I. Mở đầu

1.1 Lý do chọn đề tài.
Bước sang thế kỷ XXI, cùng với sự tăng trưởng và phát triển nhanh của
nền kinh tế - xã hội, nhân loại đang phải đối mặt với một trong những thách thức
lớn nhất là sự biến đổi khí hậu toàn cầu. Biến đổi khí hậu đã có những tác động
sâu sắc, mạnh mẽ đến mọi hoạt động sản xuất, đời sống của sinh vật và con
người, môi trường tự nhiên, kinh tế - xã hội của cả mọi châu lục, mọi quốc gia
trên Trái Đất.[1]
Nguyên nhân chính làm biến đổi khí hậu Trái đất là do sự gia tăng các hoạt
động tạo ra các chất thải khí nhà kính.
Các nhà khoa học đã chứng minh biến đổi khí hậu phần lớn là do con
người gây ra.
Việt Nam là một trong những quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề của biến đổi
khí hậu như ngày càng có nhiều cơn bão mạnh, lũ lụt, hạn hán; sạt lở đất ở miền
núi, ven sông/biển; băng tan, nước dâng; dịch bệnh tràn lan; sự đa dạng sinh học
bị suy giảm rõ rệt; xuất hiện động đất ở những năm gần đây...
Vì vậy, nhận thức sâu sắc vấn đề biến đổi khí hậu là hết sức cần thiết đối
với tất cả mọi người, mọi lứa tuổi, mọi thành phần dân cư… để có các hành động
cụ thể góp phần vào việc ứng phó với sự biến đổi khí hậu toàn cầu.
Điều đó đòi hỏi phải có sự chung tay của cả cộng đồng, trong đó ngành
Giáo dục là một lực lượng nòng cốt, bởi không một đối tượng giáo dục nào có
thể tốt hơn học sinh – thế hệ tương lai của đất nước.
Học sinh phổ thông là lực lượng và nhân tố cơ bản để lan tỏa trong xã hội,
những hành động của các em đều có tính động viên, khích lệ lớn đối với gia đình,
xã hội và do đó, có tác động góp phần làm thay đổi hành vi, cách ứng xử của mọi
người trong xã hội trước hiện tượng biến đổi khí hậu. Đồng thời, những kiến thức
và kĩ năng về ứng phó với biến đổi khí hậu mà các em tiếp thu được từ nhà
trường sẽ dần hình thành trong tư duy, hành động của các em để ứng phó với biến
đổi khí hậu trong tương lai.
Giáo dục biến đổi khí hậu là nội dung có thể tích hợp trong một số môn học

1.4. Phương pháp nghiên cứu:
Để thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng những phương pháp sau:
- Phương pháp điều tra khảo sát qua những tiết dự giờ đồng nghiệp cùng bộ
môn, điều tra mức độ tiếp thu bài của học sinh và đánh giá kết quả qua từng tiết
dạy.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu như: sách giáo khoa, sách tham khảo,
tạp chí, báo cáo khoa học, số liệu thống kê, thông tin có tính thời sự…
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm, rút kinh nghiệm qua những tiết dạy học
địa lí ở các lớp 12.
II. Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu là một lĩnh vực giáo dục liên ngành,
tích hợp vào các môn học và các hoạt động giáo dục.
Căn cứ vào vị trí và mục tiêu của môn học, có thể thấy địa lí là môn học
trong nhà trường có nhiều khả năng giáo dục biến đổi khí hậu. Vì môn địa lí
trang bị cho học sinh những kiến thức tổng hợp về địa lí tự nhiên và địa lí kinh
tế- xã hội mà từng thành phần hoặc tổng hợp thể tự nhiên hay kinh tế- xã hội
đều liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến biến đổi khí hậu và ứng phó với biến
đổi khí hậu. Tùy từng trường hợp cụ thể, các đối tượng địa lí tự nhiên hay kinh
tế- xã hội có lúc là tác nhân, có khi lại là đối tượng phải hứng chịu hậu quả của
biến đổi khí hậu.
Giáo dục biến đổi khí hậu phải giúp học sinh có được những hiểu biết về
biến đổi khí hậu và tác động của nó đối với cuộc sống của người dân trong cộng
đồng, trong quốc gia và có thái độ nghiêm túc, sẵn sàng cũng như có khả năng
tham gia vào các hoạt động nhằm làm giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí
hậu ở địa phương.
Thực tế cho thấy, biến đổi khí hậu đang đe dọa nghiêm trọng đến lợi ích
sống còn của con người trên khắp hành tinh và “làm cho Trái Đất của chúng ta
ngày càng trở nên mỏng manh, dễ bị tổn thương” và ảnh hưởng đến sự phát
2

xuất đang hoạt động, trong đó có nhà máy gạch VICENZA, hàng ngày với những
ống khói đen kịt đang xả thẳng vào môi trường không khí, trên đường đi học, gần
nơi học tập và sinh sống của các em. Nhưng bản thân học sinh cũng như gia đình
và cộng đồng tại địa phương vẫn chưa quan tâm nhiều đến những hiểm họa của
tình trạng này.
Trong quá trình dạy học môn địa lí tôi nhận thấy mặc dù đề tài biến đổi khí
hậu đang trở thành vấn đề nóng bỏng, mang tính toàn cầu, được đề cập đến rất
nhiều qua các phương tiện thông tin đại chúng, và thực tế vấn đề này đang chi
phối sâu sắc tới cuộc sống của con người; nhưng phần lớn các em chưa thực sự
quan tâm, thiếu hiểu biết về biến đổi khí hậu và những tác động của con người
đến sự biến đổi khí hậu.
Qua khảo sát kết quả học tập của học sinh khối 12 trường THPT Tô Hiến
Thành vào đầu năm học cho thấy chỉ có 64% các em có hiểu biết chút ít về biến
đổi khí hậu.
3


Nguyên nhân của thực trạng trên là do trước đây học sinh chưa được giáo
dục triệt để về biến đổi khí hậu từ phía gia đình và nhà trường. Cũng chưa có
môn học riêng biệt nào giúp các em hiểu sâu sắc về biến đổi khí hậu. Trong khi
đó, bản thân các em chưa chăm, chưa ham học, hoàn cảnh gia đình phần lớn là
khó khăn nên điều kiện về thời gian và trang bị cho học tập còn thiếu thốn nhiều.
Do đó, việc tự học, tự vận dụng và liên hệ còn rất hạn chế.
Vậy làm thế nào để học sinh được hiểu đầy đủ, toàn diện về biến đổi khí
hậu và cũng hiểu được chính những hoạt động thường ngày của bản thân các em
và gia đình, cộng đồng đang là nguyên nhân gây biến đổi khí hậu. Mặt khác,
những biểu hiện của biến đổi khí hậu lại đang tác động tiêu cực trở lại cuộc sống
của chúng ta. Từ đó, các em sẽ có ý thức trách nhiệm và hành vi tích cực, thiết
thực góp phần tham gia ứng phó với biến đổi khí hậu.
2.3. Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.



Đây là phương pháp dạy học có lịch sử lâu đời và được sử dụng thường
xuyên trong dạy học địa lí ở trường phổ thông từ trước tới nay. Phương pháp này
sử dụng hệ thống câu hỏi và những dẫn dắt, gợi ý học sinh trả lời. Thông qua đó
học sinh tìm hiểu và lĩnh hội được các nội dung bài học. Như vậy hệ thống câu
hỏi là cốt lõi của phương pháp này.
Ví dụ 1: Dạy mục 2.d: Thiên tai - Bài 8: Thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc
của biển
- Mức độ tích hợp: Liên hệ
- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa mục 2.d và kết hợp hiểu biết của
bản thân để trả lời câu hỏi:
+ Em hãy nêu các hiện tượng thiên tai thường gặp ở các vùng ven biển nước ta
và cách khắc phục của các địa phương này?
+ Phân tích những tác động của biến đổi khí hậu đến thiên tai vùng biển nước ta?
- Thông qua việc nghiên cứu sách giáo khoa, suy nghĩ, phân tích, liên hệ học sinh
sẽ hiểu được biểu hiện và hậu quả của biến đổi khí hậu, mối quan hệ giữa sự biến
đổi khí hậu và sự gia tăng thiên tai vùng biển nước ta cũng như cách khắc phục,
ứng phó với biến đổi khí hậu.
- Sau đó, giáo viên tổng hợp các ý kiến phát biểu, nêu nhận xét và kết luận chuẩn
kiến thức.
Với phương pháp này, căn cứ vào phần trả lời của học sinh, giáo viên có
thể đánh giá được mức độ hiểu biết và khả năng nhận thức của học sinh về biến
đổi khí hậu, từ đó có sự lựa chọn, điều chỉnh phương pháp ở những tiết học khác
cho phù hợp và đạt hiệu quả cao.
Ví dụ 2: Dạy mục 3b: Thế mạnh và hạn chế của thiên nhiên khu vực đồng
bằng nước ta trong phát triển kinh tế- xã hội- bài 7: Đất nước nhiều đồi núi
- Mức độ tích hợp: Liên hệ
- Câu hỏi: Dựa vào mục 3b - sách giáo khoa và hiểu biết thực tế, em hãy nêu
những hạn chế về tự nhiên của khu vực đồng bằng nước ta?

Bão Ketsana từng đổ bộ vào miền Trung Việt Nam tháng 9/2009 và gây ra
những thiệt hại nặng nề (Ảnh: AFP)
6


Siêu bão Hayjan đổ bộ vào vùng biển Hải Phòng- Thừa Thiên Huế, 11/ 2013

Sạt lở bờ biển ở Thanh Hóa
7


Ngập lụt
- Giáo viên yêu cầu học sinh nêu tên từng hiện tượng thiên tai, liên hệ thực tế tại
Thanh Hóa để chứng minh được các hiện tượng này đang có những biến đổi thất
thường so với trước đây (như thời gian xuất hiện, cường độ, phạm vi của bão, lũ
lụt, mức độ sạt lở bờ biển…)
Thông qua các hình ảnh được quan sát, học sinh được cuốn hút vào nội dung
bài học, có ấn tượng sâu sắc về các hiện tượng thiên tai, hăng hái tìm hiểu về
nguyên nhân, hậu quả, liên hệ thực tế tại vùng biển Thanh Hóa những năm gần
đây và có mong muốn tìm ra biện pháp khắc phục…
Đây là một trong những cách giúp học sinh nhận thức những kiến thức về ứng
phó với biến đổi khí hậu nhanh, hiệu quả và bền vững.
Ví dụ 4, dạy mục 3: Ảnh hưởng của đô thị hóa đến sự phát triển kinh tế - xã
hội, bài 18: Đô thị hóa .
- Giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh hoặc video về: cảnh ùn tắc giao thông
đường bộ ở các đô thị nước ta ( Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh), về hoạt động
công nghiệp xả khí thải vào môi trường ở một khu công nghiệp và rút ra nhận
xét.
8


9


* Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề.
Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học tích hợp giáo dục
ứng phó với biến đổi khí hậu được áp dụng như sau:
Ví dụ 6: Dạy mục 3: Sử dụng hợp lí và cải tạo tự nhiên ở đồng bằng sông
Cửu Long- Bài 41, địa lí 12 ( chương trình chuẩn).
Một trong những định hướng để sử dụng hợp lí và cải tạo tự nhiên ở đồng
bằng sông Cửu Long là chủ động sống chung với lũ.
- Bước 1: Giáo viên nêu vấn đề: Lũ là một hiện tượng thiên tai thường hay xảy
ra và hàng năm đều gây thiệt hại lớn cho đồng bằng sông Cửu Long. Vậy tại sao
người dân đồng bằng lại chấp nhận sống chung với lũ?
- Bước 2: Giải quyết vấn đề.
Học sinh có thể đưa ra những ý kiến khác nhau như: Vì đây là hiện tượng của
thiên nhiên mà con người không thể chế ngự được. Hay: Lũ cũng mang lại nhiều
lợi ích cho đồng bằng như: thủy sản, phù sa…
Dự trên các ý kiến của học sinh, giáo viên nhận xét, bổ sung, và giải thích.
- Bước 3: Kết luận
Giáo viên chuẩn kiến thức: Lũ là hiện tượng tự nhiên thường xảy ra ở các
vùng đồng bằng ven biển. Sự xuất hiện và diến biến của lũ mang tính quy luật,
phụ thuộc vào nhiều thành phần, hiện tượng tự nhiên khác và cả những tác động
của con người. Ở đồng bằng sông Cửu Long mức độ lũ lụt nghiêm trọng hơn so
với các vùng khác. Nguyên nhân là do tác động của lượng mưa lớn, địa hình
thấp và thủy triều. Lượng mưa tăng, nước biển dâng do ảnh hưởng của biến đổi
khí hậu làm mức độ lũ lụt gia tăng, gây khó khăn, thiệt
hại lớn cho sản xuất và đời sống. Tuy nhiên, nước lũ cũng mang về lượng thủy
sản và phù sa lớn cho đồng bằng này. Vì vậy, đồng băng sông Cửu Long cần có
kế hoạch, những biện pháp thích hợp để chủ động sống chung với lũ, ứng phó với
biến đổi khí hậu và khai thác hiệu quả các nguồn lợi.

trong cùng thời gian, học sinh được nghiên cứu đồng thời tất cả các loại hình
vận tải sẽ dễ so sánh để phân biệt rõ ưu, nhược điểm, tình hình phát triển và
phân bố của từng ngành; nhưng lại có cái nhìn tổng quát về ảnh hưởng chung
của tất cả các ngành vận tải đến sự biến đổi khí hậu và môi trường. Đó là, Sự
gia tăng mạnh mẽ các phương tiện vận tải dẫn đến sự ô nhiễm không khí và làm
biến đổi khí hậu. Qua đó, học sinh cũng ý thức được trách nhiệm và rèn luyện kĩ
năng hành vi khi tham gia giao thông, như: tăng cường sử dụng phương tiện
giao thông công cộng, sử dụng các loại phương tiện ít hoặc không tiêu hao nhiên
liệu để hạn chế khí thải...
Tóm lại, mỗi phương pháp đều có những ưu và nhược điểm, mỗi bài, hay
mỗi mục có thể kết hợp sử dụng nhiều phương pháp. Việc lựa chọn phương pháp
phù hợp với nội dung và mục tiêu sẽ giúp hoạt động dạy học đạt hiệu quả cao.
Trong thời gian nghiên cứu và giới hạn của đề tài này, tôi chỉ trao đổi một vài
kinh nghiệm khi thực hiện đưa nội dung giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu
lồng ghép vào một tiết dạy địa lí, ví dụ bài 15: Bảo vệ môi trường và phòng
chống thiên tai, địa lí 12- chương trình chuẩn.
Trong mục tiêu bài học có yêu cầu liên quan đến giáo dục ứng phó với biến đổi
khí hậu. Tôi xác định yêu cầu đó tập trung vào mục 2: Một số thiên tai chủ yếu và
biện pháp phòng chống, nên tôi chọn để lồng ghép giáo dục ứng phó với biến đổi
khí hậu là phù hợp.
Ví dụ 8: Dạy mục 2: Một số thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống- Bài
15: Bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai.
Phương pháp chủ đạo: Thảo luận
Để thực hiện mục tiêu dạy học, luôn cần có sự chuẩn bị của cả giáo viên và học
sinh.
- Đối với giáo viên:
+ Chuẩn bị kế hoạch chia nhóm, nội dung công việc cụ thể cho từng nhóm,
thiết kế phiếu học tập
+ Tìm tư liệu, hình ảnh phù hợp với nội dung bài học. Với mỗi hiện tượng thiên
tai chọn 2 hình ảnh minh họa.

Bước 3: Giáo viên nhận xét, bổ sung và củng cố bằng một số câu hỏi:
+ Hãy kể tên các cơn bão gần đây đã đổ bộ vào Thanh Hóa?
+ Vì sao chống bão phải đi đôi với chống ngập úng, lũ lụt ở đồng bằng và chống
xói mòn ở miền núi?
+ Những biểu hiện của biến đổi khí hậu đang diễn ra hiện nay có ảnh hưởng như
thế nào đến các hiện tượng thiên tai kể trên?
Thông qua việc giải quyết các câu hỏi trên sẽ giúp giáo viên và học sinh củng cố
thêm nhận thức về ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường, phòng
chống thiên tai.
2.3.2.Tổ chức các buổi ngoại khóa với chủ đề giáo dục ứng phó với biến đổi
khí hậu.
Thông qua các hoạt động ngoại khóa như văn nghệ, văn hóa thể thao, giải trí,
thực địa… cũng là những con đường truyền tải đến học sinh những nội dung,
thông điệp về giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu nhanh chóng và hữu hiệu.
Ưu điểm của biện pháp này là không gò ép, học sinh được tiếp cận vấn đề một
cách tự nhiên, dễ gây hứng thú mạnh cho học sinh.
Khó khăn lớn nhất của giải pháp này là vấn đề kinh phí và khâu tổ chức. Vì vậy,
để thực hiện được, giáo viên cần phải xây dựng kế hoạch chi tiết và hợp lí, phải
có sự phối hợp và ủng hộ của tổ, nhóm chuyên môn, các tổ chức đoàn thể trong
nhà trường, gia đình và xã hội.
12


Việc xây dựng kế hoạch cho mỗi chương trình ngoại khóa phải xác định rõ chủ
đề, bám sát nội dung chương trình sách giáo khoa và đối tượng học sinh để lựa
chọn chủ đề nhằm đảm bảo tính khoa học, phù hợp, hiệu quả.
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm.
Trước khi thực hiện đề tài, vào đầu năm hoc, tôi đã tiến hành khảo sát về thái độ
và nhận thức của học sinh 2 lớp 12 tôi được phân công giảng dạy trong năm học
2016- 2017 về biến đổi khí hậu, với nội dung:


0

0

20

27,7

20

27,7

30

41,8

2,8

Qua quá trình thực hiện đề tài, đến cuối tháng 4 năm học này, cũng với
những nội dung đã được khảo sát ở đầu năm học, kết quả đạt được như sau:
Tổng
Giỏi
Khá
Trung bình
Yếu
Kém
Số
số HS
%

5

6,9

0

0

Kết quả đạt được như trên chứng tỏ đề tài có nhiều khả năng ứng dụng rộng
rãi hơn cho toàn bộ khối 12 và các khối lớp 10, 11 ở những năm học tiếp theo.
Tôi đã trình bày đề tài và kế hoạch áp dụng trước tổ, nhóm chuyên môn và đã
nhận được sự ủng hộ tích cực.
Thực tế cũng cho thấy, sau khi được học về nội dung giáo dục ứng phó với
biến đổi khí hậu thông qua hình thức tích hợp trong môn địa lí như trên, nhận
thức, thái độ và hành vi của học sinh có sự chuyển biến rõ rệt. các em quan tâm
sâu sắc hơn đến những diễn biến thường ngày của thời tiết, khí hậu, biết phân
tích, phán đoán, đánh giá tình hình và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến đời
sống, công việc hàng ngày của bản thân, gia đình và cộng đồng. Từ đó có kế
hoạch ứng phó và điều chỉnh hành vi của bản thân thích hợp, kịp thời nhằm làm
giảm thiểu những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và thiên tai. Qua đó, học
sinh cũng ham thích học tập bộ môn địa lí hơn.
III. Kết luận, kiến nghị
13


3.1. Kết luận.
Sau một năm thực hiện, đề tài đã mang lại một kết quả khả quan, giáo dục
được một số lượng khá lớn học sinh hiểu biết và nhận thức rõ trách nhiệm của
bản thân trong việc chung tay góp sức hành động làm giảm nhẹ và ứng phó với
biến đổi khí hậu. Đó cũng là một mục tiêu quan trọng của chiến lược quốc gia về


Nguyễn Thị Minh Tâm

14


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tài liệu giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu và phòng chống thiên tai ở

trường trung học phổ thông - Bộ giáo dục và đào tạo
2. Các thông tư của ngành GD&ĐT.
3. Tài liệu: Lý luận dạy học Địa lý.

Tác giả: Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc.
4. Tài liệu: Bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ III
5. SGK và SGV Địa lí 12
6. Hướng dẫn phân phối chương trình môn Địa lý THPT
7. Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học môn Địa lý Trung học phổ
thông - Nhà xuất bản Giáo dục.
8. Mạng Internet

15


MỤC LỤC
I. Mở đầu............................................................................................................1
1.1. Lí do chọn đề tài.........................................................................................1
1.2. Mục đích nghiên cứu..................................................................................1
1.3. Đối tượng ngiên cứu ..............................................................................2
1.4. Phương pháp nghiên cứu........................................................................... 2