ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ THANH HIẾU

NHỮNG PHỨC ĐIỆU XÚC CẢM CỦA NGUYỄN TRÃI
QUA THƠ NÔM

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thái Nguyên - 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ THANH HIẾU

NHỮNG PHỨC ĐIỆU XÚC CẢM CỦA NGUYỄN TRÃI
QUA THƠ NÔM

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. PHẠM THỊ PHƯƠNG THÁI

Thái Nguyên - 2016


song trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất
định mà bản thân chưa thấy được. Tôi rất mong nhận được sự góp ý của quý thầy cô
giáo để luận văn được hoàn chỉnh hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2016
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Hiếu


iii

MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU ................................................................................................................. 1
1. Lí do chọn đề tài ................................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ................................................................................... 2
3. Đối tượng và mục đích nghiên cứu ...................................................................... 7
4. Phương pháp nghiên cứu ...................................................................................... 9
5. Phạm vi nghiên cứu .............................................................................................. 9
6. Cấu trúc của luận văn ........................................................................................... 10
7. Đóng góp của luận văn ......................................................................................... 10
NỘI DUNG ............................................................................................................. 11
Chương 1: Nguyễn Trãi - “Khí phách” và “tinh hoa” của dân tộc Việt Nam 11
1.1. Thời đại Nguyễn Trãi- những biến động lớn lao .............................................. 11
1.2. Cuộc đời Nguyễn Trãi- cống hiến và bi kịch .................................................... 13
1.3. Văn chương Ức Trai tiên sinh ........................................................................... 18
1.3.1. Văn xuôi ......................................................................................................... 18
1.3.2. Thơ ca ............................................................................................................. 20
1.3.3. “Quốc âm thi tập” trong dòng thi ca dân tộc ................................................ 21



1

MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Tư tưởng, tình cảm của mỗi con người trong một thời đại đều được nảy
sinh và chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội thời đại đó.
Nói cách khác, tư tưởng luôn là “con đẻ” của một xã hội nhất định. Nhưng ở những
nhà tư tưởng, nhân cách lớn, việc tìm hiểu con người của họ lại không hề đơn giản,
một chiều. Đó là sự hội tụ của nhiều con người bên trong một con người làm nên
tính đa dạng, phong phú, phức tạp, thú vị.
Nguyễn Trãi (1380-1442) là người anh hùng dân tộc, một nhân vật toàn tài
hiếm có trong lịch sử Việt Nam thời phong kiến. Những cống hiến của Nguyễn Trãi
là vô cùng lớn lao. Với sự nghiệp bình Ngô, Nguyễn Trãi là người anh hùng dân
tộc, nhà quân sự, nhà chính trị tài ba lỗi lạc. Với sự nghiệp văn chương, Nguyễn
Trãi là một tác gia lớn, một nhà văn hóa kiệt xuất ở thế kỉ XV… Có thể khẳng định,
Nguyễn Trãi là bậc vĩ nhân, danh nhân văn hóa của dân tộc và thế giới, một nhà tư
tưởng lớn, nhân nghĩa, yêu nước thương dân, cả cuộc đời dành trọn cho đất nước.
Ông là niềm tự hào, kiêu hãnh của dân tộc Việt Nam. Bên cạnh đó, ông cũng là một
con người “trần thế nhất trần gian”, yêu tình yêu của con người và đau nỗi đau của
con người; một nghệ sĩ đa sầu đa cảm; một con người cá nhân với bao nỗi niềm
thầm kín, trăn trở, giằng xé.
Nguyễn Trãi cũng là một trong số những tác gia văn học tiêu biểu được đưa
vào giảng dạy trong nhà trường. Việc nghiên cứu về tác gia Nguyễn Trãi cho đến
nay, đã có nhiều thành tựu, tuy nhiên, vẫn còn không ít vấn đề cần bổ sung hoặc
nghiên cứu sâu hơn, nhất là khi các bài nghiên cứu thường quan tâm nhiều đến
phương diện anh hùng, con người chức năng mà ít chú ý đến những trạng huống
tình cảm phức tạp trong con người cá nhân Ức Trai.
1.2. Nguyễn Trãi đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị, trên nhiều phương diện,

một khía cạnh quan trọng về tác gia Nguyễn Trãi cho đến nay vẫn chưa có sự
nghiên cứu thỏa đáng, đó chính là tính đa dạng, phức tạp, có khi là mâu thuẫn của
những xúc cảm trong con người ông qua Quốc âm thi tập.
Lời giới thiệu cuốn Nguyễn Trãi toàn tập [60] có đánh giá cao những đóng
góp của Nguyễn Trãi cho lịch sử dân tộc và nền văn học nước nhà, đề cao tính tư
tưởng trong các sáng tác của ông: “Duy có Nguyễn Trãi là vị anh hùng cứu quốc
không những đã để lại sự nghiệp còn ghi trong chính sử, mà còn để lại khá nhiều tác


3

phẩm nói lên tư tưởng của ông về các mặt triết học, quân sự, chính trị và nhiều thơ
văn hết sức quý báu” [60, tr.7].
Trong chuyên luận Nguyễn Trãi người anh hùng dân tộc vĩ đại, nhà văn hóa
kiệt xuất [10], các tác giả Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp cũng đã chú ý đến
phương diện con người Nguyễn Trãi. Theo các tác giả, Nguyễn Trãi là người anh
hùng dân tộc vĩ đại, nhà văn hoá kiệt xuất, nhà tư tưởng lớn, nhà chiến lược thiên
tài. “Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi là sự kết tinh những tư tưởng tiến bộ,
những giá trị tinh thần và văn hoá của dân tộc ta từ buổi đầu dựng nước cho đến thế
kỷ XV. Tư tưởng nhân nghĩa được Nguyễn Trãi vận dụng thành công và phát triển
rực rỡ trong sự nghiệp giải phóng đất nước, tạo nên một bước tiến mới trong lịch sử
tư tưởng của dân tộc ta” [10, tr.28]. Như vậy, bài viết nhấn mạnh những cống hiến
lớn lao của Nguyễn Trãi, chủ yếu nhìn nhận về ông trên phương diện một “vĩ
nhân”.
Cuốn sách Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm [34] là công trình tuyển chọn
quy mô, công phu của Nguyễn Hữu Sơn. Cuốn sách đã tập trung khá nhiều bài viết
về Nguyễn Trãi, những bài được trích lọc từ các nguồn khác nhau, đã góp phần
mang đến một cái nhìn toàn diện về tác gia Nguyễn Trãi. Tác giả các bài viết cũng
đã phân tích, đánh giá, bình phẩm và đưa ra những nhận định về Nguyễn Trãi với
nhiều góc cạnh, nhiều phương diện khác nhau.

Xuân Diệu [6], tác giả đã đánh giá rất cao vị trí của tập thơ cũng như những đóng
góp của Nguyễn Trãi đối với văn học nước nhà. Bài viết chú ý vào những đóng góp
về nghệ thuật của tập thơ. Xuân Diệu cũng đã phát hiện ra tính đa dạng, phức tạp
trong con người Nguyễn Trãi mà đến Quốc âm thi tập mới thấy hết: đó là hình ảnh
một vĩ nhân và hình ảnh một con người “trần thế nhất trần gian” trong Nguyễn Trãi,
nhưng vấn đề này mới chỉ được tác giả bài viết đề cập với tính chất khai mở.
Bài Con người cá nhân trong thơ Nôm Nguyễn Trãi của Trần Đình Sử [37]
cũng đã đề cập đến khía cạnh: “sự lựa chọn day dứt giữa các tư tưởng, các con
đường” ở Nguyễn Trãi. Nhưng tác giả bài viết mới chỉ chú trọng vào những biểu
hiện của con người cá nhân, chứ chưa phải sự nghiên cứu toàn diện về những biểu
hiện đa dạng, phức tạp trong tư tưởng, tình cảm của con người Nguyễn Trãi.
Tế Hanh trong bài Hồn thơ đa dạng của Nguyễn Trãi [12] đã chú ý “địa hạt
của thơ trữ tình” để thấy được sự đa dạng của con người Nguyễn Trãi, thấy được
“Nguyễn Trãi là một bậc anh hùng”[12, tr.718] và cũng “chưa có nhà thơ nào nói


5

đến những nỗi niềm riêng của mình nhiều như Nguyễn Trãi”[12, tr.719]. Tuy nhiên,
phạm vi nghiên cứu của tác giả không chỉ là Quốc âm thi tập mà còn cả tập thơ chữ
Hán Ức Trai thi tập. Ngoài ra, bài viết có dung lượng ngắn nên vấn đề mà chúng ta
đang bàn chưa được chú trọng, chưa được khai thác toàn diện, sâu sắc.
Mượn đá để ngồi là bài viết khá ấn tượng về “Tính cách lưỡng nguyên của
con người Nguyễn Trãi- một là người anh hùng, một là nhà hiền triết” [54, tr.507];
“bên cạnh thế giới chân thực và trong sáng này, Nguyễn Trãi thường nói tới một thế
giới bí mật khác mà ông đã quá biết và khước từ: cái xã hội- triều đình chứa đầy
những danh lợi cặn bã và mưu đồ cá nhân…Trong thơ Nguyễn Trãi thời kì này luôn
luôn xuất hiện hình ảnh đối lập của hai thế giới ấy, đồng thời lí giải sự lựa chọn
“hoặc về- hoặc ở” của ông, sự lựa chọn giữa danh lợi và tự do, giữa đời quan giả
hình và đời dân chân thực, giữa ảo hóa và minh triết” [54, tr.513]; “Nguyễn Trãi

trọng trong lịch sử văn học dân tộc Việt Nam. Tập thơ Nôm của Nguyễn Trãi là tác
phẩm đầu tiên viết bằng ngôn ngữ dân tộc hiện còn. Đây đồng thời cũng là tập đại
thành của thơ ca tiếng Việt. Với Quốc âm thi tập, Nguyễn Trãi là nhà “khai sơn phá
thạch”, người đặt nền móng xây dựng một thể thơ mới cho văn học dân tộc trên cơ
sở tiếp thu có sáng tạo thể thơ Đường luật Trung Quốc”, Quốc âm thi tập đã khẳng
định vai trò và khả năng to lớn của ngôn ngữ tiếng Việt trong chức năng thẩm mĩ,
trong việc phản ánh đời sống xã hội và tâm trạng con người” [25, tr.132]. Tính
phong phú, phức tạp trong “tâm trạng” Nguyễn Trãi chưa được tác giả khai thác.
Cuốn sách Thơ- thi pháp và chân dung của Đặng Tiến [53] có đề cập đến
Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi. Nhưng trong bài viết này, tác giả chỉ chú ý đến
thơ Nôm của Nguyễn Trãi như là một “tập thơ tiếng Việt đầu tiên” của dân tộc và
chú trọng phân tích những nét sáng tạo của Nguyễn Trãi trong tập thơ này so với
thơ ca trung đại cổ điển cũng như so với thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi. Bên cạnh
đó, tác giả còn nhận định về phần nội dung của Quốc âm thi tập là phong phú hơn
Ức Trai thi tập, đặc biệt là cảnh thiên nhiên chứ chưa nói đến đặc điểm con người
Nguyễn Trãi.
Chuyên khảo Cống hiến của Nguyễn Trãi đối với nền thơ dân tộc viết bằng
tiếng Việt của Phạm Thị Phương Thái, ngoài việc khẳng định đóng góp lớn của Quốc
âm thi tập về phương diện ngôn ngữ và thể thơ, còn cho thấy mối tương quan giữa
các yếu tố nghệ thuật đó với nội dung phản ánh của tác phẩm, với thế giới nội tâm
của Nguyễn Trãi. “Dấu ấn cá tính con người Nguyễn Trãi cũng được bộc lộ khá rõ
trong cách diễn đạt, chọn lựa và sử dụng ngôn từ” [43, tr.100]. Tác giả cuốn sách


7

cũng đã chú ý tới đặc điểm con người Nguyễn Trãi qua thơ Nôm: “Thơ quốc âm
Nguyễn Trãi còn thể hiện khá sâu sắc tiếng nói những trạng huống tình cảm. Đó là
những trạng thái tình cảm nhiều khi đối lập trong con người cá nhân tác giả” [43,
tr.101] cùng những phát hiện tinh tế: “Hành động của người anh hùng Nguyễn Trãi

cá nhân Nguyễn Trãi vô cùng đa dạng, phức tạp. Vì thế, khảo sát Quốc âm thi tập sẽ
là căn cứ để khái quát, đánh giá những trạng huống tình cảm phức tạp trong con
người Nguyễn Trãi theo nguyên lí đối lập nhưng thống nhất.
3.2. Mục đích nghiên cứu
- Nguyễn Trãi là một tác gia văn học lớn, một nhân cách, tư tưởng cao đẹp
để lại cho chúng ta nhiều bài học lớn từ cuộc đời của ông. Với đề tài này, người viết
muốn được tìm hiểu về những trạng huống tình cảm phức tạp trong con người
Nguyễn Trãi qua thơ Nôm trong tính đa dạng, đối lập nhưng thống nhất để từ đó
thấy được sự đa dạng, phong phú, thú vị trong con người cá nhân của ông; cũng như
góp phần làm sáng tỏ thêm về thời đại và con người Nguyễn Trãi. Lịch sử xã hội
thời Nguyễn Trãi đầy những biến động, trong khi đó, con người ông lại vô cùng đa
cảm trước những biến đổi của ngoại cảnh. Tuy giá trị của thơ văn Nguyễn Trãi
trong kho tàng văn học dân tộc là không nhỏ nhưng việc tìm hiểu đúng về tính đa
dạng, phức tạp trong con người cá nhân Nguyễn Trãi cũng là nhằm góp phần trả lại
cho ông vị trí xứng đáng nhất trên văn đàn.
- Nguyễn Trãi cũng là một trong số những tác gia văn học được dạy, học
trong nhà trường phổ thông, đặc biệt là một số bài thơ được trích trong Quốc âm thi
tập. Vì thế, việc trang bị cho mình những hiểu biết đầy đủ, sâu sắc về con người
Nguyễn Trãi qua Quốc âm thi tập là một việc làm ý nghĩa, sẽ giúp ích rất nhiều cho
bản thân người viết trong quá trình giảng dạy.
- Thực hiện đề tài này, chúng tôi không kì vọng có những đóng góp mới mẻ,
có tính chất đột phá. Tuy nhiên, bằng việc đi sâu phân tích, luận giải những cảm xúc
phong phú, đa dạng, thống nhất trong con người tác giả Quốc âm thi tập một cách
hệ thống, người viết mong muốn đóng góp một tiếng nói riêng, một cái nhìn toàn
diện hơn về con người Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập, góp phần làm đầy đủ
hơn hệ thống các đề tài nghiên cứu về tác gia Nguyễn Trãi, làm phong phú hơn các
tư liệu tìm hiểu về con người Nguyễn Trãi qua thơ Nôm.


9



10

6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Ngoài trang phụ bìa (01 trang), lời cam đoan (01 trang), lời cảm ơn (01
trang), phần mở đầu (10 trang), kết luận (03 trang), tài liệu tham khảo (05 trang),
phụ lục (15 trang), phần nội dung của luận văn (89 trang) gồm 3 chương:
+ Chương 1: Nguyễn Trãi- “khí phách” và “tinh hoa” của dân tộc Việt Nam
(từ trang 11 đến trang 26)
+ Chương 2: Nguyễn Trãi – “hồn thơ đa dạng” mà thống nhất (từ trang 27
đến trang 74)
+ Chương 3: Hình thức nghệ thuật thể hiện phức điệu xúc cảm trong thơ
Nôm Nguyễn Trãi (từ trang 75 đến trang 99)
7. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
Nghiên cứu đề tài Những phức điệu xúc cảm của Nguyễn Trãi qua thơ
Nôm, luận văn có những đóng góp cụ thể:
- Nhận diện và mô tả về con người Nguyễn Trãi qua thơ Nôm với tính đa
dạng, phong phú, phức tạp, thú vị.
- Đem đến một cái nhìn khái quát, toàn diện, mới mẻ về con người Nguyễn
Trãi qua thơ Nôm.
- Cung cấp kết quả nghiên cứu làm căn cứ cho việc tìm hiểu, đánh giá về
những biểu hiện của con người cá nhân, về tính đối thoại trong một con người ở các
tác giả lớn của văn học trung đại Việt Nam.


11

NỘI DUNG
Chương 1

phẩm, Nguyễn Hữu Sơn tuyển chọn và giới thiệu, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.507-516
55. Uỷ ban khoa học xã hội Vệt Nam (1982), Kỷ niệm 600 năm sinh Nguyễn Trãi,
Nxb khoa học xã hội
56. Lê Trí Viễn (1996), Đặc trưng văn học trung đại Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội
57. Lê Trí Viễn (2005), Tổng quan văn chương Việt Nam, Nxb Giáo dục
58. Lê Trí Viễn, Đoàn Thị Thu Vân, (1994), Học tập thơ văn Nguyễn Trãi, Nxb
Giáo dục


59. Viện Ngôn ngữ học (1998), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng
60. Viện Sử học (1976), Nguyễn Trãi toàn tập, Nxb Khoa học Xã hội
61. Viện Văn học (1980), Nguyễn Trãi, khí phách và tinh hoa dân tộc, Nxb Khoa
học Xã hội
62. Trần Ngọc Vương (1995), Loại hình học tác giả văn học nhà nho tài tử và văn
học Việt Nam, Nxb Giáo dục


PHỤ LỤC SỐ 1
BẢNG THỐNG KÊ CÁC BÀI THƠ THỂ HIỆN TRẠNG THÁI ĐỐI
LẬP GIỮA KHÁT VỌNG CỐNG HIẾN VÀ MONG MUỐN SỐNG NHÀN
Stt

Bài

Stt

Bài

1


5

12

34

72

6

15

35

74

7

18

36

80

8

18

37


41

105

13

39

42

107

14

43

43

109

15

46

44

116

16


20

53

49

156


Stt

Bài

Stt

Bài

21

54

50

158

22

57

51


55

165

27

62

56

170

28

63

57

214

29

65


PHỤ LỤC SỐ 2:
BẢNG THỐNG KÊ CÁC TỪ CHỈ TRẠNG THÁI CẢM XÚC
(TRỰC TIẾP)
Stt


161

4

Đầm hâm (ấm áp, vui vẻ)

2

9, 240

5

Hỉ

1

25

6

Vui

4

39, 58, 103, 168

7

Buồn


Đắc (thích thú)

1

78

12

Đầm ấm

5

47, 66, 196, 208, 238

13

Ấm áp

1

134

14

Đằm thắm

1

178


hiện
210, 251

17

Chẳng/chớ tiếc

2

87, 209

18

Tiếc chi

1

117

19

Say

6

27, 58, 61, 70, 168, 186

20



24

Dùng dằng

1

197

25

Bâng khuâng

1

199

26

Khắc khoải

1

98

27

Lẩn quất (quanh quẩn)

2


1

20

32

Toan đắn lại toan đo

1

176

1

127

1

8

1

14

33
34
35

Khăn khắn (canh cánh nghĩ

Bịn rịn

2

55, 104

39

Bìu rịn (bám víu)

1

75

1

138

2

29, 45

40

41

Cưu một lòng ngay (ôm ấp một
lòng ngay thẳng)
Lẵng đẵng (đeo đẳng, không
dứt được)


Ngạc (vướng mắc)

1

50

46

Nghĩ ngợi

1

51

47

Ngẫm

2

182, 248

48

Đáo để màng (ráo riết lo nghĩ)

1

55

1

3

53

Dửng dưng

3

77, 169, 209


Stt

Từ chỉ trạng thái cảm xúc

Số lần xuất

Bài

hiện

54

Thờ ơ

1

108

2

57, 75

59

Hết lụy

2

30,74

60

Lọ chi (cần gì)

2

17, 82

61

Đủng đỉnh

1

26

62


An lạc

1

161

67

Chưa an

1

72

29, 56, 59, 60, 146, 157,
162, 163, 164, 183

29, 34, 57, 58, 59, 61, 62,
69, 74, 75, 77, 78, 79, 82,
68

Nhàn

30

108, 116, 121, 128, 131,
133, 136, 140, 143, 153,
154, 155, 160, 164

69

2

65, 202

5

39, 59, 83, 140, 155

73

Dã lòng (nguôi lòng)

1

58

74

Tiêu dao (nhởn nhơ đây đó)

1

59

75

Tiêu diêu

1



79

Lâng lâng (không vướng bận
chút nào)

80

Cậy

2

7, 92

81

Mựa cậy (chớ cậy)

3

91, 136

82

Ngại

12

83


Muốn

5

27, 88, 173, 177, 179

88

Mong

3

81, 144, 154

27, 28, 46, 52, 60, 75, 113,
121, 160, 161, 168, 206

7, 14, 33, 37, 41, 53, 62, 77,
88, 107, 109, 123, 177