SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG PHỔ THÔNG NGUYỄN MỘNG TUÂN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ HÓA TRONG ÔN TẬP
MỘT SỐ CHƯƠNG CỦA SINH HỌC 8

Người thực hiện: Vũ Thị Hồng
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường PT Nguyễn Mộng Tuân
SKKN thuộc môn: Sinh học

THANH HÓA NĂM 2016


MỤC LỤC
Nội dung
1. MỞ ĐẦU
- Lý do chọn đề tài
- Mục đích nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu
2. NỘI DUNG
2.1. Cơ sở lý luận
2.2.Thực trạng vấn đề
2.3. Các giải pháp thực hiện
2.4. Kết quả nghiên cứu
3. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
3.1. Kết luận
3.2. Kiến nghị

Mặt khác sinh học là một bộ phận khó, mang tính chất trừu tượng cao vì nó
nghiên cứu về cơ thể sống, quá trình sống và đặc biệt nó gắn liền với hoạt động
thực tiễn của con người. Vì vậy nắm bắt tốt các kiến thức sinh học sẽ góp phần
nâng cao đời sống con người. Do đó việc tìm ra những phương pháp nâng cao
chất lượng dạy học là một vấn đề cực kỳ quan trọng.
Có rất nhiều phương pháp dạy học. Tuy nhiên tùy nội dung chương trình mà
áp dụng phương pháp giảng dạy cho phù hợp. Thông thường trong giảng dạy các
môn học đặc biệt là những bài hệ thống hóa kiến thức hoặc tổng kết được sử dụng
phương pháp sơ đồ hóa. Phương pháp này có ưu thế giúp học sinh nhanh chóng thực
hiện các thao tác và quá trình phân tích tổng hợp để lĩnh hội tri thức mới. Sử dụng
phương pháp sơ đồ hóa giúp cho việc phát triển trí tuệ của học sinh, rèn luyện trí
nhớ, tạo được điều kiện cho học sinh học tập sáng tạo tích cực.
Chính vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu: “Sử dụng phương pháp
sơ đồ hóa trong ôn tập một số chương của sinh học 8”
- Mục đích nghiên cứu
- Giúp các em nắm vững lí thuyết một số chương của sinh học 8 đồng thời
hình thành cho các em phương pháp ôn tập có hiệu quả.
- Qua hình thành các sơ đồ rèn luyện cho học sinh kỹ năng lập sơ đồ để chủ
động ôn tập kiến thức trong các môn học.
- Đối tượng nghiên cứu:
Học sinh của 2 lớp 8A, 8B trường PT Nguyễn Mộng Tuân.
- Phương pháp nghiên cứu:
1


Trong quá trình nghiên cứu tôi sử dụng các phương pháp sau:
- Phương pháp quan sát: Quan sát hoạt động học tập của học sinh.
- Phương pháp điều tra: Sử dụng câu hỏi kiểm tra kết quả học tập của học
sinh.
- Phương pháp thống kê: Thống kê kết quả kiểm tra của học sinh.


2


tiếp cận nguồn tri thức mới. Đa số học sinh chưa biết cách sử dụng ngôn ngữ sơ
đồ để diễn đạt nội dung sách giáo khoa và tài liệu đọc được.
Chương trình sinh học lớp 8 được chia thành 11 chương từ chương I: Khái
quát cơ thể người, chương II: Vận động, Chương III: Tuần hoàn, Chương IV: Hô
hấp, Chương V: Tiêu hóa, Chương VI: Trao đổi chất và năng lượng, Chương VII:
Bài tiết, Chương VIII: Da, chương IX: Thần kinh và giác quan, Chương X: Nội
tiết, Chương XI: Sinh sản. Nhìn vào phần nội dung kiến thức chúng ta thấy toàn
bộ nội dung sinh học lớp 8 là nghiên cứu về cấu tạo, chức năng, hoạt động và
cách bảo vệ các cơ quan trong cơ thể người. Cấu tạo và hoạt động của chúng tạo
thể sự thống nhất trong cơ thể người. Qua đó chúng ta thấy đây là một lượng kiến
thức lớn và tương đối “nặng” đối với học sinh lớp 8. Vậy làm thế nào để sau mỗi
chương, các em có thể tóm tắt, tổng hợp được nội dung đã học trong toàn chương.
Nếu sử dụng phương pháp cũ thì các em không thể logic được nội dung các bài
với nhau và không thể nhớ hết được kiến thức đã học.
Qua khảo sát chất lượng học sinh lớp 8A, 8B ở trường phổ thông Nguyễn
Mộng Tuân, tôi nhận thấy:
+ Đa số học sinh chưa biết cách lập sơ đồ hóa đối với môn sinh học.
+ Những kiến thức thực tế về cơ thể người là kém.
+ Tỉ lệ học sinh yếu còn nhiều, khá giỏi ít.
+ Kết quả khảo sát đầu năm như sau:

Lớp
8A
8B

Sĩ số

Điểm 9,10
Số
%
lượng
2
6
0
0

Từ thực trạng trên tôi mạnh dạn sử dụng phương pháp: sử dụng sơ đồ hóa
trong ôn tập một số chương của sinh học lớp 8.
2.3. Các giải pháp thực hiện
Quá trình dạy học gồm 2 hoạt động có liên quan với nhau một cách mật
thiết, đó là hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh trong đó
học sinh vừa là chủ thể, vừa là khách thể của quá trình dạy học.
Học sinh trong quá trình học tập ở trong và ngoài nhà trường cũng như quá
trình lớn lên ngoài xã hội, đã có vốn sống về cấu tạo các cơ quan trong cơ thể, từ
đó có thể tự bảo vệ mình và bảo vệ những người thân không bị mắc bệnh tật, có ý
thức bảo vệ môi trường sống xung quanh.
3


Học sinh ở lứa tuổi này (từ 13-15) đang bước vào giai đoạn dậy thì, có nhiều
biến đổi về tâm, sinh lý. Nếu các em có kiến thức vững vàng về cơ thể mình thì
các em sẽ tự tin, thích nghi với những thay đổi đó.
Ngoài ra đây cũng là lứa tuổi ưa hoạt động, thích tìm tòi, sáng tạo, nghiên
cứu trong học tập trên cơ sở là kiến thức các em đã lĩnh hội được trong các bài
học. Ôn tập từng chương bằng phương pháp sơ đồ hóa sẽ giúp các em hệ thống
hóa được toàn bộ kiến thức của chương, nâng cao chất lượng, hiệu quả giờ học.
Để sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học học sinh học trước hết

thức và có thể sử dụng kiến thức đó vào thực tiễn đời sống. Mặt khác học sinh
phải biết móc xích nội dung các bài với nhau, các chương với nhau. Vì vậy giáo
viên phải nghiên cứu kỹ nội dung bài dạy và trình độ học sinh để sử dụng phương
pháp dạy học đạt kết quả cao.
- Ta có thể sử dụng sơ đồ theo nhiều cách.
Cách 1: Đơn giản nhất là giáo viên lập sơ đồ lên bảng rồi sau đó yêu cầu
từng học sinh trong lớp hoàn thiện sơ đồ theo câu hỏi gợi ý của giáo viên. Phương
pháp này có thể sử dụng để học sinh làm quen với cách lập sơ đồ hoặc đối tượng
là học sinh trung bình.
Ví dụ: Chương I: Khái quát về cơ thể người. Bài 2: Cấu tạo cơ thể người.
Học sinh lần lượt trả lời các câu hỏi để hoàn chỉnh sơ đồ sau:
Câu hỏi:
- Nêu các cơ quan trong từng hệ cơ quan (cấu tạo) và chức năng của hệ cơ
quan (hệ vận động, hệ tiêu hóa, hệ tuần hoàn, hệ hô hấp, hệ bài tiết, hệ thần kinh,
hệ sinh dục)?
Chức năng: …

Cấu tạo: …

Cấu tạo: …

Hệ bài tiết

Chức năng: …

Hệ tuần hoàn
Cấu tạo: …

Cấu tạo: …
Hệ thần kinh

Chức năng: …

Chức năng: …
Thể gon gi

Ti thể
Chức năng: …

Tế bào chất

Chức năng: …
Riboxom

Tế bào
…
..

Màng sinh chất

Nhân

Lưới nội chất
Chức năng: …
Chức năng: …

Chức năng: …

Như vậy hết chương I, học sinh đã làm quen dần với cách ôn tập bằng sơ đồ.
Cách 2: Ở chương II: Vận động
Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm tự lập sơ đồ theo một nội dung

……..

……..

Cấu tạo
Hệ cơ

……..
……..

Tính chất
……..
……..
Hoạt động
……..
……..
Nhóm 3: Nội dung: chức năng và vệ sinh hệ vận động
Rèn luyện cơ

?
Chức năng ……..
?
?

Hệ vận động
Vệ sinh

?
?
?

động.
ơ

Vòng TH
nhỏ: …

Tuần hoàn máu
Phân
hệ lớn

Huyết áp: …

Vòng TH
lớn: …

ơ

Vận tốc máu: …
Chu kỳ co
dãn của tim

Hoạt động
Lưu thông
bạch huyết

Phân
hệ nhỏ
ơ

Các tác nhân


Tế bào máu

Chức năng: …
ơ

ơ

Bạch cầu

ơ

Tiểu cầu
ơ

ơ

Cấu tạo: …

Cấu tạo: …
Chức năng: …

ơ

Cấu tạo: …
ơ

ơ

ơ


Hai lá phổi

Hô hấp

Vệ sinh
hô hấp
Tác nhân
có hại

Cấu tạo

Hoạt động

Cơ Trao đổi khí
ở tế bào
chế

?

Đường dẫn
khí

?
?
?

?

Khái niệm: ……………………...

đẩy TA:

Chức năng:…
Tác nhân
có hại:…

Miệng
TH
dạ
dày

Tiêu
hóa
TĂ

TH ruột
non
TH lí học:
…

TH hóa
học:…

Hoạt
động

Hấp thu
chất dd:
…



?:…

?: …

?
?

?

?

?: …

?
?

?

?: …

Thần kinh

?
?
?

?:…

?: …

HKT:…

TK ngoại
biên

Chức năng:…

Dây
thần
kinh

Hạch
thần
kinh

Như vậy bằng phương pháp ôn tập nội dung kiến thức cuối chương bằng sơ
đồ hóa, học sinh có thể tóm tắt được toàn bộ nội dung chương trình đã học mà
11


không bị thiếu sót nội dung nào. Ngoài ra bằng phương pháp này học sinh có kinh
nghiệm tư duy cao hơn, tự thao tóm các vấn đề trong một sơ đồ, tạo cho các em
kỹ năng tự học, phối hợp với nhau trong nhóm. Ở những chương sau của chương
trình sinh học 8, giáo viên không cần phải hướng dẫn ôn tập bằng sơ đồ, mà các
em đã có kỹ năng ôn tập một cách tổng quát nhất mà không mất nhiều thời gian.
2.4. Kết quả nghiên cứu:
- Sau một thời gian tôi áp dụng phương pháp sơ đồ hóa ôn tập nội dung một
số chương (chương I, II, III, IV, V, IX) và theo dõi sự thay đổi điểm số qua các bài
kiểm tra, kỹ năng làm bài từ 10 đến 15 phút. Ở các bài này tôi không hề nhắc đến
kỹ năng xây dựng sơ đồ mà yêu cầu các em trả lời theo kiến thức đã học tôi cho

10
50

Điểm 5,6
Số
%
lượng
8
25
7
35

Điểm 7,8
Số
%
lượng
12
38
3
15

Điểm 9,10
Số
%
lượng
10
31
0
0


Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết, không sao chép nội dung của
người khác.

Vũ Thị Hồng

13