LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trường Đại học Sư phạm Hà
Nội 2, Ban chủ nhiệm khoa cùng toàn thể các thầy cô giáo trong khoa Giáo
dục Tiểu học đã dìu dắt và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập,
rèn luyện và nghiên cứu tại trường. Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu
sắc nhất tới cô giáo - ThS Nguyễn Thị Duyên - Giảng viên khoa Giáo dục
Tiểu học đã nhiệt tình hướng dẫn, động viên giúp tôi từng bước hoàn thành
khóa luận tốt nghiệp này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 02 tháng 5 năm 2012
Sinh viên

Nguyễn Thị Hậu

1


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những kết
quả và số liệu trong khóa luận chưa được ai công bố dưới bất kỳ hình thức
nào. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.
Hà Nội, ngày 02 tháng 5 năm 2012
Sinh viên

Nguyễn Thị Hậu


DANH MỤC VIẾT TẮT

Giáo viên


10

1.2. Các phương pháp dạy học ở Tiểu học…………………

17

1.3. Dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của

học

sinh…............................................................................

20

1.4. Chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3…

28

1.5. Vai trò của dạy học theo hướng phát huy tính tích
cực của học sinh trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn
Tự
nhiên và Xã hội lớp 3…………………………………

31

2. Cơ sở thực tiễn……………………………………………

33

2.1. Hiểu biết của giáo viên về phương pháp dạy học tích

38


1.1. Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu……………………
1.2. Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức………………………

38
38

1.3. Nguyên tắc đảm bảo phát huy tính tích cực, chủ động,
sáng tạo của học sinh……………………………………

39

1.4. Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa cái cụ thể và cái
trừu tượng………………………………………………

39

1.5. Nguyên tắc khai thác yếu tố tích cực trong các phương
pháp dạy học truyền thống………………………………

40

2. Dạy học các nội dung trong chủ đề Tự nhiên theo hướng
phát huy tính tích cực của học sinh………………………

40

2.1. Dạy học nội dung về “Thực vật và động vật”…………..


3.3. Tiến hành thực nghiệm…………………………………

55

3.4. Tiêu chí đánh giá hiệu quả các phương pháp và hình
thức dạy...........................................................................

55

4. Kết quả……………………………………………………

55

KẾT LUẬN………………………………………………………..

58

1. Kết luận……………………………………………………

58

2. Kiến nghị………………………………………………….

58

PHỤ LỤC………………………………………………………….

60


quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nhà
quản lý giáo dục cũng như các giáo viên trực
tiếp đứng lớp. Đổi mới phương pháp dạy học
là phải khắc phục cách thức truyền thụ: “
thầy giảng - trò nghe”; phát huy tính tích cực,
chủ động, sáng tạo của người học.


Trong

quản

lý

truyền đạt nội dung). Với học sinh đúng nghĩa,

giáo dục và quản lý

nhiệm vụ quan yếu là cách học (thay vì “dùi

giáo dục ngành Giáo

mài kinh sử”). Trong cách học, họ đề cao hai

dục Singapo và Hàn

điều then

Quốc cách đây cũng
rất lâu cũng đề ra một

Nam Á, trong giáo
dục người ta chú trọng
đến cách học (phương
pháp) nhiều hơn học
cái gì nội dung). Với
thầy giáo đúng nghĩa,
chức năng chính là
dạy

học

(thay

vì


chốt là tự học và sáng tạo. Hai mặt đó có quan hệ mật thiết với nhau: sẽ
không có sự sáng tạo nếu không có sự tự học tích cực, sẽ không tự học hiệu
quả nếu không mài sắc trí sáng tạo. Tự học để khám phá nhận thức và khai
phá sáng tạo. Sáng tạo để khẳng định sự tìm tòi siêu thoát trong tự học. Các
nhà giáo dục Nhật Bản và Singapo đều cho rằng đó là những kĩ năng “kép”
cần cho một người học sinh hiện đại, để rút ngắn khoảng cách thua kém và để
trở thành người chủ thực sự của tương lai. Theo đó, họ không có hoặc có rất ít
các bài giảng dài dòng lý thuyết. Hầu hết các giờ lên lớp của họ gồm những
bài dạy theo hướng dẫn tìm tòi và nghiên cứu dựa trên vấn đề hoặc dựa theo
tình huống. Không chỉ ở trên thế giới mà các quốc gia ở Châu ¸ rất quan tâm
đến việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh. Ở Việt
Nam, quan điểm này hiện đang rất được quan tâm và giáo dục Việt Nam đang
hướng tới điều đó.
Môn Tự nhiên và Xã hội ở Tiểu học là một môn học có tính tích hợp cao

hướng phát huy tính tích cực của học sinh”.
2. Mục đích nghiên cứu đề tài
Vận dụng các phương pháp dạy học và các hình thức tổ chức dạy học để
dạy các nội dung kiến thức ở chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội
lớp 3 theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học chủ đề Tự
nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 theo hướng phát huy tính
tích cực của học sinh.
- Vận dụng các phương pháp dạy học và các hình thức tổ chức dạy học để dạy
chủ đề Tự nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 theo hướng
phát huy tính tích cực của học sinh.
- Thực nghiệm dạy một số nội dung trong chủ đề Tự nhiên theo hướng phát
huy tính tích cực của học sinh
4. Đối tượng, phạm vi và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: dạy học chủ đề Tự nhiên theo hướng phát huy tính
tích cực của học sinh.
- Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội.


- Phạm vi nghiên cứu: chủ đề Tự nhiên trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội
lớp 3.
5. Giả thuyết khoa học
Nếu vận dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học theo hướng
phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học chủ đề Tự nhiên của môn
Tự nhiên và Xã hội lớp 3 sẽ nâng cao chất lượng dạy và học môn Tự nhiên và
Xã hội nói riêng và góp phần vào đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học.
6. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu lí luận.
- Phương pháp trò chuyện.

cả thầy và trò trong quá trình dạy học được hình thành dưới vai trò chỉ đạo
của thầy nhằm thực hiện các nhiệm vụ học tập.


1.1.2. Quan niệm về đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học
Theo PGS - TS Đỗ Đình Hoan thì đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu
học được hiểu là: “ Đưa các phương pháp mới vào nhà trường Tiểu học trên
cơ sở phát huy mặt tích cực của các phương pháp dạy học truyền thống để
nâng cao chất lượng dạy và học, nâng cao hiệu quả giáo dục đào tạo”.
Theo Đào Quang Trung thì việc đổi mới phương pháp dạy học phải làm
sao phát huy được tính tích cực trong học tập của học sinh. Phương pháp dạy
học thích hợp không chỉ giúp học sinh lĩnh hội mà phải tổ chức hoạt động tạo
môi trường cho học sinh tích cực học tập. Vì vậy phương pháp dạy học vừa
phải phù hợp với trình độ, đặc điểm tâm lý đạo đức, nhận thức có thực của
học sinh, vừa phải tổ chức môi trường học tập để học sinh tham gia. Do đó
phương pháp dạy học cần huy động sức làm việc của tập thể, sử dụng các quy
luật lây lan cảm xúc, sự bắt chước, góp phần nâng cao tính tích cực chủ động
của học sinh.
Phương pháp dạy học tích cực theo Đào Quang Trung: Là một hệ thống
các phương pháp dạy học nhằm đáp ứng các nhu cầu cơ bản của mục tiêu
giáo dục tổng quát, có khả năng định hướng cho việc tổ chức trong quá trình
tự học, quá trình kết hợp cá nhân xã hội hóa việc học tập.
Phương pháp dạy học tích cực bao giờ cũng nổi lên đặc điểm quan trọng:
Trẻ em là người hoạt động tích cực - là diễn viên, người thầy là đạo diễn tổ
chức. Trẻ em học bằng hoạt động của mình. Đây là một quan niệm rất đúng
đắn phù hợp với quan niệm mới.
Trong chương trình Tiểu học, đổi mới phương pháp dạy học được thực
hiện một cách cụ thể như sau: Tập trung vào dạy cách học đặc biệt là giúp
học sinh biết cách học và có nhu cầu tự học. Khuyến khích dạy học cá nhân
và hợp tác để phát triển năng lực theo tốc độ học, khả năng học của từng học

hệ phụ thuộc lẫn nhau.
- Quá trình tiếp cận nhân cách: Thầy và trò là chủ thể của mối quan hệ
trong quá trình dạy học. Quá trình dạy học muốn phát triển nhân cách phải
qua sự thống nhất ba mặt đó là: tính riêng biệt, độc đáo của cá nhân, hòa đồng


các mối quan hệ liên nhân cách, ảnh hưởng của cá nhân đến xã hội, cộng
đồng.
- Quá trình dạy học theo cách tiếp cận hoạt động: Quá trình dạy học phải coi
là bản chất, giáo viên tổ chức các hoạt động cho học sinh để các em tự
mình hoạt động và lĩnh hộ kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đồng thời hình thành
nhân cách cho học sinh.
- Công nghệ dạy học: Tư tưởng công nghệ dạy học được thực hiện ở ba
điểm sau: chuyển hóa vào thực tiễn dạy học - thành tựu mới nhất của khoa
học công nghệ từ mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức
thông qua xử lý về mặt sư phạm, sử dụng tối đa, tối ưu phương tiện kỹ thuật
hiện đại đa kênh đa hình vào dạy học. Thiết kế được kế hoạch dạy học mới,
vận dụng nguyên lý dạy học mới đó là hệ dạy học “ Tự động hóa - cá thể hóa
- được trợ giúp”.
- Thuyết dạy học cộng tác: Dạy có chức năng thiết kế, tổ chức, chỉ đạo,
kiểm tra quá trình dạy học. Hai hoạt động này thống nhất với nhau nhờ sự
cộng tác.
b. Cơ sở thực tiễn
Sự phát triển của khoa học công nghệ đang diễn ra vô cùng manh mẽ. Việc
ứng dụng những thành tựu của khoa học công nghệ sẽ làm thay đổi hiệu quả
sử dụng phương pháp dạy học.
- Về mục tiêu: Trong chương trình đổi mới phương pháp dạy học, mục tiêu
được cụ thể hóa thành kế hoạch hoạt động sư phạm bao gồm những mục đích
cuối cùng (thể hiện ở cấp bậc mục tiêu: bậc học, môn học, chủ đề, bài học).
- Về nội dung: Nội dung chương trình được soạn thảo hiện đại, thiết thực, cập

duy, tự phát hiện kiến thức.
Trong xu hướng đổi mới phương pháp hiện nay các phương pháp dạy học
tích cực đang được quan tâm vận dụng đó là: Phương pháp thảo luận nhóm,
phương pháp nêu vấn đề, phương pháp kiến tạo, phương pháp dạy học phân
hóa, phương pháp dạy học theo hợp đồng...
Để vận dụng tốt các phương pháp dạy học tích cực cần có một môi trường
với tiến trình, nhịp độ khẩn trương và mức độ tư duy cao. Trong đó học sinh
lĩnh hội kiến thức bằng con đường tìm kiếm, phát hiện và giải quyết vấn đề
với tinh thần tự giác.
15


Không có phương pháp nào là toàn năng cả mà cần phối hợp sử dụng các
phương pháp dạy học khác nhau nhằm phát huy mặt mạnh, hạn chế nhược
điểm của các phương pháp, qua đó phát huy mặt tích cực của học sinh góp
phần nâng cao hiệu quả quá trình dạy học.
1.1.5. Một số định hướng để lựa chọn phương pháp dạy học ở Tiểu
học
a. Phương pháp dạy học phụ thuộc nội dung dạy học
Trong trường Tiểu học, học sinh được lĩnh hội hệ thống tri thức, kỹ năng,
kỹ xảo thông qua các môn học. Do đó cần phải vận dụng nhiều phương pháp
dạy học khác nhau để phù hợp với nội dung từng môn học hay nói cách khác
nội dung dạy học mang tính toàn diện. Chương trình Tiểu học hiện nay được
soạn thảo có tính chất phân hóa học sinh, nghĩa là bên cạnh việc trình bày nội
dung cơ bản dành cho mọi học sinh còn có nội dung nâng cao dành cho học
sinh khá giỏi. Vì vậy việc lựa chọn phương pháp dạy học cũng cần phải chú ý
để khai thác hết nội dung chương trình.
b. Phương pháp dạy học phụ thuộc vào đặc điểm tâm sinh lý của
người học
Học sinh là đối tượng của giáo viên, là thực thể có ý thức, là một nhân

các nhà sư phạm xây dựng và lựa chọn các phương pháp dạy học mới, tích
cực hiện đại. Những phương pháp dạy học đó phải đảm bảo dạy học sát đối
tượng, phải chỉ ra cách thức hoạt động để đạt được mục tiêu, nội dung của
từng bậc học, lớp học, môn học.
Mục tiêu của môn Tự nhiên và Xã hộ nói chung và của môn Tự nhiên và
Xã hội lớp 3 nói riêng là nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức sơ giản
về thế giới tự nhiên, xã hội và con người. Rèn luyện cho học sinh những kỹ
năng quan sát, phân tích, tổng hợp, thực hành,...phục vụ cho việc học và cho
cuộc sống sau này.
Bản thân môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 cũng có những nội dung khó dễ
khác nhau, có những nội dung liên quan đến kinh nghiệm cá nhân học sinh.
Trong cùng một lớp trình độ, kinh nghiệm của học sinh là khác nhau. Do vậy


việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp dạy
học tích cực chủ đề Tự nhiên trong Tự nhiên và Xã hội lớp 3 để đạt hiệu quả
cao là rất cần thiết.
1.2. Các phương pháp dạy học ở Tiểu học
1.2.1. Phương pháp quan sát
Quan sát là phương pháp giáo viên tổ chức cho học sinh sử dụng các giác
quan khác nhau để tri giác các sự vật, hiện tượng một cách có mục đích, có kế
hoạch, có trọng tâm, qua đó rút ra được những kết luận khoa học.
Đối với học sinh Tiểu học thì tư duy trực quan cụ thể còn chiếm ưu thế.
Các em khi suy nghĩ cần dựa trên những hình ảnh cụ thể. Vì vậy quan sát là
phương pháp mang lại hiệu quả cao. Thông qua việc tổ chức cho học sinh
quan sát mới hình thành ở các em những biểu tượng và những khái niệm đầy
đủ, chính xác, sinh động về thế giới Tự nhiên - Xã hội xung quanh. Qua đó,
phát triển năng lực quan sát, năng lực tư duy và ngôn ngữ cho các em.
1.2.2. Phương pháp kể chuyện
Kể chuyện là cách dùng lời nói trình bày một cách sinh động, có hình ảnh

thế giới quan khoa học.
1.2.6. Phương pháp hỏi đáp
Hỏi đáp là phương pháp dạy học giáo viên tổ chức cuộc đối thoại giữa
giáo viên và học sinh, giữa học sinh với nhau dựa trên hệ thống câu hỏi nhằm
dẫn dắt học sinh đi đến những kết luận khoa học, hoặc vận dụng hiểu biết của
mình để tìm hiểu những vấn đề về học tập, cuộc sống Tự nhiên - Xã hội xung
quanh.
1.2.7. Phương pháp thực hành
Thực hành là phương pháp dạy học, trong đó giáo viên tổ chức cho học
sinh được trực tiếp thao tác trên đối tượng nhằm giúp học sinh hiểu rõ và vận
dụng lý thuyết vào thực hành, luyện tập, hình thành kỹ năng.


1.2.8. Phương pháp tranh luận
Tranh luận có nghĩa là thảo luận bàn cãi có phân tích, lí lẽ để tìm ra lẽ
phải.
Tranh luận là phương pháp dạy học giáo viên tổ chức cho học sinh thảo
luận và tranh cãi về một vấn đề mà có ít nhất là hai quan điểm trái ngược
nhau. Học sinh ở các phe cùng thảo luận, phân tích để biện hộ cho ý kiến của
mình, hoặc là đối đáp với câu hỏi bổ xung của phe đối lập. Kết quả cuối cùng
là phe nào bảo vệ được ý kiến của mình và thuyết phục được phe đối lập sẽ
thắng cuộc, hoặc có thể có kết quả dung hòa giữa hai phe.
1.2.9. Phương pháp đóng vai
Phương pháp đóng vai là cách tổ chức cho học sinh tham gia giải quyết
một tình huống của nội dung học tập gắn liền với thực tế cuộc sống bằng cách
diễn xuất một cách ngẫu hứng, có thể không cần kịch bản hoặc luyện tập
trước.
1.2.10. Phương pháp điều tra
Điều tra là phương pháp dạy học, trong đó giáo viên tổ chức và hướng dẫn
học sinh tìm hiểu một vấn đề và sau đó dựa trên các thông tin thu thập được

được các yếu tố sau:
- Thể hiện rõ vai trò của nguồn thông tin và các nguồn lực sẵn có.
- Thể hiện rõ được động cơ học tập của người học khi bắt đầu môn học.
- Thể hiện rõ được bản chất và mức độ kiến thức cần huy động.
- Thể hiện rõ được vai trò của người học, người dạy, vai trò của các mối
tương tác trong quá trình học.
- Thể hiện được kết quả mong đợi của người học.
Phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh có nghĩa là phải
thay đổi cách dạy và cách học. Chuyển cách dạy thụ động, truyền thụ một


chiều “đọc - chép”, giáo viên làm trung tâm sang cách dạy lấy học sinh làm
trung tâm hay còn được gọi là dạy và học tích cực. Trong cách dạy này học
sinh là chủ thể hoạt động, giáo viên là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn, tạo
nên sự tương tác tích cực giữa người dạy và người học. Dạy và học tích cực là
điều kiện tốt khuyến khích sự tham gia chủ động, sáng tạo và ngày càng độc
lập của học sinh vào quá trình học tập.
Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người. Con người sản xuất
ra của cải vật chất cần thiết cho sự tồn tại, phát triển của xã hội, sáng tạo ra
nền văn hóa mỗi thời đại.
Tính tích cực của con người biểu hiện trong các hoạt động. Học tập là hoạt
động chủ đạo ở lứa tuổi đi học. Tính tích cực trong hoạt động học tập là tính
tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị
lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Lĩnh hội những tri thức của loài
người đồng thời tìm kiếm “khám phá” ra những hiểu biết mới cho bản thân.
Qua đó sẽ thông hiểu, ghi nhớ những gì đã nắm được qua hoạt động chủ
động, nỗ lực của chính mình.
Tính tích cực nhận thức trong học tập liên quan với động cơ học tập. Động
cơ đúng tạo ra hứng thú. Hứng thú là tiền đề của tự giác. Hứng thú và tự giác
là hai yếu tố tâm lý tạo nên tính tích cực. Tính tích cực sản sinh ra nếp tư duy

cực, độc lập, sáng tạo của học sinh. Cả hai cách nói đó đều chung chung, mơ
hồ, người dạy không rõ con đường (lộ trình) để đạt được mục tiêu, yêu cầu đó
như thế nào nên rất lúng túng. Một số giáo viên giỏi ở các ngành học, bậc học
hiện nay chỉ thực hiện được yêu cầu: phát huy tính tự giác, tích cực, độc lập
của người học với việc xây dựng được một hệ thống câu hỏi theo kiểu chương
trình hóa, còn yêu cầu bồi dưỡng, rèn luyện năng lực sáng tạo thì rất ít giáo
viên làm được. Có chăng chỉ là sự sáng tạo theo kinh nghiệm trong những
tình huống quen thuộc, cụ thể chứ chưa có được phương pháp luận của hoạt
động sáng tạo nói chung, trong dạy học nói riêng. Trong khi đó sáng tạo lại là
yêu cầu quan trọng, cốt lõi của phương pháp dạy học tích cực.
Sở dĩ có những bất cập trên là do chúng ta chưa khám phá được đầy đủ
bản chất, chưa xây dựng được lộ trình của phương pháp dạy học tích cực. Sai


lầm lớn nhất trong lý luận và thực tiễn dạy học của ta hiện nay là mới làm cho
người học tiếp cận tài liệu ở trạng thái tĩnh chứ chưa ở trạng thái vận động
theo hệ thống. Tiếp cận ở trạng thái đó, người dạy, người học không thể khám
phá được đầy đủ bản chất cũng như không nắm được quy luật vận động của
vấn đề trong tài liệu học tập. Do tiếp cận tài liệu học tập ở trạng thái tĩnh nên
nội dung là một hệ thống đóng (kín). Người học chỉ được thông hiểu, ghi nhớ
và vận dụng. Cung cách đó vô hình chung đã biến tài liệu học tập xơ cứng,
thầy trò không được phép sửa chữa, thay đổi.
Trong khi đó xu hướng của nền giáo dục hiện đại phải là một hệ thống mở
- mở ở tất cả các thành tố cấu thành quá trình giáo dục, dạy học: từ mục đích,
nội dung, phương tiện, hình thức tổ chức cho đến cả khâu đánh giá kết quả…
Cũng do quá trình dạy học hiện nay chỉ làm cho người học tiếp cận tài liệu
học tập ở trạng thái tĩnh nên không thể bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho
người học trong quá trình dạy học được. Bởi vì theo quan điểm cấu trúc hệ
thống thì mọi sự vật hiện tượng từ vi mô, đến vĩ mô, từ tự nhiên đến xã hội và
tư duy dều có cấu trúc hệ thống. Tính hệ thống phản ánh trình độ phát triển

người dạy mà phải thông qua hoạt động tự lực để chiếm lĩnh nó và làm biến
đổi bản thân. Tâm lý học sư phạm cũng khẳng định rằng: nhân cách của trẻ
em được hình thành và phát triển thông qua các hoạt động có ý thức của chủ
thể. Vì vậy có thể nói, hoạt động học là cách tốt nhất để làm biến đổi chính
người học. Dạy học không còn là sự truyền thông tin từ thầy sang trò, thầy
không còn là người truyền thông tin mà phải là người tổ chức, hướng dẫn,
điều khiển các hoạt động học tập của học sinh.
Thứ hai, chú trọng rèn luyện phương pháp tự học hơn là việc truyền thụ
kiến thức. Câu nói: “Người thầy giáo tồi truyền đạt chân lý, người thầy giáo
giỏi dạy cách tìm ra chân lý” là hoàn toàn chính xác. Rèn luyện cho học sinh
phương pháp tự học không chỉ là biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học
mà còn là mục tiêu dạy học. Con người được đào tạo trước hết phải là con
người năng động, có tính tích cực, có khả năng tự học, tự nghiên cứu để tự
hoàn thiện mình. Mặt khác, trong một thời gian ngắn nhà trường phổ thông
không thể kịp trang bị cho học sinh những kiến thức cần thiết trong kho tàng
kiến thức của nhân loại đang ngày một phong phú thêm. Do vậy, người thầy
25