thúc của các sự vật hiện tượng, mặt
khác giúp ta phát hiện qui luật tất yếu của sự phát triển đối tượng, giúp các nhà
khoa học nghiên cứu và hoạt động thực tiễn giáo dục tránh được những sai lầm
không đáng có.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp lí thuyết: Phương pháp nghiên cứu lý thuyết là phương
pháp thu thập thông tin thông qua đọc sách báo, tài liệu nhằm mục đích tìm
chọn những khái niệm và tư tưởng cơ bản là cơ sở cho lý luận của đề tài, hình
thành giả thuyết khoa học, dự đoán những thuộc tính của đối tượng nghiên
cứu xây dựng những mô hình lý thuyết hay thực nghiệm ban đầu.
Trong đề tài này tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu lý thuyết trên cơ sở

12


thu thập, phân loại, tổng hợp các sách báo, tài liệu, luận văn, luận án có liên
quan đến tâm lý học sinh THPT và một số phương pháp dạy học tích cực sử
dụng trong dạy học tích hợp.
Phương pháp điều tra: Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối
tượng trên một diện rộng nhằm phát hiện các quy luật phân bố, trình độ phát

theo đúng đề tài thì sẽ góp phần nâng cao kết quả học tập và sự say mê học tập
môn Địa lí của học sinh.
7. Đóng góp của đề tài
Thực hiện tốt những nhiệm vụ đề ra, luận văn góp phần:
Khẳng định vai trò, ý nghĩa của hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo
trong dạy học Địa lí.
Phản ánh được thực trạng dạy và học Địa lí, thực trạng của việc tổ chức
hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo ở trường phổ thông.
Đề xuất một số hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm
sáng tạo trong chương trình Địa lí địa phương ở trường trung học phổ thông.
8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
8.1. Ý nghĩa khoa học
Làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học Địa lí nói chung và phương
pháp dạy học trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Địa lí địa phương nói riêng
8.2. Ý nghĩa thực tiễn
Là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Cao đẳng, Đại học
Sư phạm, giáo viên môn Địa lí và bản thân tác giả luận văn vận dụng trong quá
trình dạy học Địa lí ở trường phổ thông.
9. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn cấu
trúc thành 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của hoạt động trải nghiệm sáng tạo
trong dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông.
Chương 2: Một số hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm
sáng tạo cho học sinh trong dạy học địa lí địa phương lớp 12 tỉnh Vĩnh Phúc
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm.

14