Mạc Tử Dung với cái tên “Tham Tướng” ở Cần Thơ.
Mạc Tử Dung (1) (? - 1780), là võ tướng trải hai triều chúa Nguyễn (Nguyễn
Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Ánh), Việt nam.
*
Thân thế & sự nghiệp
Mạc Tử Dung, người Hà Tiên, là con trai thứ năm của Nguyễn Hiếu Túc
(Hiếu Túc Thái phu nhân), vợ chính của Đô đốc Mạc Thiên Tứ.
Sử liệu không cho biết gì về thời tuổi nhỏ ông. Mãi đến khi chúa Nguyễn
Phúc Thuần (tức Định Vương) dừng đóng ở Bến Nghé (thuộc Gia Định),
vào tháng 2 năm Ất Mùi (1775), Mạc Thiên Tứ đem các con từ Trấn Giang
(nay là vùng Cần Thơ) (2) đến hành tại bái yết. Chúa khen và ủy lạo, gia
thăng làm Đô đốc Quận công, cho con là Tử Dung làm Tham tướng Cai cơ
(3), khiến điều về đạo Trấn Giang đóng giữ.
Vậy là kể từ khi được phong chức trên (1775) đến 1777, Mạc Tử Dung cùng
với cha (Mạc Thiên Tứ) và các anh em khác là Mạc Tử Hoàng, Mạc Tử
Thảng (hoặc Thượng) phò tá chúa Nguyễn Phúc Thuần, đóng giữ ở Trấn
Giang và dốc sức phát triển vùng đất này.
Hà Tiên trấn Hiệp trấn Mạc thị gia phả (gọi tắt là Mạc thị gia phả) của Vũ
Thế Dinh (4), kể:

Ông (Mạc Thiên Tứ) bảo quan Tham tướng (Mạc Tử Dung) chỉ huy binh sĩ
vào đạo Đông Khẩu tập hợp lính tráng ủng hộ vua, và kết hợp các đạo quân
để đánh quân Tây Sơn. Địch thua phải rút lui. Tham tướng trở về Trấn
Giang lập chướng ngại, chống giữ cửa thành. Rồi vào khoảng tháng bảy năm
Đinh Dậu (1777), ông (Mạc Thiên Tứ) phụng giá đưa vua (Định Vương) đi
trước, giữ Tham tướng ở lại, vào đoạn sông hẹp (vùng đất Cần Thơ) đốn
cây, chặt gỗ mà lấp bít đường nước.''
Cũng vào năm này (1777), xa giá của Nguyễn Phúc Dương (tức Tân Chính
Vương) bị quân Tây Sơn truy đuổi cũng chạy đến đây, nhưng vì binh lực của
họ Mạc không cân sức, nên cuối cùng cả hai chúa Nguyễn (Nguyễn Phúc
Thuần, Nguyễn Phúc Dương) đều bị bắt và bị giết chết. (5)

núi Bình San, Hà Tiên.
Ngộ nhận
Họ Mạc có hai người làm Tham tướng, đó là Mạc Tử Dung và Mạc Tử
Sanh.
Và theo nhà nghiên cứu Trương Minh Đạt, thì không có ông nào mất ở Cần
Thơ và những cái tên: cầu ''Tham Tướng'', rạch ''Tham Tướng'', chợ ''Tham
Tướng'' (nay thuộc phường Xuân Khánh, thành phố Cần Thơ), được đặt theo
chức vụ của Mạc Tử Duyên. Vì theo ''Mạc thị gia phả'', chính ông Duyên
mới là người đã “lập chướng ngại chống giữ cửa thành...đốn cây chặt gỗ mà
bít đường nước”, và còn vì chỗ ấy, xưa là bản doanh của Tham tướng
Duyên, chứ không phải của Mạc Tử Sanh như một số nguồn đã ghi (9).
Chú thích
(1) Mạc Tử Dung hay Duyên hay Diên (Nghiên cứu lịch sử, sách ở mục
tham khảo, tr. 137), tuy nhiên, sách Hà Tiên trấn Hiệp trấn Mạc thị gia phả
của Vũ Thế Dinh chép rõ tên là Tử Dung.
(2) Lê Ngọc Miên, trong bài viết Địa danh Tham tướng ở Cần Thơ đăng trên
tạp chí Xưa & Nay (số 258 tháng 4 năm 2006, tr. 40), viết rằng “lúc này,
Mạc Thiên Tứ ở Hà Tiên, nghe chúa Nguyễn vào Nam mới thu xếp đem con
đến bái yết” là không chính xác.
Bởi vì năm 1771, quân Xiêm đánh chiếm và tàn phá Hà Tiên, Mạc Thiên Tứ
cùng thân thuộc phải di tản về Trấn Giang. Năm 1772, chúa Nguyễn Phúc
Thuần sai Chưởng cơ Nguyễn Cửu Ðàm, thống suất hai đạo Bình Khánh và
Bình Thuận, sang Chân Lạp đánh quân Xiêm và đưa Nặc Ông Tôn lên ngôi.
Vua Xiêm là Trịnh Quốc Anh làm áp lực buộc quân Việt phải dừng chân tại
Bangkok không được tiến xa hơn. Sau cùng hai bên đi đến một thỏa thuận:
chúa Nguyễn rút quân khỏi Chân Lạp và chấp nhận để Nặc Ông Nôn (Ang
Non II), người được Trịnh Quốc Anh chỉ định, lên ngôi vua, còn quân Xiêm
rút khỏi Hà Tiên.
Năm 1773, vua Xiêm cho rút quân khỏi Hà Tiên, Phú Quốc và Hòn Đất, trả
lại người con gái bị bắt làm tù binh cho Mạc Thiên Tứ, nhưng buộc Mạc

nước hậu Ayuthya sụp đổ, loạn lạc nổi lên khắp nơi. Trịnh Tân (Phraya Tak)
là một tướng gốc Hoa, cùng với 500 người chiếm cứ Chantaboun làm căn
cứ. Tháng 10 năm 1767, họ chiếm lại Vọng Các (Bangkok), dân chúng đồng
lòng tôn ông lên làm vua. Sau đó, Trịnh Tân đánh đuổi được quân Miến
Điện. Vì thế, tác giả Nghiên cứu Hà Tiên kết luận Trịnh Tân không phải là
người cưỡng đoạt (tiếm vị) ngôi vua Xiêm, như một số tác giả trước đây đã
viết (tr. 156).
(8) Ông Nguyễn Quảng Tuân trong bài viết “Chữ Hiểu trong nhan đề bài thơ
Tiêu Tự hiểu chung” trên ''tạp chí Hán Nôm'' số 5 (60) năm 2003 và ''Từ điển
nhân vật lịch sử Việt Nam'', sách ghi ở mục tham khảo, cùng cho rằng Mạc
Tử Hoàng chết ở bên Xiêm cùng với Mạc Thiên Tứ (tử tiết), Mạc Tử
Thượng (hoặc Thảng), Tử Tử Dung (cả hai đều bị vua Xiêm sai giết) là
không đúng. Căn cứ vào mộ bia của Mạc Tử Hoàng trên núi Bình San (Hà
Tiên), thì ông Dung mất năm 1820.
(9) Theo Trương Minh Đạt, tác giả sách Nghiên cứu Hà Tiên, thì các sách
như: ''Cần Thơ xưa và nay'' của Huỳnh Minh, sách ''Địa chí Cần Thơ'', ''Sổ
tay hành hương đất phương Nam'','' Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam'' của
Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế và nhiều bài viết cùng tài khác, ghi
Tham tướng Mạc Tử Sanh đã chết bệnh ở Cần Thơ hoặc đã tử trận trong khi
đánh nhau với quân Tây Sơn ở Cần Thơ là sai. Ngoài ra, ''Từ điển nhân vật
lịch sử Việt Nam'' còn ghi chú: “(Mạc Tử Sanh) có sách chép là Mạc Tử
Duyên, khiến người đọc hiểu lầm Mạc Tử Duyên và Mạc Tử Sanh là một
người.
Bùi Thụy Đào Nguyên, soạn.
Long Xuyên, tháng 2 năm 2009.
Nguồn tham khảo
-Trương Minh Đạt, Nghiên cứu Hà Tiên, do Tạp chí Xưa & Nay và Nxb Trẻ
cùng ấn hành, 2008, tr. 137-148.
- Địa chí Cần Thơ, đoạn liên quan tại địa chỉ:
[ />mod=newsdetail&newsid=299&sesid=20]