VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

BÙI VĂN THỊNH

VAI TRÒ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA TRONG XÉT XỬ
PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT
TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 60.38.01.04

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI, 2017


Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Võ Khánh Vinh

Phản biện 1:

...............................................................
...............................................................

Phản biện 2:

...............................................................
...............................................................


sở pháp lý vững chắc trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp
của người bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo; đồng thời giúp cơ
quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án hình sự đúng đắn, khách
quan, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người
1


vô tội, góp phần nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên toà, đáp
ứng được yêu cầu cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ chính trị về “ Chiến lược
cải cách tư pháp đến năm 2020”. Vì vậy, việc nhận thức đúng đắn vị
trí, vai trò của NBC trong TTHS có ý nghĩa quan trọng trong việc
bảo vệ quyền con người nói chung, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp
của công dân bị buộc tội trong TTHS nói riêng - một nhiệm vụ trọng
tâm của các thiết chế nhà nước và pháp luật dân chủ.
Do đó, nhằm góp phần làm rõ thêm về mặt lý luận, những
vướng mắc trong thực tiễn áp dụng của chế định NBC trong hoạt
động bào chữa, đặc biệt là ở giai đoạn xét xử phúc thẩm, tác giả đã
mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Vai trò của người bào chữa trong xét xử
phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ
thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” với mong muốn đóng góp một số
ý kiến, giải pháp nhằm phát huy và nâng cao vai trò của người bào
chữa trong quá trình tham gia tố tụng, đặc biệt là trong xét xử phúc
thẩm vụ án hình sự.
2. Tình hình nghiên cứu của đề tài
NBC tham gia vào hoạt động TTHS với vị trí, vai trò rất quan
trọng. Hoạt động của NBC trong TTHS góp phần bảo đảm thực hiện
có hiệu quả nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong TTHS. Việc
nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện về chế định NBC có ý
nghĩa không chỉ về mặt nhận thức mà cả về hoạt động thực tiễn tố
tụng hình sự, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công

người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự; Thực trạng vai
trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm VAHS tại Thành phố
Hồ Chí Minh và những quan điểm, giải pháp nâng cao vai trò của
người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ VAHS
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3


4.1 Đối tượng nghiên cứu
Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến việc thực hiện
nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa, về tính chất ý nghĩa của việc
quy định trình tự xét xử vụ án hình sự, đặc biệt là xét xử phúc thẩm
VAHS, để qua đó thấy được vai trò của người bào chữa được thực
hiện như thế nào trên thực tế.
4.2 Phạm vi nghiên cứu
- Về không gian, tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và
thực tiễn liên quan đến hoạt động của NBC ở giai đoạn xét xử phúc
thẩm, còn những vấn đề khác, tác giả chỉ nghiên cứu một cách khái
quát tạo điều kiện để tiếp cận vấn đề mà luận văn muốn hướng đến.
- Về thời gian, nghiên cứu việc thực hiện các quy định của
pháp luật tố tụng hình sự liên quan đến vai trò của người bào chữa
trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự giai đoạn từ khi Bộ luật TTHS
năm 2003 có hiệu lực thi hành đến nay.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp luận nghiên cứu
Dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy
vật lịch sử của triết học Mác – Lênin, các quan điểm của Đảng và
Nhà nước ta về pháp luật, về cải cách tư pháp.
5.2 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu đề tài: “Vai trò của người bào chữa

Chương 3. Quan điểm và giải pháp nâng cao vai trò của người
bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ VAHS

5


Chương 1:
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ VAI TRÒ
CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA TRONG XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ
ÁN HÌNH SỰ
1.1. Người bào chữa trong tố tụng hình sự
1.1.1. Khái quát chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự
Chức năng bào chữa là một dạng họat động tố tụng được pháp
luật đảm bảo cho người bị buộc tội khả năng bằng cách tự mình hay
nhờ người khác đưa ra những chứng cứ và lập luận nhằm không chỉ
bác bỏ sự buộc tội, làm giảm nhẹ TNHS cho mình mà còn đưa ra
những gì có lợi cho họ trong quá trình tố tụng.
Chức năng bào chữa có vai trò quan trọng trong quá trình giải
quyết VAHS, là điều kiện tiên quyết trong việc thực hiện nhiệm vụ
xét xử “đúng ngừơi, đúng tội, đúng pháp luật”, thông qua việc thực
hiện chức năng bào chữa, tính dân chủ và pháp chế được đảm bảo.
Chức năng bào chữa xuất hiện từ khi khởi tố bị can và kết thúc
từ khi bản án, quyết định của TA có hiệu lực pháp luật. Trong trường
hợp có người bị tạm giữ thì chức năng bào chữa sẽ xuất hiện từ lúc
có quyết định tạm giữ.
1.1.2 Quyền bào chữa trong tố tụng hình sự
Thứ nhất, bào chữa trong TTHS được hiểu là tất cả những
hành vi mà người bị buộc tội và NBC sử dụng để chống lại toàn bộ
hay một phần sự buộc tội, làm sáng tỏ những tình tiết về sự vô tội của
người bị buộc tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm cho họ. Như vậy,

quyền bào chữa của bị cáo mà còn có ý nghĩa góp phần cùng cơ quan
THTT giải quyết vụ án được nhanh chóng, khách quan và chính xác.

7


1.3. Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về vai
trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự
1.3.1 Quy định của pháp luật tồ tụng hình sự về quyền và
nghĩa vụ của người bào chữa
Vị trí, vai trò của NBC được khẳng định một cách cụ thể thông
qua những quyền và nghĩa vụ mà pháp luật đã quy định. Trên cơ sở
thực hiện những quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định cho mình
khi TGTT, bảo đảm cho NBC thực hiện chức năng, nhiệm vụ của
mình một cách có hiệu quả. Tương ứng với mỗi giai đoạn của quá
trình giải quyết vụ án, hoạt động của NBC sẽ gắn với những quyền
và nghĩa vụ nhất định, tuy nhiên, cùng với việc cố gắng thực hiện
một cách có hiệu quả các quyền và nghĩa vụ ấy, thì các cơ quan
THTT còn có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi cho NBC thực hiện
nhiệm vụ của mình.
Quyền và nghĩa vụ của NBC được quy định cụ thể tại Điều 58
BLTTHS năm 2003.
1.3.2 Những quy định của pháp luật Tố tụng hình sự về vai
trò của người bào chữa trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án
hình sự
Để nhằm bảo vệ quyền và lợi ích cho bị cáo, Điều 231
BLTTHS quy định “NBC có quyền kháng cáo để bảo vệ lợi ích của
người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc
thể chất”.
Một trong những quyền quan trọng của NBC trong giai đoạn


9


Chương 2
THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA TRONG
XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ TẠI THÀNH PHỐ
HỒ CHÍ MINH
2.1. Khái quát thực tiễn hoạt động của người bào chữa
trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hình sự tại Thành phố
Hồ Chí Minh
Trong thời gian qua, đặc biệt là những năm gần đây, hoạt động
bào chữa của NBC trong TTHS đã đạt được những tín hiệu khởi sắc,
đóng góp đáng kể vào công tác xử lý các vụ án hình sự, đảm bảo cho
mục đích chung của TTHS. Ngày nay, hoạt động của người bào
chữa, đặc biệt là trong giai đoạn xét xử phúc thẩm sẽ ngày càng được
nâng cao hiệu quả, khi đất nước ngày càng phát triển với những
nhiệm vụ, mục tiêu mới, cách nhìn nhận mới, đó là những kết quả đạt
được trong một khoảng thời gian dài, trong hoạt động đấu tranh
phòng chống tội phạm, kết hợp với chủ trương dân chủ hoá mọi mặt
của đời sống xã hội theo các Nghị quyết lãnh đạo Đảng, có ý nghĩa to
lớn thúc đẩy công tác bào chữa, qua đó vai trò của NBC sẽ ngày càng
được phát huy.
Trên cơ sở phát huy những gì đã đạt được, khắc phục những
hạn chế, thì hiệu quả chất lượng của những vụ án có NBC tham gia
sẽ ngày càng cao, theo đó hoạt động của NBC ở giai đoạn xét xử
phúc thẩm sẽ được bảo đảm.
2.2. Kết quả hoạt động của người bào chữa trong giai đoạn
xét xử phúc thẩm vụ án hình sự tại Thành phố Hồ Chí Minh
Trong thời gian qua, vị trí, vai trò của người bào chữa đã được

đúng đắn, khách quan, toàn diện và đầy đủ.

11


2.3 Những hạn chế, thiếu sót và nguyên nhân của những
hạn chế, thiếu sót trong hoạt động của NBC ở giai đoạn xét xử
phúc thẩm tại Thành phố Hồ Chí Minh
2.3.1 Những hạn chế, thiếu sót trong hoạt động của người
bào chữa ở giai đoạn xét xử phúc thẩm tại Thành phố Hồ Chí
Minh
- Đầu tiên, là những hạn chế từ chính bản thân chủ thể có
quyền bào chữa, mà ở trong giai đoạn phúc thẩm họ tham gia với tư
cách là bị cáo. Theo số liệu thống kê số VAHS có NBC tham gia
(chủ yếu là luật sư) giai đoạn từ 2009 đến nay, đội ngũ luật sư đã
tham gia 77.129 vụ án hình sự, trong đó có 34.635 vụ án do khách
hàng mời và 42.494 vụ án theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố
tụng. Riêng tại Thành phố Hồ Chí Minh, theo số liệu tổng hợp của
TAND TPHCM, trong giai đoạn từ năm 2012- 2016 trên tổng số
4.314 VAHS phúc thẩm chỉ 689 vụ án có luật sư tham gia, chiếm tỷ
lệ khoảng 16%. Như vậy, số VAHS có sự tham gia của luật sư (người
bào chữa) ở cả hai cấp xét xử chỉ vào khoảng 21%, một tỷ lệ còn rất
thấp. Trong số này có hơn một nửa số vụ án luật sư tham gia chủ yếu
là bào chữa chỉ định theo yêu cầu của cơ quan THTT.
- Những hạn chế từ chính bản thân NBC
Hoạt động của NBC hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế
dẫn đến hiệu quả công tác bào chữa giảm sút, không thể hiện đúng,
đầy đủ vai trò của NBC như bản chất vốn có của nó, những hạn chế
đó là:
Thứ nhất, lực lượng NBC chủ yếu ở nước ta là luật sư và

khỏi sự buộc tội thiếu căn cứ, qua đó bảo vệ pháp chế, thể hiện thái
độ tôn trọng pháp luật.
Những hạn chế từ phía cơ quan tiến hành tố tụng

13


Hiệu quả của hoạt động bào chữa đạt được phần lớn là nhờ
những đảm bảo từ phía cơ quan THTT. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn
còn tồn tại nhiều bất cập xuất phát từ chính cơ quan THTT, cụ thể có
nhiều trường hợp, cơ quan THTT, người THTT không quan tâm,
xem xét thỏa đáng những yêu cầu của người bào chữa, không sử
dụng những tài liệu do NBC cung cấp để xác định những tình tiết vô
tội, những tình tiết làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người bị
buộc tội, làm ảnh hưởng đến công tác giải quyết VAHS, mục đích
chung của TTHS không đạt được, một trong những hạn chế đó là
những hạn chế liên quan đến nhiệm vụ bảo đảm cho NBC tham gia
vào hoạt động tố tụng để thực hiện nhiệm vụ của mình, không đáp
ứng được nhu cầu bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân
nói chung, bảo đảm quyền bào chữa cho người bị buộc tội nói riêng.
2.3.2. Nguyên nhân của những hạn chế, thiếu sót trong hoạt
động của NBC ở giai đoạn xét xử phúc thẩm tại Thành phố Hồ Chí
Minh
Những hạn chế, thiếu sót trong thực tiễn hoạt động bào chữa
mà NBC ở giai đoạn xét xử phúc thẩm gặp phải bắt nguồn từ nhiều
nguyên nhân. Nhưng chủ yếu là do những nguyên nhân chính sau:
Thứ nhất, nguyên nhân từ việc thiếu đồng bộ, thống nhất trong
quy định của pháp luật, đặc biệt là pháp luật TTHS.
Thứ hai, nguyên nhân từ những hạn chế về năng lực và nhận
thức của người THTT và người tham gia tố tụng, là chủ thể thực hiện

được trôi chảy, thuận lợi. thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ của
mình trong quá trình TTHS.
15


Thứ tư, hoàn thiện các quy định của BLTTHS về bảo đảm
quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong xét xử vụ án hình sự phải
được thực hiện toàn diện từ các quy định về nguyên tắc tố tụng hình
sự, địa vị pháp lý của các chủ thể tiến hành và tham gia tố tụng và thủ
tục xét xử tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo đảm quyền bào chữa trên
thực tế.
3.2 Các giải pháp nâng cao hoạt động của người bào chữa
trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hình sự
3.2.1 Hoàn thiện các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự
Thứ nhất, phải quy định rõ hơn nội dung của nguyên tắc bảo
đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo tại điều 11
BLTTHS.
Thứ hai, vấn đề thực hiện quyền kháng cáo của bị cáo. Theo
chúng tôi, pháp luật nên quy định cho phép NBC có quyền kháng cáo
kể cả những trường hợp bị cáo không phải là người chưa thành niên
hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất. Theo đó, NBC
sẽ thực hiện quyền kháng cáo một cách độc lập, NBC có thể kháng
cáo thay bị cáo hoặc có thể kháng cáo song song với kháng cáo của
bị cáo.
3.2.1 Hoàn thiện các quy định pháp luật về người bào chữa
Thứ nhất, đối với người bào chữa là luật sư: Việc hoàn thiện
về tổ chức và nâng cao chất lượng và hoạt động của luật sư Việt Nam
phải hướng đến phát triển và củng cố một đội ngũ luật sư chuyên
nghiệp, có phẩm chất đạo đức và trình độ chuyên môn, trung thực,
tôn trọng sự thật khách quan và chịu trách nhiệm trước pháp luật về

cho các chủ thể tư pháp có được sự đồng nhất về nguồn đào tạo và
đồng đều về mặt bằng kiến thức và kỹ năng.

17


- Bốn là, cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục, phổ biến pháp
luật nói chung, luật TTHS nói riêng để bất cứ người dân nào cũng
hiểu rõ về quyền bào chữa, về ý nghĩa, tầm quan trọng của người bào
chữa trong quá trình tố tụng để từ đó họ luôn ý thức nhờ cậy đến sự
giúp đỡ, hỗ trợ của người bào chữa khi gặp những vấn đề rắc rối có
liên quan đến pháp luật.

18


KẾT LUẬN
Vai trò của NBC trong giai đoạn xét xử phúc thẩm là một vấn
đề mới trong khoa học pháp lý. Việc nghiên cứu một cách toàn diện
và đầy đủ về vấn đề này có ý nghĩa quan trọng trên cả phương diện
nhận thức lẫn thực tiễn. Qua việc nghiêncứu, chúng tôi có thể rút ra
một số kết luận sau:
1. Hoạt động TTHS luôn được đặc trưng bởi ba chức năng tố
tụng cơ bản: chức năng buộc tội, chức năng bào chữa và chức năng
xét xử, trong đó, việc tìm hiểu về chức năng bào chữa là cơ sở tiền đề
để chúng ta đi sâu nghiên cứu về quyền bào chữa cũng như vai trò
của NBC trong việc thực hiện chức năng bào chữa trong TTHS.
2. Quyền bào chữa trong TTHS là quyền năng chỉ thuộc về
một chủ thể duy nhất là người bị buộc tội (người bị tạm giữ, bị can,
bị cáo). Việc pháp luật nước ta ghi nhận quyền bào chữa cũng như

Trong điều kiện hiện nay, khi mà các quyền dân chủ của
con người trong đó có quyền bào chữa trong TTHS đang ngày càng
được mở rộng và được bảo đảm bằng nhiều biện pháp, thì vị trí và
vai trò của người bào chữa ngày càng trở nên quan trọng, sự tham gia
của người bào chữa trong tố tụng hình sự là một đòi hỏi tự thân của
nền công lý và dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Chính vì vậy,
việc hoàn thiện các quy định liên quan đến hoạt động của NBC trong
TTHS cũng là công việc thường xuyên, phù hợp với xu thế tiến bộ
của các nước trên thế giới và phù hợp với nhu cầu cải cách tư pháp
của Nhà nước ta là đảm bảo “công bằng. dân chủ” trong hoạt động
TTHS, đáp ứng được nhu cầu của công cuộc đấu tranh, phòng và
chống tội phạm.

20