ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

TRẦN LỆ TRINH

HÌNH PHẠT TIỀN TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT
NAM
VÀ VIỆC ÁP DỤNG HÌNH PHẠT NÀY Ở NƯỚC TA
HIỆN NAY

luËn v¨n th¹c sÜ luËt häc

Hµ néi - 2009

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

TRẦN LỆ TRINH

HÌNH PHẠT TIỀN TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT
NAM
VÀ VIỆC ÁP DỤNG HÌNH PHẠT NÀY Ở NƯỚC TA
HIỆN NAY
Chuyên ngành : Luật hình sự
Mã số

: 60 38 40


ngày 14/02/1946, Sắc lệnh số 223 ngày 17/11/1946 đến các Sắc luật: Sắc
luật số 125/SL ngày 11/7/1950; Sắc luật số 163/SL ngày 17/11/1950; Sắc

3


luật số 202/SL ngày 14/12/1956; Sắc luật số 001/SL ngày 19/4/1957; Sắc
luật số 003/SL ngày 18/6/1957...
Và từ khi các quy định của luật hình sự được bắt đầu luật hóa
cho đến ngày nay chế định về hình phạt tiền vẫn đang được chúng ta tiếp
tục phát triển và hoàn thiện.
Cùng với các loại hình phạt khác trong hệ thống pháp luật hình
sự, hình phạt tiền tham gia không chỉ vào việc trừng trị người phạm tội
mà còn có ý nghĩa to lớn trong vấn đề cải tạo người phạm tội trở thành
người có ích cho xã hội, có ý thức tuân thủ pháp luật và các quy tắc của
cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa người phạm tội phạm tội mới và
đồng thời giáo dục những người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh
phòng và chống tội phạm. Đặc biệt, trong điều kiện nền kinh tế - xã hội
nước ta có nhiều chuyển biến mới mẻ như hiện nay thì vai trò của hình
phạt tiền ngày càng được phát huy. Bởi vậy mà Bộ luật Hình sự của thời
kỳ mới (Bộ luật Hình sự năm 1999) đã có những quy định rất tiến bộ về
hình phạt tiền và các quy định này đã, đang và sẽ phát huy ngày càng có
hiệu quả hơn trong đời sống xã hội, góp phần tích cực vào việc đấu tranh
phòng, chống tội phạm. Tuy nhiên, từ khi các quy định về hình phạt tiền
trong Bộ luật Hình sự năm 1999 được áp dụng cho đến nay thì hình phạt
này vẫn chưa phát huy được hết những vai trò và hiệu quả của nó. Bên
cạnh sự hạn chế còn tồn tại trong các quy định của pháp luật thì thực
tiễn áp dụng các quy định về hình phạt tiền trong thực tế có những điểm
còn chưa đúng, chưa đủ, chưa hợp lý, đòi hỏi các nhà làm luật và thi
hành pháp luật phải nhìn nhận và đánh giá một cách toàn diện.

thống hình phạt và hình phạt tiền trong pháp luật Việt Nam;
- Khái quát về lịch sử lập pháp của hình phạt tiền; phân tích các
quy định của hình phạt tiền trong Bộ luật Hình sự hiện hành, từ đó rút

5


ra các quy định tiến bộ của hình phạt tiền trong pháp luật hiện hành so
với các quy định trước đó;
- Phân tích nội dung, điều kiện áp dụng hình phạt tiền theo các
quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 và thực tiễn áp dụng các quy
định về hình phạt tiền. Từ đó phân tích một số tồn tại xung quanh việc
quy định và áp dụng quy định về hình phạt tiền;
- Đưa ra những đề xuất, kiến nghị để hoàn thiện hình phạt tiền
trên cơ sở các nguyên tắc của luật hình sự và chính sách hình sự của Nhà
nước nhằm đáp ứng yêu cầu của công cuộc đấu tranh phòng, chống tội
phạm trong tình hình mới.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận khoa
học của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của
chủ nghĩa Mác - Lênin.
Các luận chứng của đề tài được đưa ra trên cơ sở của Hiến pháp,
các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là chính sách
hình sự, dựa vào các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự và có tham khảo
Bên cạnh đó, các nghiên cứu mang tính cá nhân thể hiện trong đề
tài được trình bày trên cơ sở tham khảo có chọn lọc các tài liệu pháp lý,
các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, các chuyên gia trong và
ngoài nước.
- Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu truyền thống
như: phương pháp so sánh, phương pháp hệ thống, phân tích, thống kê,

Chương 3: Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền và một số giải pháp
nhằm nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt này ở nước ta hiện
nay.

7


Chương 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
VỀ HÌNH PHẠT VÀ HÌNH PHẠT TIỀN

1.1. KHÁI NIỆM, MỤC ĐÍCH CỦA HÌNH PHẠT VÀ HÌNH PHẠT TIỀN

1.1.1. Khái niệm, mục đích và hệ thống hình phạt
1.1.1.1. Khái niệm hình phạt
Tội phạm và hình phạt là hai chế định cơ bản trong pháp luật
hình sự của tất cả các quốc gia trên thế giới. Nếu như tội phạm là một
hiện tượng tiêu cực trong xã hội, xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà
nước và pháp luật thì hình phạt ra đời bắt nguồn từ nhiệm vụ đấu tranh
với tình hình tội phạm và để bảo vệ quyền lợi, duy trì điều kiện tồn tại
của giai cấp thống trị, của nhà nước trong bất kỳ một chế độ xã hội nào.
Dù là trong chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, tư bản hay chế độ
xã hội chủ nghĩa thì các nhà nước luôn coi hình phạt là một công cụ hữu
hiệu để bảo vệ lợi ích của xã hội và nhà nước bởi "hình phạt không phải
là một cái gì khác ngoài phương tiện để tự bảo vệ mình của xã hội chống
lại sự vi phạm các điều kiện tồn tại của nó" (C.Mác). Do đó, trong tất cả
các biện pháp đấu tranh phòng và chống tội phạm thì hình phạt là biện
pháp nghiêm khắc nhất, được áp dụng phổ biến và có lịch sử lâu đời
nhất.
Tuy nhiên, ở các giai đoạn lịch sử khác nhau, trong các quốc gia

riêng của mỗi một quốc gia. Pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay cho
thấy chúng ta đã kết hợp hài hòa trong việc kế thừa truyền thống văn
hóa nhân đạo chủ nghĩa với việc tiếp thu những tinh hoa văn minh của
luật hình sự thế giới, đồng thời có xét đến thực trạng và yêu cầu của cuộc
đấu tranh phòng, chống tội phạm trong thực tế để xây dựng những vấn
đề có liên quan đến hình phạt, mà trước tiên là khái niệm hình phạt. Về
cơ bản, các nhà khoa học hình sự đã luôn coi hình phạt là biện pháp


cưỡng chế của Nhà nước do Tòa án áp dụng đối với người thực hiện tội
phạm, nhằm mục đích giáo dục, cải tạo người phạm tội và ngăn ngừa tội
phạm. Điều đó biểu hiện trong các quan niệm cụ thể như sau:
TS. Uông Chu Lưu, TS. Nguyễn Đức Tuấn đưa ra khái niệm:
"Hình phạt là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do Tòa án áp dụng đối
với người thực hiện tội phạm theo quy định của luật hình sự, tước bỏ hoặc
hạn chế những quyền và lợi ích nhất định của người bị kết án nhằm mục
đích cải tạo, giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm" [13].
TSKH. PGS. Lê Văn Cảm cũng cho rằng: "Hình phạt là biện
pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quyết định trong
bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án để tước bỏ hay hạn chế
quyền, tự do của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự"
[8].
GS.TS. Đỗ Ngọc Quang coi hình phạt là: "biện pháp cưỡng chế rất
nghiêm khắc của Nhà nước được quy định trong luật hình sự do Tòa án áp
dụng đối với người phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế những quyền và mục
đích nhất định với mục đích cải tạo giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội
phạm, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của
công dân" [Dẫn theo 6].
PGS. TS. Võ Khánh Vinh định nghĩa: "Hình phạt là biện pháp
cưỡng chế do Tòa án quyết định trong bản án đối với người có lỗi trong

23. Quốc hội (2003), Bộ luật Tố tụng hình sự, Hà Nội.
24. Lê Thị Sơn, Nguyễn Ngọc Hòa, Phan Thị Liên Châu (2001), Trách
nhiệm hình sự và hình phạt, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội.

25. Tòa án nhân dân tối cao (1999), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 1999, Hà Nội.
26. Tòa án nhân dân tối cao (2000), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2000, Hà Nội.
27. Tòa án nhân dân tối cao (2001), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2001, Hà Nội.


28. Tòa án nhân dân tối cao (2002), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2002, Hà Nội.
29. Tòa án nhân dân tối cao (2003), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2003, Hà Nội.
30. Tòa án nhân dân tối cao (2004), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2004, Hà Nội.
31. Tòa án nhân dân tối cao (2005), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2005, Hà Nội.
32. Tòa án nhân dân tối cao (2006), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2006, Hà Nội.
33. Tòa án nhân dân tối cao (2007), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2007, Hà Nội.
34. Tòa án nhân dân tối cao (2008), Báo cáo tổng kết
công tác ngành Tòa án năm 2008, Hà Nội.
35. Trường Đại học Luật Hà Nội (2006), Giáo trình
Luật Hình sự Việt Nam - Phần chung, Nxb
Công an nhân dân, Hà Nội.
36. Trường Đại học Luật Hà Nội (2001), Từ điển