Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Luật học, Tâ ̣p 31, Số 4 (2015) 56-64

Hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội: Kinh nghiệm
nước Anh và một số gợi mở cho Việt Nam
Phan Thị Thanh Thủy*
Khoa Luật, ĐHQGHN, 144 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 06 tháng 5 năm 2015
Chỉnh sửa ngày 28 tháng 5 năm 2015; Chấp nhận đăng ngày 18 tháng 6 năm 2015

Tóm tắt: Doanh nghiệp xã hội được chính thức ghi nhận lần đầu tiên trong Luật Doanh nghiệp
2014. Để thành lập, doanh nghiệp xã hôi phải lựa chọn một trong các hình thức pháp lý như công
ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty hợp danh và doanh nghiệp tư nhân. Các quy
định này đang bộc lộ tính bất hợp lý, cần phải bổ sung sửa đổi. Bài báo tập trung vào giới thiệu và
phân tích các hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội tại Anh và so sánh với hình thức pháp lý
của doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam; từ đó rút ra các nhận định mang tính gợi mở để góp phần
hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam.
Từ khóa: Doanh nghiệp xã hội, hình thức pháp lý, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần,
công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân, Anh, Việt Nam.

1. Đặt vấn đề

nhiều vấn đề cần được quan tâm, giải quyết về
tính phù hợp của những hình thức pháp lý nói
trên với hướng phát triển của DNXH nước ta;
và pháp luật cần có những quy định gì để giúp
các doanh nhân xã hội chọn được mô hình pháp
lý phù hợp với hướng đi của doanh nghiệp,
hoàn cảnh thực tế, để kinh doanh có hiệu quả và
đóng góp được nhiều hơn cho xã hội.

Lần đầu tiên trong lịch sử pháp luật kinh

P.T.T. Thủy / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Luật học, Tập 31, Số 4 (2015) 56-64

2. Quan niệm về doanh nghiệp xã hội và
các hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã
hội ở Anh
2.1. Quan niệm về doanh nghiệp xã hội của
nước Anh
Là quốc gia nơi DNXH có lịch sử phát triển
lâu đời, nước Anh cũng là nơi DNXH đang đạt
được nhiều thành tựu nhất trong các lĩnh vực
hoạt động vì lợi ích cộng đồng.[1]. Thành công
này một phần dựa trên quan niệm thông thoáng
về DNXH và chiến lược phát triển sáng tạo của
Chính phủ Anh. Trong Chiến lược phát triển
DNXH năm 2002, Chính phủ Anh định nghĩa:
“DNXH là một mô hình kinh doanh được thành
lập nhằm thực hiện các mục tiêu xã hội, và sử
dụng lợi nhuận để tái đầu tư cho mục tiêu đó
hoặc cho cộng đồng, thay vì tối đa hóa lợi
nhuận cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”[2]. Định
nghĩa này rất toàn diện, phản ánh được những
đặc điểm cơ bản nhất của của DNXH và quan
điểm của Chính Phủ Anh đối với loại doanh
nghiệp này: (i) kinh doanh được coi là phương
tiện và giải pháp để DNXH đạt được mục tiêu
xã hội của mình, (ii) mục tiêu xã hội phải là sứ
mệnh đầu tiên và cơ bản của việc thành lập
DNXH và (iii) trong DNXH, lợi nhuận phải
được tái phân phối lại cho tổ chức hoặc cộng
đồng, không phải cho cá nhân là nhà đầu tư.

xã hội của doanh nghiệp và để phân biệt với
doanh nghiệp thương mại truyền thống [2], để
đưa mô hình này vào hoạt động trên thức tế, các
doanh nhân phải tự lựa chọn một hình thức
pháp lý phù hợp nhất cho DNXH của mình. Từ
thế kỷ XVIII đến nay, rất nhiều mô hình DNXH
đã được trải nghiệm tại nước Anh như: nhà ở xã
hội, nhóm tự lực, dạy nghề và tạo việc làm,
thương mại công bằng, hay như các hoạt động
tạo thu nhập cho các tổ chức từ thiện, tài chính
vi mô, và cung cấp dịch vụ công qua các hợp
đồng với chính quyền...[4]. Hình thức tổ chức
và địa vị pháp lý của DNXH ở Anh cũng rất đa
dạng và phong phú, có thể chia thành 4 nhóm
cơ bản dựa trên tính chất và mức độ liên kết
giữa các nhà đầu tư như sau:
2.2.1. Nhóm doanh nghiệp xã hội không
phải là công ty
Nhóm DNXH không phải là công ty
(unincoporated form) được coi là hình thức đơn
giản nhất mà DNXH có thể được thiết lập ở
Anh. Theo đó DNXH có thể do một thương
nhân đơn lẻ (sole trader) hoặc hội hợp danh của
các thương nhân đơn lẻ (partnership) thành lập


58

P.T.T. Thủy / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Luật học, Tập 31, Số 4 (2015) 56-64


yêu cầu cao hơn về trác nhiệm giải trình và sự
minh bạch đối với các cổ đông và với xã hội.
Nói cách khác đó là những cái giá phải trả cho
những lợi ích có được từ “trách nhiệm hữu
hạn”. Để thành lập một công ty hữu hạn nói
chung, doanh nhân phải thực hiện đăng ký kinh
doanh tại cơ quan đăng ký kinh doanh
(Companies House) thuộc Bộ Kinh doanh, Đổi
mới và Kỹ năng thuộc chính phủ hoàng gia
Anh,[6] và đăng ký với Cục thuế và Hải quan

hoàng gia (HMRC) để nộp thuế thu nhập doanh
nghiệp[7].
Để thành lập DNXH dưới hình thức công ty
hữu hạn các thành viên sáng lập của công ty
phải thiết lập các điều khoản chỉ rõ mục tiêu
hoạt động vì xã hội của công ty trong tài liệu
đăng ký kinh doanh. Pháp luật của Anh cũng rất
linh hoạt khi cho phép các công ty chuyển đổi
hình thức pháp lý, mục tiêu hoạt động, miễn là
các thành viên của công ty đồng ý và sự chuyển
đổi đó phải được ghi nhận trong điều lệ. Theo
quy định của pháp luật, một DNXH là công ty
hữu hạn có thể là một nhánh kinh doanh của
một cơ sở từ thiện.
ii) Công ty vì lợi ích cộng đồng
Công ty vì lợi ích cộng đồng (Community
Interest Company - CIC): là một loại hình công
ty được thiết kế đặc biệt cho DNXH và được
Chính phủ Anh giới thiệu ra công chúng năm

thực hiện các hành vi bất hợp pháp (Điều 5 và 6).
Có thể thấy rằng cấu trúc, hoạt động của
CIC quy định trong đã chuyển những thông
điệp rõ ràng đến các nhà đầu tư rằng doanh
nghiệp phải vận hành vì lợi ích cộng đồng và
mục tiêu xã hội và được bảo vệ bởi các quy
định tương ứng.[2] Để bảo đảm nguyên tắc tôn
trọng quyền tự do kinh doanh, pháp luật của
Anh cũng cho phép một CIC có thể chuyển đổi
hình thức hoạt động thành một tổ chức từ thiện
hoặc trở thành một hợp tác xã (HTX) vì lợi ích
cộng đồng hặc tự nguyện giải thể; tuy nhiên các
CIC có thể không được chuyển đổi thành các
công ty hữu hạn thông thường.
iii) Công ty hợp danh hữu hạn
Công ty hợp danh hữu hạn (limited liability
partnerships – LLP) hoạt động theo Luật Công
ty hợp danh hữu hạn năm 2000 (Limited
Liability Partnerships Act 2000). Đây là loại
hình doanh nghiệp có tư cách pháp nhân tương
tự như các công ty hữu hạn trong Luật Công ty
2006. Không giống hình thức hợp danh cơ bản
(standard partnership) do các doanh nhân đơn
lẻ thành lập (đã đề cập ở mục 2.1), các thành
viên của LLP được hưởng trách nhiệm hữu hạn
đối với các khoản nợ của công ty nhưng công ty
phải minh bạch đối với mục đích thuế. Thành
viên góp vốn (non-coperate partner) phải đăng
ký tự đánh giá tài sản và trả thuế thu nhập cá
nhân trên phần lợi nhuận được chia như các

của các luật có liên quan.
2.2.5 Các tổ chức từ thiện có hoạt động
kinh doanh không vì lợi nhuận
Các tổ chức từ thiện có hoạt động kinh
doanh không vì lợi nhuận (Group structure with
charity status) là một trong những hình thức
pháp lý khá phổ biến của DNXH ở Anh. Theo
xu thế phát triển của xã hội, rất nhiều tổ chức từ
thiện nhận thức được tính thụ động, kém bền
vững của phương thức gây quỹ truyền thống
qua các khoản hiến tặng, tài trợ. Do đó họ đang
nỗ lực tách khỏi sự phụ thuộc này, chuyển sang
tự kinh doanh để tồn tại bền vững [9]. Để giải
quyết vấn đề chuyển đổi của các tổ chức từ
thiện sang DNXH, Luật Từ thiện 2006 (Charity
Act 2006) quy định rằng các tổ chức từ thiệt có


60

P.T.T. Thủy / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Luật học, Tập 31, Số 4 (2015) 56-64

đăng ký (registed charities) được quyền chuyển
đổi toàn bộ, hay một phần tổ chức thành DNXH
hoặc thành lập DNXH dưới hình thức công ty
hữu hạn, bao gồm cả CIC, các HTX hoặc hội ái
hữu (Chương 8). Trong Luật Công ty 2006, Bộ
quy định về Công ty vì lợi ích cộng đồng 2005
và Luật các Hợp tác xã và Hội vì lợi ích cộng
đồng 2014 đều có những quy định về chuyển


vận hành mô hình DNXH. Tinh thần của quy
định này trái ngược hoàn toàn với quyền tự do
thành lập DNXH của các thương nhân đơn lẻ và
hội hợp danh ở Anh.
3.2. Đối với doanh nghiệp xã hội là công ty
Về hình thức pháp lý, các DNXH là công ty
ở Việt Nam cũng bao gồm công ty CP, công ty
TNHH và công ty HD như ở Anh. Nếu như
giữa các công ty TNHH và công ty CP của hai
nước có nhiều nét tương đồng rõ rệt về cấu trúc
pháp lý và hoạt động, về giới hạn trách nhiệm
tài sản, bản chất pháp lý của công ty hợp danh
của Việt Nam và của Anh hoàn toàn khác nhau.
Với mô hình linh hoạt, dễ áp dụng và tính trách
nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh hữu hạn ở
Anh tạo điều kiện tối đa cho các nhà đầu tư
thành lập DNXH. Trái lại, với trách nhiệm vô
hạn của thành viên hợp danh đối với các khoản
nợ, có lẽ công ty HD theo LDN 2014 không
phải là lựa chọn lý tưởng cho các doanh nhân
để thành lập DNXH bởi lẽ với mô hình này khả
năng chịu rủi ro là rất lớn.
Pháp luật Việt Nam cũng chưa có một hình
thức pháp lý được thiết kế riêng cho DNXH với
những quy định rõ ràng, linh hoạt về quyền lợi
và trách nhiệm như hình thức công ty vì lợi ích
cộng đồng (CIC) ở Anh để các doanh nhân dễ
dàng lựa chọn và áp dụng.
3.3. Đối với doanh nghiệp xã hội dưới hình

toàn phụ thuộc vào các khoản tài trợ và ngân
sách do Nhà nước cấp sang tự tiến hành các
hoạt động kinh doanh, lấy thu bù chi như mô
hình các hội từ thiện là DNXH ở Anh. Mặc dù
pháp luật hiện hành đã cho phép các cơ sở từ
thiện chuyển đổi sang hình thức DNXH, nhưng
vẫn cần có các quy định hướng dẫn cụ thể về
cách thức tổ chức, hoạt động và sự trợ giúp của
nhà nước để bảo đảm hoạt động của các cơ sở
này không bị gián đoạn do sự chuyển đổi.

Ở nước ta, các hiệp hội vì lợi ích cộng
đồng, có tính chất tương tự như hội làng nghề,
hội ái hữu ở Anh, chưa được pháp luật nhìn
nhận như những mô hình pháp lý của DNXH.
Các hội này được coi là các hội dân sự tự
nguyện và chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân
sự 2005 và Nghị định số 45/2010/NĐ-CP của
Chính phủ ngày 21/4/2010 quy định về tổ chức,
hoạt động và quản lý hội. Trong bối cảnh nền
kinh tế thị trường đang trong giai đoạn chuyển
đổi hiện nay ở Việt Nam, các hiệp hội này đang
là những liên kết tích cực, thúc đẩy sự gắn kết,
hỗ trợ kinh tế giữa các hội viên trong môi
trường kinh doanh nhỏ rất đặc thù. Đây chính là
những DNXH rất tiềm năng cần được pháp luật
sớm quan tâm và điều chỉnh.

4. Một số gợi mở để hoàn thiện pháp luật
về doanh nghiệp xã hội Việt Nam

trợ thông tin về thuế, cho đến các chiến dịch
truyền thông, quảng bá để cả xã hội biết và ủng
hộ cho DNXH trên các lĩnh vực của đời sống
xã hội.
Có thể thấy LDN 2014 đã có nhiều cố gắng
khi đưa ra một số mô hình pháp lý phổ biến cho
DNXH, tuy nhiên các mô hình này còn khá


62

P.T.T. Thủy / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Luật học, Tập 31, Số 4 (2015) 56-64

nghèo nàn và cứng nhắc, chưa phù hợp với một
thực tế là Việt Nam là kinh tế thị trường còn
non trẻ, rất cần sự đóng góp của các doanh nhân
xã hội đến từ nhiều lĩnh vực và quy mô hoạt
động khác nhau, để cùng tham gia chia sẻ gánh
nặng an sinh xã hội với Nhà nước. Những quy
định hiện tại về DNXH chưa thực sự thúc đẩy
quyền tự do kinh doanh và tự do lựa chọn mô
hình kinh doanh các doanh nhân xã hội đang
hoạt động dưới nhiều quy mô và lĩnh vực kinh
doanh khác nhau, hạn chế khả năng tiếp cận
nhu cầu của các cộng đồng thiệt thòi, đối tượng
hướng tới của DNXH. Thêm nữa, gò bó DNXH
dưới hình thức công ty, doanh nghiệp tư nhân
cũng sẽ làm hạn chế các sáng kiến xã hội, giảm
tính đa dạng về sở hữu, tính linh hoạt trong của
DNXH[14].

riêng quy định về DNXH làm trung tâm như đã
đề xuất [14]. Luật này quy định về các hình
thức pháp lý đa dạng, các điều kiện thành lập,
hoạt động chuyển đổi các mô hình kinh doanh
khác thành DNXH để tạo ra một sự kết nối chặt
chẽ, khuyến khích DNXH thành lập và phát
triển.
Cuối cùng, bên cạnh các quy định của pháp
luật, Nhà nước cần phải có một chính sách kinh
tế - pháp luật - xã hội đồng bộ khuyến khích
DNXH phát triển và tổ chức một hệ thống cơ
quan hỗ trợ DNXH từ trung ương đến địa
phương để đảm bảo pháp luật được thực thi
nghiêm túc và hiệu quả.

5. Kết luận
Là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt, ra
đời vì mục tiêu và sứ mệnh cộng đồng, DNXH
cần có một khung khổ pháp lý đồng bộ và phù
hợp với thực tiễn xã hội để động viên các chủ
thể kinh doanh cùng tham gia chia sẻ gánh nặng
an sinh xã hội với Nhà nước. Có thể thấy rằng
khung khổ pháp lý nói chung và các hình thức
pháp lý nói riêng cho hoạt động của DNXH ở
Việt Nam còn rất sơ khai và hạn hẹp, chưa thực
sự thúc đẩy quyền tự do kinh doanh của các
doanh nhân, chưa khuyến khích tính đa dạng về
sở hữu, về quy mô và hình thức tổ chức hoạt
động của DNXH trong các lĩnh vực của nền
kinh tế để đóng góp nhiều hơn cho xã hội.

Impact
Report
2013-2014
tại
/>014/12/seuk_social_impact_report_2013.pdf để
có thêm thông tin.
[2] UK Government, A Guide to Legal Forms for
Social
Enterprise
2013
tại
/>ploads/attachment_data/file/31677/11-1400guide-legal-forms-for-social-enterprise.pdf
[3] OECD and LEED Program, The Social Enterprise
sector: A conceptual framework 2012 tại website:
/>[4] CIEM, British Council và CSIP, Doanh nghiệp Xã
hội tại Việt Nam: Khái niệm, Bối cảnh và Chính
sách, Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung
ương, Hà Nội, 2012.
[5] UK Government, the Company Act 2006 tại
/>/ukpga_20060046_en.pdf.
[6] UK Government, About - Companies House GOV.UK
tại

[10]

[11]

[12]

[13]

thông qua ngày 22/11/2012. Xem thêm Dương
Đức Chính, Một số vấn đề còn nhiều ý kiến khác
nhau trong Dự thảo Luật Hợp tác xã, Tập chí Dân
chủ
và
Pháp
luật
Online
tại
/>aDoi/View_Detail.aspx?ItemID=374, đăng tải
ngày 22/1/2013, truy cấp 30/5/2015.
Phan Thị Thanh Thủy, Những vấn đề pháp lý về
doanh nghiệp xã hội theo Luật Doanh nghiệp
2014. Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, 2015 số
6/2015.


64

P.T.T. Thủy / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Luật học, Tập 31, Số 4 (2015) 56-64

Legal Forms of Social Enterprises: The Experience from the
UK and some Suggestions for Vietnam
Phan Thị Thanh Thủy
VNU School of Law, 144 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hanoi, Vietnam

Abstract: Social enterprises, was recognized officially for the first time in the 2014 Law on
Enterprise. To be established, a social enterprise must be registered under one of the legal forms
prescribed in the law such as joint-stock company, limited liability company, partnership, and private
enterprise. Those regulations have revealed their irrationalities, and need to be adapted. This journal