HlTONG ITÓC LÀNG XÀ NGlTÒI VIÉT
Tir TRUYÈN THÓNG DÉN HIÈN TAI
y,

Binh Khàe Tliuàn

*

Làng xà Viél Nam Irong lieh su là vàn di hit sue phong phù va quan trgng
trong viéc phàl huy truyln thlng vàn boa ci truyln va xày dyng nòng Ihòn mài.
Mot trong nhùng boat dòng co tinh truyln thlng eùa mòi làng xà là xày dyng va
thyc hién diéu le làng xà, duge ggi là tyc le bay buong uóc. Viéc nghién cùu huong
uòc tu iruyén thòng dén hién lai eó y nghìa thyc tién sàu sàc, góp phàn làm co so
khoa hgc cho vice kè thùa va phàl huy mal lieh eye va hgp li eùa huang uòc trong
viéc quàn li xà bòi nòng Ihòn, bào tòn va phàl huy càc già tri van boa dàn toc, tryc
tiép là dòi vói phong Irào xày dyng làng vàn boa va dòi sing vàn boa co so ò nòng
Ihòn hién nay.
Bài viél này truòc hét khài quàt vi càc loai hình vàn bàn huong uòc, nói dung
va dòng góp eùa huong uòc trong dòi sIng vàn hóa c i truyln, cùng nhu vàn dh
huciig iróc trong dòi song làng xa hien nay.
1. Huong uó-c va huong uóc co truyèn
Ò day truòe hit xin trình bay dòi net vi khài niem huong uòc, càc loai hình
vàn bàn huong uòc, sau dò tàp trung ehù yéu trình bay vàn bàn huong uòc ci - loai
bini van bàn xuàt hién som nhàt, làu dai nhàt va eó già tri nói bai tiéu bilu.
1.1. Huang uàc va càc loai hình vàn bàn huang uàc
Huang uòc là quy uòc eùa làng xà nguòi Viél, xuàt hién tu khà som, nhung
duce vàn bàn hóa tu thi ky XV duòi dòi vua Le Thành Tòng (1460-1497). Vàn bàn
humg uòc dén nay tòn tai ba loai: Huang uòc ci bay huong uòc co truyln, huong
uòc cài luong va huong uòc mài bay quy uòc xày dyng làng vàn hóa hién nay.
Huang uóc co truyén xuàt hién truòc huong uòc cài luong (tu nàm 1921 Irò
ve iruóc), thuòng duge viél bang ehù Hàn, con huong uòc cài luong (gàn vói cugc

càp cùn, viéc giào due, mòi truòng ve sinh... Phàn tue le bao gòm càc muc ve quan
dién thó, viéc hòn le, tang ma, té ty, khao vgng, ngòi thù... Diém khàe biél, mang
tinh riéng biet eùa tùng làng thè hién ò phàn phong tue lap quàn (ve cuòi xin, tang
ma, thò cùng, khao vgng).
Tuy theo "màu" va theo huóng cài càch eùa chinh quyén bào ho Phàp, song
Huong uòc cài luong duge cy thè hóa vào diéu kién eùa tùng làng xà. Dac biél
trong càc diéu khoàn eùa huang uóc cài luimg, eó nhiéu diéu nhan manh dén viéc
khuyén hgc. Chàng han, huong uóc làng Chùe Ly huyen Chuang My (Ha Nói) quy
dinh viéc hgc nhu sau: Trong làng ai eó con lù 7 tuoi tra ién phài cho di hoc va day
dò càc còng viéc làm àn phài eó khuòn phép khóng duge de chai bòi leu long. Ai
khóng tuan theo se phài phat.
Vói noi dung huang uàc cài luong néu trén, chinh quyén thuòc dia da co
nhùng thay dòi tich eye, nhat là dà giàm bàt phién phùc tòn kém trong tang ma,
cuòi xin va khao vgng; hoàe là dà xoà bò duge mot so hình phat ha khàe nià tue le
cu quy dinh nhu duòi khòi làng, dành dàp. Tuy nhién vice thyc Ibi ò tùng làng cy
thè eó mùe dò khàe nhau, lai ihém sy ruòm rà, phùc tap eùa huong uòc cài luang,
nén càc hù tue khòng nhùng khóng màt di ma con hi "hgp phàp boa" sy long hành ò
dia phuong.
Trong còng cugc xày dyng eym dàn cu, làng vàn hóa hién nay, tuy dà eó quy
uóc xày dimg eym dàn cu, làng vàn hóa, song bau nhu chua thàm nhàp duge vói
390


HLfONG aÒC L A N G X A N G ^ Ò I VIÉT.

boat dòng vàn hóa còng dlng. Trai lai, huong uòc truyln thlng, nhàt là huang uóc
ci ma cy Ibi là nhùng quy uóc lién quan din phong tyc tàp quàn, vài quan he xóm
giing, vói nghi thùc ti le Thành làng bang nàm lai duge khòi phyc va phi càp rgng
rài. Vi Ibi huong uòc ci vàn con già fii va vai irò nhàt dinh nhàm bào luu va phàl
huy truyln thòng vàn hóa, dlng thòi góp phàn làng cuòng sy ty quàn noi làng xà.

3. Xem Le triiu giào hod diiu luàt, sàch cha Hàn, ki biéu A.2507 Vien Nghién eùu Hàn Nòm.

391


VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THLT T U

dilu giào hoà này khà toàn dién phù hgp vói cugc song làng xà, vói làm tu nguyen
vgng va nhu càu hình òn vi mot cugc song yèn lành. Vi vày càc diéu giào hoà duge
làng xà va nhàn dàn dòng tinh, tiép thu. Diéu này eó thè thày duge sy ra dòi bang
loat diéu le ò làng xà vài sy quàn triét sàu sàc càc diéu giào hoà trén, trong dò tiéu
bilu là dilu le làng Mg Trach (Hai Duong), Duong Liéu (Ha Noi) ...
Mal khàe Ibi ki XVII, XVlll, làng xà nguòi Viél vùng dlng bang, trung du Bàc,
Trung Bò khà phàl trién cà ve kinh té, vàn hoà va fin nguòng. Day là thè ki eùa dinh
làng va sy du nhàp Nho giào vào làng xà mot càch rgng kbàp, khién làng xà nhu
nhiing "Tilu Iriéu dinh" dòi dién vài nhà nuòc. Nhà nuòc eó luàt le Ibi dàn làng eó tu
uóc nhu rat nhiéu bài tya trong tyc le eó truyén dà viél nhu vày. Vi le dò nià huang
uóc à làng qué duge tài bièn mot càch phó bièn. Day là giai doan lai bién soan rgng
rài huong uóc làng xà nguòi Viét ò vùng dòng bang, trung du Bàc - Trung Bò.
So lugng vàn bàn huang uòc eó truyén hién biél ehù yéu là càc vàn bàn bién
soan lù dàu thI ky XVII din Ibi ky XIX (dàu Ibi ky XX là huong uòc cài luong).
Tuy nhién dà xuàt bièn va tòn tai mot so vàn bàn huong le lù thòi Le sa thè ki XV.
Dò là mot so dilu uóc duge chép lai trong vàn bàn huong uòc thè ki XVII nhu
trong Dal Phùng tòng khoàn uàc, ki hieu A.2875 soan vào nam Chinh Hoà thù 5
(1684), nhàe lai mot si diéu uóc lù nàm Hong Due thù 6 (1475) thòi Le sa. Mot
vàn bàn dilu le khàe cùng ò thè ki XV vò cùng quy già, duge khac trén bia Tran
Tàn tu li a dén Tran Tàn huyen Luang Tài tinh Bàc Ninh. Vàn bia này khàe nàm
Hong Due thù 18 (1487) ghi lai viéc càc xà trong hai huyen Thien fai va Già Dinh
phù Thuàn An xù Kinh Bàc dinh diéu le té Thàn. Day eó thè xem là nhùng van bàn
huong le eùa làng xà nguòi Viél som nhàt hién biét.

già dinh; truòng quyln - quyén theo vj tri ngòi thù, càn cu vào phàm hàm, chùe
tuòc, bang càp va tài san. Co Ibi coi day là nhùng quan he xà bòi làng xà duge phan
dinh giùa "ehùc sàc" va "bach dinh", giùa già va tré, giùa trén va duòi, giùa nam va
nù, giùa chinh cu va ngu cu.
- Nhùng quy uàc vi vlic bào ve an nlnh làng xà
Nhùng dilu khoàn lién quan din viéc bào v? an ninh noi làng xà duge phàn
ành khà phong phù trong huong uòc. Ngoài càc dilu khoàn nhàm ngàn ngùa viéc
dành ehùi nhau, là nhùng dilu nhàm han chi nan trgm càp trong làng, cùng nhu càc
dilu ngàn càm càc té nan eò bae, càc quan he bàt chinh giùa nam va nù,... Noi bai
han cà là nhùng dilu khoàn gàn liln vói viéc lo chùe vù trang bào v? làng xà, nhu
vice làp càc dilm canh, dilm tuàn phòng, trang hi khi giòi va dàc bi?t là viéc tròng,
tu bo càc luy tre bao quanh làng. Huong uóc quy dinh tràch nhiém eùa tùng xóm
ngò, phe giàp trong viéc bào ve, tu bò càc luy tre theo dinh kì bang nam va phài
chiù kilm tra eùa càc chùe dich. Viéc chat tre ò luy phài duge cà xóm, eó khi phài
duge chùe dich dòng y, nlu ty fién chat, phà tre se bi phat.
- Nhùng quy uàc nhàm bào dàm dal song tdm llnh eùa còng dòng
Day là càc dilu uóc vi tòn giào tin nguòng ma viéc tò chùe thò cùng Thành
hoàng là trgng làm. Viéc lo sàm il vài mòi kì cùng le, thuòng giao cho càc giàp thay
nhau dàm nhàn; con viéc t i chùe cùng le thì giao cho càc vi chùe sàc, chùe dich
cùng ligi tu vàn dàm nhàn. Viéc ehia bilu le vài sau khi cùng le duge phàn bò theo
thù bàc ngòi thù trong làng.
- Nhùng quy uàc vi viéc bào dàm càc nghìa vu vài nhà nuàc
Càc nghia vu vói nhà nuòc phong kiln ma truòc hit là nghìa vu suu thui gòm
hai loai: thuI dinh (hay suu) bò cho càc nam giòi tu 18 din 60 tuli va thuI diln
393


VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ Tlf

(thuI ruòng dàt). Tyc le quy dinh viéc quàn li va thu nap dù càc mùe thuI trén, ngàn


^

r

sue nghiém ngàt. Diéu dò khòng ehi thuàn tùy ò khia canh bàt phat nguòi làm sai
trai, hoàe ban thuòng nguòi làm viéc ili, ma con eó tinh ràn de, khiln mgi thành
vién trong còng dòng phài chàp hành nghiém chinh quy uòc làng xà.
Màt khàe, huong uòc do càc bàc Nho già trong làng bién soan, cho dù chi vàn
bàn hoà càc phong tyc tàp quàn vòn eó eùa làng thì cùng dIu duge thòi vào dò tu
tuòng Nho già luòn thuòng tryc trong làng làp Nho sì này. Do dò càc dilu uòc dIu
394


HIJONG LTÒC L A N G X A NGUÒI VIÉT...

giàr. tiép hoàe tryc tiép thàm nhuàn giào ly Nho già. Mal khàe, huong le thuòng
duce dgc truòc toàn dàn vào dip le bòi dàu xuàn eùa làng va duge duy tri thuòng
ngày, vi vày càc diéu khoàn lién quan dén giào ly Nho già này duge thàm nhàp
ngày mot sàu rgng trong còng dòng làng xà.
- Huong uòc eó nhiéu dòng góp tich eye trong sinh boat còng dòng, góp phàn
hình thành nhùng due tinh va truyèn thòng quy bau eùa nguòi dàn va làng xà. Dò là
tru}én thòng doàn két va eò kèt còng dòng. Bang càc diéu khoàn cy thè, huong uóc
khcng chi quy dinh nghìa vy eùa mòi cà nhàn dòi vói còng dòng ma con dinh rò
tràch nhiém bào ve, giùp dò làn nhau giùa càc thành vién trong dòi song bang ngày.
Huong uòc eò truyén khuyén ràn mgi nguòi àn ò hoà thuàn theo dùng dao
biéu già dinh, giù gin tinh làng nghìa xóm, luong thàn luang ài, giùp dò làn nhau
khi hoan nan. Trong tinh xóm giéng, con nguòi luòn eó y thùc song hoà thuàn, giù
gin tinh làng nghìa xóm, luòn eó y thùc Irà on, giùp dò nguòi khàe. Diéu dò duge
xeni là luong làm, là bòn phàn eùa mòi thành vién trong còng dòng. Va chinh diéu

Huong uòc mài duge tài làp lù sau khi thyc hién Nghi quylt 10 eùa Bò Chinh
trj Ban Chàp hành Trung uong Dàng khóa VI nàm 1988, vi viéc giao khoàn ruòng
dal cho càc ho già dinh (thuòng ggi là Khoàn 10). Nhò ehù truòng này ma san xuàt
nòng nghiép khòi sàc, kéo theo càc boat dòng truyln thòng duge khòi phuc, trong
dò eó viéc tài tao huong uóc mài, thuòng duge ggi là quy uòc eùa làng xà hay quy
uóc vàn hóa. Tu dò dén nay, quy uòc vàn hóa eùa tùng dia phuong luòn duge dilu
chinh. Tuy nhién, nhùng diéu uòc trong huong uòc mài này dà duge làm theo mot
màu co san theo dinh huóng eùa ngành vàn hóa.
Thòng thuòng quy uóc chia theo ehuong, muc, cà thày gòm khoàng 10
chuang vài trén 30 diéu, nhu càc chuang ve Quy dinh chung va quy dinh cy thè, vi
phàl trién kinh té, ve nép song vàn hóa già dinh, ve viéc cuòi, vi vice tang, vi le
bòi, ve viéc mùng thg, ve viéc bào ve an ninh ve sinh mói truòng, vi khen thuòng
va ve tò ehùc thyc hién. Cuòi vàn bàn eó ehù ki eùa Truòng thòn, Mal tran va Chù
lieh Uy ban nhàn dàn xa phe duy?t.
Mot so hucmg uòc khàe ngàn ggn han, chù yéu tap trung ò càc hoal dòng lién
quan din vàn hóa xà hòi, nhu Quy uóc làng Trang LÌQI (TU San, Bàc Ninh soan
nàm 1991), gòm 6 chuang 17 diéu sau: Nhùng quy dinh chung. Le nghi tòn giào,
Nép song vàn hóa, Dao ly già dinh - xà bòi, An ninh - trai ty xóm làng va cuòi cùng
là Tò ehùc thyc hién - Khen thuòng - Ky luàt.
Càc quy uòc trén tuy dà co sy diéu chinh, song hàu nhu chua kip bài nhip vài
cugc song day bién dòng noi làng xà, truòc còng cugc hién dai hóa, còng nghiep
hóa nòng thòn. Mot trong nhiing biéu hién eùa sy xào tròn dò là dàn cu va nghi
nghiep. Dòi vói vùng ven dò, dàn cu xào tròn bài càc cugc li nòng va li huong'; con
dòi vài làng qué thuàn nòng thì ngày càng eó nhiéu lao dòng dòi nòng thòn, bò nghè
làm nòng din dò thi, firn nghi nghiep khàe. Sy xào tròn dò da kéo theo sy thay dòi
cành quan va lòi song.

Li nòng, chi nhirng cu dàn ò làng ven dò vàn song ò làng xà, nhung khòng làm nòng nghiép
nùa ma làm viéc trong xi nghiép, khu còng nghiép mai xày dung ò gàn làng qué eùa ho. Con
li huang, chi nhirng cu dàn dòi bò làng xà di làm àn ò dò thi. Xem thém: Dinh Khàe Thuàn,

Tuy nhién, thyc ti sinh boat làng xà vàn dién ra hét sue sòi dòng, nhàt là
trong nhùng nàm gàn day, dòi sIng kinh té xà hgi phàt trién, kéo theo nhu càu khòi
phuc sinh boat tin nguòng, vàn hóa truyén thòng. Cy thè nhu, hàu hét càc làng xà co
truyln déu eó nhu càu khòi phyc le bòi, nghi thùc thò cùng Thành làng. Vi thè càc
tàp tyc cu, càc dilu lé c i truyén lién quan dén boat dòng tin nguòng duge phyc hòi.
Chàng han le bòi làng Chèm (Tu Lièm, Ha Nói) duge phyc dyng mày nàm gàn day,
nhilu nghi thùc, quy uóc duge dàt ra di thyc thi. Toàn dàn tich eye chuàn hi va
tham già mot càch ty nguyén va h i hòi càc boat dòng trong ky le hòi. Tuy ràng
trong quy uòc mài eùa làng khòng eó nhùng dilu uóc ey thè ve tò chùe lé bòi, song
mgi boat dòng vàn dién ra nhò vào tàp tue vòn eó lù xua do eàc dilu lé huong uóc
quy dinh.
v a nhu vày, quy uòc mài chua dù phàn ành kip thòi nhu càu bién dòi trong
sinh boat còng dòng, va vò hình trung, huong uòc mài dà ty dành màt vai trò là
còng cy quàn ly làng xà ma huong uóc truyén thòng dà tao dyng.
Gàn day, càc eym dàn cu ò thành phl va làng xà vùng nòng thòn dà xày dyng
quy uòc mài khà ngàn ggn, bao gòm nhOng diéu khoàn cy thè hon, thièt thyc han,
397


VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU

nhu chàp hành ve sinh còng còng, giù gin trai ty, an toàn trong eym dàn cu, noi
làng xà,... Chàng han, eó làng xa quy dinh bò lé mòi thuòc là trong tang ma, cuòi
hòi. Ai cùng bill, hùt thuòc là vùa eó hai sue khòe, lai tòn kém, nhung theo thòi
quen thì khòng ai ty tién bò duge. Tuong ty nhu vày, eò bàn trong tang ma, cuòi
hòi cùng vày, mòi ngày mot mò rgng "màm lo eò day" gay làng phi, nhung rat khó
giàm tién, bòi sg hi che cuòi, vói nip nghi "khòng muòn kém chj, kém em" luòn
thuòng tryc trong film thùc nguòi dàn qué. Chinh quyln dja phuong dàu eó muòn
can thiép cùng khó, ngành vàn hóa dàu eò gang tuyèn truyln vàn dòng, cùng khòng
mày kit qua. Tuy nhién, khi eó dilu lé duge dàn làng tàn dòng, thyc hién. Ibi vàn di


HUONG UÒC L A N G X A NGUÒI VIÉT...

xàe pham vi va dòi lugng diéu chinh eùa huong uóc, xày dyng mot tuong quan hgp
ly giùa huong uóc vói phàp luàt dàp ùng yéu càu quàn ly hieu qua, phù hgp vài nhu
càu dàn chù hóa nòng thòn hién nay. Dòng thòi càn eò bién phàp t i ehùc va thyc
hién eàc diéu khoàn trong quy uòc mài mot càch thièt thyc va biéu qua.
Tài lieu tham khào
1. Bùi Xuàn Dinh, Ve mot so huang uàc làng Viét à dóng bang Bàc bó, Luàn àn Tién sì
khoa hoc Lieh su, Ha Noi 1996.
2. Bào tàng tòng hgp So Vàn hoà Thòng tin va Thè thao Ha Tày, Huang uàc eó Ha Tày,
1993.
3. Vién Nghién cùu Vàn hoà dàn gian - So Vàn hoà Thòng fin Nghe An, Huang u&c Thanh
Hod, Nxb. Chinh tri Qulc già, Ha Noi 1998.
4. Vù Duy Mén, "Vài net ve hình thùc vàn bàn huang uóc làng Viét ci tmyèn", Tap chi
Hàn Nóm, si 1/2000, Ir. 21-27.
5. ShiMao MINORU, "Su lieu co lién quan din viéc lai bién huang uóc ò Bàc bg Viét
Nam thòi Lé", Tap chi Hàn Nóm, 2/2002, Ir. 12-22.
6. Nguyen Tà Nhi, "Tue le phuong Long Dàng xà Dòng Ngac", Tap chi Hàn Nóm, 2/2004,
tr.50-53.
7. Dinh Khàe Thuàn, "Tue le ò phl chg Kim Ngàn", Tap chi Hàn Nóm. si 4/2004, tr. 24-31.
8. Bùi Xuàn Dinh, Nhà nu&c va phàp luàt thòi phong kién Viét Nam - nhùng suy ngàm,
Nxb. Tu phàp, 2005, tr.218.
9. Dinh Khàe Thuàn, Tue le làngxà co truyén Viét Nam, Nxb. Khoa hgc xà bòi, H., 2006.
10. Dinh Khàe Thuàn, "Nghién eùu ve su bién dIi vàn hóa truyln thlng làng xa Viét Nam
trong qua trình dò thi hóa qua truòng hgp eùa làng Hoàng Mai (Ha Noi)", Tham luan
Hòi thào qulc ti Viél Nam hgc làn thù Ba (VNS 2008).

399