ĐẠI H Ọ C T Ồ N G H ự p HÀ NỘI
T Ạ P C H Í K H O A H Ọ C No 3 - 1993

ĐỒI M Ớ I CÔNG TÁC NGHIÊN c ứ u TRIẾT HỌC
D Ự A T R Ê N S ự N H Ậ N T H Ứ C M Ớ I VỀ CẤU T R Ú C
CỦ A HỆ T H Ố N G TRI T H Ứ C T R I Ế T HỢC
PHẠM CHUNG *

ĐỒI m ớ i c ô n g tác nghi ên c ứ u khoa học triết học đang là đòi hỏi b ứ c bách trong đờl
s ố n g tinh t hằn xã hội c h ủ n g ỉa. Đ ỉ c ó t h ỉ đáp ứng những đòỉ hòi đố cần xuẩt phát từ
t h ự c t l ỉ n , k h ổ n g phải lầ một t h ự c tỉên chỉ bó hẹp trong phạm vi dân tộc ta mà là một
t h ự c t i ỉ n củ a m ố i quan hệ g ỉ ữ a xả hội chún g ta vớấ toàn bộ ( h í g ìớ ì ngày nay.
M ộ t tr on g n h ữ n g vẵn đẽ c ố ý nghĩa q u y í t định đốỉ vởỉ s ự phát triền của mối xả hộỉ,
m ỗ i m ộ t dàn t ộ c tr o n g thời đại ngày nay mà sự phát trlẼn của khoa học - lcỹ thuật và cổng

n g h ệ d a n g đ ặ t ra là vấn đề c ơ c h í , c ơ cấu cửa hoạt độn g con ng ư ời . S ự tồ c h ứ c hoại
đ ộ n g trôn m ọ i lĩnh v ự c và ở c á c c ấ p đ ộ khác nhau đòi hòi t r ư ớ c h í t phải xác định, tính
t o á n đ ư ợ c v| trí, vai trò của tẫl cả c á c yếu tổ và các đỉẽu kỉện cấu thành. T r ỉ í t họ c phải
giải đ á p v ỉ n d ỉ d ó t ừ g ó c đ ộ .Ighiên cứu cúa mình. Muốn vậy bản (hân Crỉết học c ũ n g cần
xác dinh rỗ c ỉ u trúc hộ ỉ h d n g tri ỉ h ứ c của nó, (ức là nó phải chỉ ra vị trí, vaỉ trồ của mồ
thà nh ph ầ n tri t h ứ c c ấ u thành cửa nó và do dó của ỉoàn bộ hệ t h ố n g tri t h ứ c triết h ọ c đồ

VỚI t h ự c l i ê n và n h ậ n t h ứ c .
T r o n g bài viỂt này tôi đ ư a ra s ự lý gỉái của mình VỄ tính quy luật tron g cấu trúc của
c ố c hộ t h ố n g t ri t h ứ c t r i í t h ọ c t r o n g lịch s ử t ri ẽ t h ọ c và p h ư ơ n g h ư ở n g đM m ớ i c ô n g lác
n g h i ê n c ứ u triết h ọ c tr on g giai đo ạn híộn nay dựa trôn sự lý giải đò.
I
Khi ng hỉồn c ứ u c í u trúc của các lĩnh vực nhặn (hức khác nhau ta nhận thăy chỏng
đ ẽ u c ó c h u n g c í u t ạo tri th ứ c nh ư sau:
1. Tri t h ứ c v ì đ ố i ỉ ư ợ n g đ ư ợ c nghiên cứu.
2. Tri t h ứ c v ỉ c hí nh quá trình nhận thức đỗỉ tượng.

đ ộ n g thự c cỉẽn. N h ư n g cấu trúc tri thức như trẽn mang lính quy luật đrtỉ với mọi lỉnh v ự c
nhận thức.

II
N h ậ n t h ứ c triẽc h ọ c p h â n bi ệt VỚI các lĩnh v ự c n h ậ n t h ứ c k h á c ỏr c h ỗ nó p h ả n á n h
ba o quát toàn b ộ thế gỉớỉ đốl tư ợng. Nó nghiên c ứ u thế giới trong tính chỉ nh i hẽ , trong
tính toàn vẹn của nó. Vì thế, triết học bao gồm các thành phân tri t h ứ c c ó đ ặ c diPm như

1. H ọ c thu yết VỀ Cồn tại là một hộ thỗng n hữ n g quan đỉềm ch un g củ a c o n n g ư ờ i về
tồn tại. Nó giải quyế t các vấn đề như T h ế gỉỏri là gì ? N ó đả, đang và sẻ ỉ ồ n i ’ậì nh ư thế
nà o ? Vị trí của c o n ng ư ờ i trong thế gỉới đ6 ?...
2. H ọ c thuyết và nhận thức là hộ ỉitòng nhử ng quan đi ề m c h u n g cửa c o n n g ư ờ ỉ vẽ
nhận thức. Nố giải quyết c ác vẫn đê: Nhận thức của co n n g ư ờ i là gỉ ? C o n n g ư ờ ỉ c ố thẽ
nhận th ức d ư ợ c thẾ giới hay không ? Vai trồ của n h ậ u (h ức ? ...
3. Lỏ g ỉc h họ c (Hay Học t h u y ĩ t v ĩ p h ư ơ n g p h á p ) là mỏn họ c và c á c p h ư ơ n g ph á p
ch un g đề nhận t h ứ c và cải tạo thế gỉíVi. Nó gỉảỉ q u y í t cá c vẫn đề: C o n n g ư ờ i c ố thề và
căn phải nhận t hứ c và cải Cạo thế gỉớẳ băng cách nào đẽ thỏa mán nhu c ă u sình s ổ n g của
mình ?...
4. H ọ c I h u y í t VỄ ngôn ngữ (
t h ốn g tri th ức cân dối, chặt chẽ và toàn diện đã thay thỗ và khác phục cho tất cả c ác hộ
t h ốn g trực quan, phỉến diện và trừu t ư ợ n g của trỉết học trư ởc kia.
Có thề tóm tát c ác thành p h i n h ợ p thành hệ thống tri t h ứ c triết học của chủ nghĩa
M á c n hư sau:
1. Lý luận v ỉ tồn tại của triết học M ác chính là quan nỉỆm duy vật vẽ lịch sử. Lý luận
đ ó phản ánh nhữn g quy luật chung v ỉ tồn tại của lịch sử con n g ư ờ ỉ . Lý luận ấy ch o rằng
bản ch ất của tồn tại lịch s ử của con ng ườ ỉ lầ quá trình con n g ư ờ i sáng tạo ra bản thân
mình t h ôn g qua lao độ ng sản xuất vật chất. Trong lịch sử ấy, tự nhiên và xả hội th ốn g
nhất với nhau. Tồ n tại th eo quan d i ỉ m mác-xít, v ỉ thực chất, đ 6 là tồn tạỉ của con n g ư ờ i ,
loài n g ư ờ ỉ.
2. Lý luận nhận th ứ c là khoa họ c tồng kết toàn bộ lịch sử nhận thức của loài n g ư ờ i .
N ó vạch ra bản chất, nhữn g quy luật chung của nhân thức. Lý luận này c ho râng cư sở,
d ộ n g lực, mục dích cửa nhân ỉ h ứ c là hoạt động thực tỉỄn của con ngư ời ...
3. Lôgic h học là lý luận vẽ các ph ư ơ n g pháp, con đ ư ờ n g c hu ng đè nhận thức và cải
tạo thế giới... ( L ô g ỉ c h học bao gồm các p h ư ơ n g diện: Logỉch cấu trúc ngỗn ngừ, L og ic h
trình bày, trao đồi tư t ư ở n g , quan nỉệm, Logi ch của quá trình nhặn thức, cải t ậ o t h í g i ớ i
?)
62


4 t y luân vĩ ntfftn ngữ - n£u có the gọỉ như vậy đư ự c, V0 ch ra những quy luật chung
cu«( vự Mnh thành phát trifn ngỏn ngừ.
Oặt đ l t m nfii bật cùa hệ thrtng tri thức trỉết học mác xít lầ (V chỗ: thứ nhất nó giảỉ
l á p m ộ t c á c h k h o a h ọ c và t o à n d i ệ n n h ẫ t VỄ s ự t ồ n l ại c ủ a t h ế gỉ(Vi vẽ s ự n h ậ n t h ứ c t h ố

^ n r l vồ v í các ngu yê n l á t n hận t h ứ c t hế g i ớ i , VỀ bản ch ẫt của ngỏn ngữ so v ớ i các t r i ế t

học t rư ớ c kia: t hứ hai, n 6 là một hệ thổng tri (hức lý luận vẽ thế giíVỈ. T ư duy lý luận, rỏ
l à n g khỏng phải là sản phẫm của mỗỉ thời dại vì trỉết hợc của chủ nghia Mác ra đ ờ i khi
lịch sử loài ngưcYỈ tr
nên cor s ờ thỂ gỉ ớ i quan và p h ư ơ n g pháp luận khoa học đẽ nghiên cứu các xả hộằ hiện
nay, c h o viộc sol sáng các vẫn đ ỉ lịch sử tron g các glaỉ đoạn đã qua, đồ ng t hờ i c ho viộc
ngh iê n cứu l |c h (riết học nhân loại, trong đỏ trỉết học p h ư ơ n g Đ ổ n g cố ý nghĩa t h i í t th ực
đổ i vórỀ chúng ta. Các môn họ c cấu thành hộ t hố ng khoa học trỉ ít học phải đ ư ự c c o i trọng
như nhau

phải xây dự n g bộ máy phạm trù, khái niộm, quy luật của cốc mồn học đố,

xcm đ ố nb*r là n h ữ n g môn hục t ư ơ n g dốỉ độ c lập của khoa học triết học.
2 . Cô n g tác nghiên cứ u lịch sử trỉết họ c phải đ ư ợ c tồ c hứ c t h e o tỉnh íhần c hứ ng

minh ràng, toàn bộ sự phát triền trlỂỈ học loài ng ườ i là quá trình ngày càng hoàn thiện

63


hơ n quan nỉệm của con ng ư ờ i v ỉ thế giớẳ trong tính toàn vẹn của nó và toàn hộ lịch sử
phát trlẽn t r l í t học là s ự b i í n đôi, phát triền cấu trúc bẽn trong của hộ t hố ng Iri t hức
triết h ọ c nh ư đả nối trên. Ng h iê n cứu lịch s ử triít học đề hoàn thiộn hộ thố ng tri thức
I rií t h ọ c trong giai đoạn hiện nay.
T r o n g s ự nghiên cứu lịch sử trỉỄt học c ỉ n phân biệt: một d ò ng chính trong s ự pháỉ

t r i ỉ n triỂt h ọc n h â n loại mà ở đây lính h ( thố ng của trl th ứ c triết học, cũng n h ư cấ u tr ú c
của nó đ ư ợ c b ộ c lộ rỗ nét, sâu sác, điền hình và toàn dỉện nhất. C ó thề x ẽ p ỉrỉết học
p h ư ơ n g Đ ô n g cô đại ( A i cập và Babilon...), triết học Hy Lạp, La Mã cồ đại, triết học của
t hời kỳ P h ụ c hư ng và của thế kỷ XVIII ở châu Ảu và ờ Anh, Pháp, triết học cfi điền Đ ứ c
và triết h ọ c M á c như nh ữn g giaỉ đoạn trên d òn g phát trièn chính đố; bên cạnh đố là
n hữ n g hệ t h ố n g ,n hữn g quan điẾm t r l í t học khổng c ơ bản, những d òn g nhữ ng nhánh triết
h ọ c đ ư ợ c triền khai ra từ d ò n g chính, hoặc hình thành một cách độc lập trong các dân
t ộ c và c á c khu v ự c khác nhau, cả những tháỉ quá, những dị bỉệt trong s ự phát triền triết


64