Lê Lợi có phải là người Mường?
Cho đến nay, về vấn đề nguồn gốc Lê Lợi cũng đang còn có những ý kiến
khác nhau trong giới Sử học. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do sự
ghi chép của sử sách và gia phả cũ cùng truyền thuyết địa phương lại có
những từ ngữ khác nhau, cho nên có người thì suy luận thế này, có người lại
suy luận thế khác.
Ngay từ năm 1977, trong lần tái bản thứ ba, sách “Khởi nghĩa Lam Sơn” của
giáo sư Phan Huy Lê - Phan Đại Doãn đã có sự tổng hợp các loại ý kiến về
nguồn gốc dân tộc của Lê Lợi (ở phần chú thích như: “Lam Sơn thực lục và
Hoàng Lê ngọc phả chép rằng Lê Lợi làm phụ đạo Khả Lam (tức Lam Sơn).
Đồng bào vùng Lam Sơn ngày nay vẫn thường gọi Lê Lợi là đạo Cham và
Nguyễn Thận ở Mục Sơn là đạo Mục. Căn cứ vào những tài liệu đó và căn
cứ vào thành phần cư dân ở vùng Lam Sơn hiện nay phần lớn là người
Mường, có người cho rằng Lê Lợi là một tù trưởng người Mường. Đó là một
vấn đề cần nghiên cứu và xác minh thêm vì những căn cứ trên đây chưa đầy
đủ và vững chắc.
Việc Lê Lợi làm phụ đảo Khả Lam được ghi chép trong “Lam Sơn thực lục”
do Hồ Sĩ Dương biên soạn lại đời Vĩnh Trị (1676 - 1679), “Hoàng Lê ngọc
phả” biên soạn đời Cảnh Hưng (1740 – 1786) và một số tài liệu khác như
“Lam Sơn thực lục tục biên”, “Lê gia phả ký”…
Trong lúc đó, bia Vĩnh Lăng, chính sử như “Toàn thư” “Cương mục”, không
chép việc Lê Lợi làm phụ đạo Khả Lam. Những tài liệu này chép rằng Lê
Hối (ông tổ ba đời của Lê Lợi – Phạm Tấn) “đời đời làm quân trưởng một
phương”. Theo “Lam Sơn thực lục” thì Lê Hối làm “sư công” (Mạc Bảo
Thần dịch là “nghề ông thầy”).
“Hoàng Lê ngọc phả” cũng chép Lê Hối làm nghề “sư công” và nói rõ lai
lịch của ông “hồ khẩu tứ phương, thiện ư giáo hối đa thành đạt giả, chúng
nhân chi danh Viết Hối” (nghĩa là: kiếm ăn bốn phương, giỏi việc dạy bảo,
nhiều người thành đạt, nhân đó người ta gọi là Hối). Như vậy, phải chăng Lê
Hối vốn là người nơi khác, đi dạy học các nơi, rồi di cư đến Như Áng và sau
dời đến chân núi Lam Sơn?” (S.đ.d, NXB KHXH – 1977, tr.121 – 122).

Lợi một cách cụ thể hơn so với những sử sách, gia phả khác mà chúng ta đã
biết. Trong khi các sách “Toàn thư”, “Lam Sơn thực lục” (kể cả bản nhà Lê
Sát, do Ty Văn hóa Thanh Hóa xuất bản năm 1976) và gia phả họ Lê (Kiều
Đại, thành phố Thanh Hóa), v.v… chỉ nêu thế chứ tổ tiên của Lê Lợi từ Lê
Hối – Lê Đinh – Lê Khoáng rồi đến Lê Lợi, thì ở bản gia phả họ Lê (Thọ
Ngọc) lại nêu được thêm một vị cao tổ của Lê Lợi, đó là ông Lê Mỗi.
Gia phả nêu rõ: Lê Mỗi là người trang Bái Đô (nay thuộc xã Xuân Bái,
huyện Thọ Xuân) sinh được 5 người con. Ông Lê Hối là con trai thứ hai của
ông Lê Mỗi. Vốn dĩ ông (tức Lê Hối) cũng là người có học thức sâu rộng và
rất am hiểu về thuyết phong thủy. Ông thường đi xem đất ở các vùng ở hai
ven bờ sông Lương (tức sông Chu).
Một hôm đến vùng Vành Giá (tức vùng đất làng Như Áng) thấy đây là vùng
đất tốt bèn cho dời nhà (từ trang Bái Đô) để đến ở rồi làm nghề sử công (dạy
học). Tính ông thường thích đi săn bắn thú rừng. Có lần vượt qua dãy núi
Cham (tức Lam Sơn, hay còn gọi là núi Dầu – P.V.T), đến gần chỗ sông
Lương, thấy đây là vùng đất tương đối bằng phẳng, rộng rãi và thoáng đãng,
có địa thế núi, sông thuận lợi cho việc canh tác và cư trú nên lại quyết định
dời nhà đến đây ở và trong vòng 3 năm thì thành sản nghiệp, v.v…
Qua sự ghi chép của bản gia phả họ Lê (Thọ Ngọc), chúng ta lại biết rõ hơn
là tổ tiên của Lê Lợi là ông Lê Mỗi (bố của Lê Hối, tằng tổ của Lê Lợi) là
người ở trang Bái Đô – một vùng đất qua tìm hiểu của chúng tôi thì chưa
bao giờ có người Mường ở.
Điều đó có thể cho phép chúng ta kết luận nguồn gốc của Lê Lợi chính là
nguồn gốc Việt (Kinh) mà từ đời ông Cao tổ (Lê Mỗi) – tằng tổ (Lê Hối) –
hiển tổ (Lê Định) – hiển khảo (Lê Khoáng) rồi đến Lê Lợi, cộng lại là 5 đời
(với trên dưới một thế kỷ) đều là những đại diện người Việt (ở thế kỷ XIII –
XIV) đã có công khai phá vùng đất hoang rậm ở vùng núi Cham (tức Lam)
ven sông Lương để tạo ra đây thành một trang – ấp Lam Sơn với cơ nghiệp
ngày một bề thế, để rồi trở thành hương Lam Sơn, sách Lam Sơn và lộ Khả
Lam nổi tiếng trong lịch sử dân tộc.

Vinh, quốc trưởng công chúa Ngọc Tiên…”. (Lê Quý Đôn toàn tập, tập III,
ĐVTS, NXB KHXH, Hà Nội, 1978, tr.117- 118).
Như trên, rõ ràng bà Trịnh Thị Ngọc Thương – mẹ của Lê Lợi cũng có
nguồn gốc là người Việt từ nơi khác đến Thủy Chú và tổ tiên bà cũng là
người khẩn hoang vùng Thủy Chú để lập trang Thủy Chú, rồi sau đó trở
thành hương, sách, xã Thủy Chú sau đó.
Tuy Thủy Chú (bây giờ gọi là làng Chủ Sơn, xã Xuân Thắng) là làng
Mường, nhưng qua tài liệu của học giả người Pháp CH.Robequain viết trong
cuốn “Thanh Hóa” trước đây, đồng thời với sự tìm hiểu của chúng tôi thì
làng Mường Chủ Sơn ở Xuân Thắng cũng chỉ mới cư trú ở đây từ thế kỷ
XIX (và nguồn gốc đều từ Hòa Bình hoặc huyện Ngọc Lặc và Như Xuân
của Thanh Hóa đến). Vì vậy tất cả bà con Mường ở đây không hề có liên
quan và biết gì về họ Trịnh ở Thủy Chú thời Trần – Lê. Lý do có thể vì chạy
loạn nhà Mạc (thế kỷ XVI) mà Thủy Chú có thời kỳ là làng Phiêu tán.
Họ Trịnh Thủy Chú hiện nay có nhà thờ họ ở xã Đông Minh, huyện Đông
Sơn – một di tích đã được xếp hạng. Nơi đây chính là vùng đất phong của
Trịnh Khắc Phục và các con cháu. Với sự thật lịch sử như đã nêu, việc nói
mẹ Lê Lợi là người Mường gốc là hoàn toàn không có căn cứ để xác định.
Chúng tôi cũng rất tán đồng với quan điểm của giáo sư Phan Huy Lê và giáo
sư Phan Đại Doãn cho rằng một số người nói Lê Lợi là tù trưởng của người
Mường là thiếu thuyết phục vì những căn cứ mà họ suy diễn là “chưa đầy đủ
và vững chắc để xác định thành phần dân tộc của Lê Lợi”. Việc Lê Lợi làm
phụ đạo Khả Lam (Lam Sơn) như Lam Sơn thực lục và Hoàng Lê ngọc phả
chép cũng đang có nhiều cách kiến giải khác nhau.
Giáo sư Hoàng Xuân Hãn khi khảo cứu bài “văn kết thệ của nhóm Khả
Lam” (tức văn thề Lũng Nhai – P.V.T) trong tập sách chữ Hán ở đền vua Lê
thôn Kiều Đại (nay gọi là Thái miếu Bố Vệ ở thành phố Thanh Hóa) cũng
rất chú ý đến cách xưng hô trong văn thệ: “… phụ đạo lộ Khả Lam, tôi (là)
Lê Lợi (cùng) Lê Lai…, Trương Chiến…” và giải thích: “phụ đạo: chức coi
một lĩnh vực ở vùng núi truyền đời, tuy phụ thuộc chính phủ trung ương