TR

I H C THÁI NGUYÊN
NG
I H C NÔNG LÂM

NÔNG V N TOÀN

“NGHIÊN C U M T S

C I M SINH H C VÀ PHÂN B

C A LOÀI MÃ TI N LÔNG (STRYCHNOSIGNATII BERG)
T IV

N QU C GIA BA B , HUY N BA B , T NH B C K N”

KHÓA LU N T T NGHI P
H

ào t o

IH C

: Chính quy

Chuyên ngành

: Qu n lí tài nguyên r ng

Khoa

ào t o

IH C

: Chính quy

Chuyên ngành

: Qu n lí tài nguyên r ng

Khoa

: Lâm nghi p

Khóa h c

: 2011 - 2015

Gi ng viên h

ng d n : Ths.Tr n Th H

THÁI NGUYÊN – 2015

ng Giang


L I CAM OAN
Tôi xin cam oan ây là công trình nghiên c u c a b n thân tôi, các s
li u


N

i h c, th i gian th c t p t t nghi p là kho ng th i

gian r t quan tr ng vì m i sinh viên

u có i u ki n, th i gian ti p c n i sâu

vào th c t , c ng c l i ki n th c ã h c, h c h i kinh nghi m, ph

ng pháp

nghiên c u, trau d i ki n th c, k n ng c a th c t vào trong công vi c.
Xu t phát t nguy n v ng c a b n thân,

c s nh t trí c a nhà tr

và Ban ch nghi m khoa Lâm nghi p, tôi v th c t p t i V
B , huy n Ba b , t nh B c K n v i tên

ng

n qu c gia Ba

tài: “Nghiên c u m t s

c i m

sinh h c và phân b c a loài Mã Ti n Lông (Strychnos ignatii Beng) t i v

tháng
Sinh viên

Nông V n Toàn

n m 2015


DANH M C CÁC B NG
B ng 2.1. Dân s , thành ph n dân t c và tình tr ng ói nghèo

vùng

m . 17

B ng 2.2. Th ng kê h th c v t VQG Ba B .................................................. 19
B ng 2.3. Thành ph n loài

ng v t có x

ng s ng

VQG Ba B và vùng

ph c n ............................................................................................ 19
B ng 2.4. Th nh

ng huy n Ba B ............................................................... 20

B ng 2.5. Di n tích, n ng su t và s n l

i 500m................................................................................. 39

c i m c b n v c u trúc qu n xã th c v t r ng n i loài Mã ti n
lông phân b

ai

cao t 500m -1000m ................................... 40

B ng 4.6. C u trúc t thành t ng cây g n i Mã ti n lông phân b

ai

cao t 500m – 1000m ..................................................................... 41
B ng 4.7. M t

lâm ph n c a t ng cây cao ................................................. 42

B ng 4.8. Thành ph n các loài cây g
B ng 4.9.

c i m cây b i th m t

B ng 4.10. C u trúc t thành và m t
phân b

cao d

i và dây leo t i khu v c nghiên c u .... 43
cây tái sinh n i có loài Mã ti n lông

a sinh d ng sinh h c

G

Ti t di n

Hvn

Chi u cao vút ng n trung bình
Liên minh qu c t b o t n thiên nhiên và

IUCN

tài nguyên thiên nhiên (International
Union for Conservation of Nature and
Natrual Resources)

KBTTN

Khu b o t n thiên nhiên

MTL

Mã ti n lông

ODB

Ô d ng b n

OTC

2.3.2. Khí h u, th y v n ........................................................................... 15
2.3.3. i u ki n kinh t - xã h i ............................................................... 16
2.3.4. Tài nguyên r ng c a VQG Ba B .................................................. 18
2.3.5. Th c tr ng phát tri n kinh t .......................................................... 21
Ph n 3.
I T
NG, PH M VI, TH I GIAN, N I DUNG VÀ
PH
NG PHÁP NGHIÊN C U ................................................................ 24
3.1. i t ng và ph m vi nghiên c u ........................................................ 24
3.2. a i m và th i gian nghiên c u......................................................... 24
3.3. N i dung nghiên c u ............................................................................ 24
3.4. Ph ng pháp nghiên c u ...................................................................... 24
3.4.1. Ph ng pháp nghiên c u chung ..................................................... 25
3.4.2. Ph ng pháp nghiên c u c th ..................................................... 27


3.4.3. Ph
3.4.4. Ph

ng pháp ph ng v n ................................................................. 31
ng pháp x lý s li u .............................................................. 31

Ph n 4. K T QU NGHIÊN C U VÀ TH O LU N ............................. 35
4.1. c i m hình thái loài cây Mã ti n lông............................................. 35
4.1.1. c i m hình thái cây ................................................................... 35
4.1.2. C quan sinh s n ............................................................................ 35
4.2. c i m sinh thái n i loài Mã ti n lông phân b ................................ 36
4.2.1. c i m a hình n i loài Mã ti n lông phân b ......................... 36
4.2.2. c i m sinh thái n i loài Mã ti n lông phân b ......................... 37

tv n
R ng có vai trò r t quan tr ng không nh ng cung c p hàng hóa, lâm s n

c s n quý cho con ng
duy trì ngu n n

i mà còn có tác d ng b o v

t ai, ch ng xói mòn,

c, i u hòa dòng ch y, ch ng l l t. R ng còn có tác d ng

i u hòa khí h u, nhi t

, ch ng ô nhi m môi tr

sinh h c, b o v môi tr
Tài nguyên r ng n

ng, d tr tính a d ng

ng sinh thái và nhi u l i ích v n hóa xã h i khác.

c ta hi n nay ang b tàn phá nghiêm tr ng gây nên

không ít nh ng hi m h a v

i s ng và môi tr

ng c a chúng ta, nguyên


khai thác và phát tri n các ngu n gen quý hi m.
Loài Mã ti n lông (Strychnos ignatii Berg) là m t loài cây g th
xanh b n

a

ng

Vi t Nam nói riêng và ông Nam Á nói chung, có phân b t

nhiên hi n còn sót l i

vùng núi

ây là lo i Cây m c hoang
500- 1200m so v i m t n

VQG Ba B , huy n Ba B , T nh B c K n.

nh ng v c th a cây c i, phân b
c bi n. G p

Tuyên Quang, Thái Nguyên, B c

Giang, Phú Th , Qu ng Tr , Khánh Hòa, Bình D
mang nhi u ý ngh a v sinh thái, giá tr th

cao t


c

hi m và nguy c p theo ngh
d ng v i m c ích th
và danh l c

ngh loài b xung vào danh l c các loài quý
nh 32/N -CP/2006 nghiêm c m khai thác và s

ng m i. Thu c b c VU theo sách

Vi t Nam 2007

IUCN.

Mã ti n lông là m t trong s nh ng loài mang nhi u
cho khoa h c và là loài cây ti m n ng có th

c i m quan tr ng

ng d ng trong lâm nghi p,

tr ng r ng hay có th phát tri n nghiên c u và ng d ng trong y h c, nh ng
t khi phát hi n

n nay, ngoài vi c mô t và công b m i cho khoa h c thì

loài Mã ti n lông này ch a

c m r ng i u tra v phân b c a loài, c ng


qu c gia Ba B , t nh B c K n nh m cung c p thêm thông tin, c s khoa h c
b o t n và phát tri n loài cây Mã ti n lông.
1.3. M c tiêu nghiên c u
1.3.1. V lý lu n
Xác

nh

cm ts

c i m lâm h c nh : sinh thái, phân b , hình

thái, c u trúc, tái sinh c a Mã ti n lông (Strychnos ignatii Berg) t i VQG Ba
B , t nh B c K n.
1.3.2. V th c ti n
- Nâng cao nh n th c c a các nhà qu n lý có cái nhìn t ng th h n v
công tác qu n lý b o v r ng t i khu v c nghiên c u, t

ó có nh ng i u


3

ch nh h p lý nh m em l i hi u qu cao trong qu n lý b o v tài nguyên r ng.
- Xây d ng c s khoa h c

a ra gi i pháp b o t n và phát tri n loài cây

Mã ti n lông (Strychnos ignatii Berg), nâng cao tính a d ng sinh h c.

ph c v công tác phát tri n ngành lâm nghi p.

- Giúp cho sinh viên b

c

u làm quen, hi u thêm v ki n th c cho

công tác i u tra ngoài th c t , v n d ng c lý thuy t và th c hành nh m
k t qu và ch t l

ng cao trong quá trình h c t p t i tr

t

ng.

1.4.2. Ý ngh a trong nghiên c u khoa h c
- T o i u ki n cho sinh viên

c ti p xúc, làm quen v i th c t công

tác nghiên c u khoa h c.
- Góp ph n hoàn ch nh d li u khoa h c v vi c nghiên c u chuyên sâu
loài cây Mã ti n lông.
- Qua k t qu nghiên c u làm c s khoa h c

l a ch n các gi i pháp

b o t n và phát tri n loài Mã ti n lông.


tr

c nguy c b tuy t ch ng trong m t t

i loài ang

ng

ng lai g n.

D a trên các tiêu chu n ánh giá tình tr ng các loài c a IUCN 2006 [15],
Vi t Nam c ng công b trong Sách
v t

h

ng d n, thúc

Vi t Nam n m 2007 [1] ph n II Th c

y công tác b o v tài nguyên sinh v t thiên nhiên

phân chia ra các th h ng sau:
+ B tuy t ch ng: (EX)
+ Tuy t ch ng trong t nhiên: (EW)
Nhóm các loài nguy c p

c chú tr ng b o v hàng



ã
ng

th c v t quý, hi m g m 2 nhóm chính:
+ IA,B Th c v t r ng,
m c ích th

ng v t r ng nghiêm c m khai thác, s d ng vì

ng m i (IA

i v i th c v t r ng).

+ IIA,B Th c v t r ng,
ích th

ng m i (IIA

ng v t r ng h n ch khai thác, s d ng vì m c

i v i th c v t r ng).

C n c vào phân c p b o t n loài và
K n có nhi u loài

ng th c v t

DSH t i VQG Ba B , t nh Bác


a ra nh ng ph

ng pháp b o t n và phát tri n

h u hi u.
- Nghiên c u quy lu t phân b :
Theo Meryer ã xây d ng r ng chu n v i ph
toán cho chu k khai thác n
quy n “ R ng m a nhi t
ông cho ó là m t phân b

nh s cây và c p

i” c ng

c p

ng trình h i quy

tính

ng kính; Richards trong

n phân b s cây theo c p kính,

c tr ng c a r ng t nhiên h n lo i. Trong quy n

“h sinh thái r ng nhi t

i” mà FAO xu t b n g n ây tác gi c ng xét phân

ra

c các ph

ng trình h i quy cho các ki u

ng kính). T các nhân t

c các bi n khác thông qua t

i u tra có th suy

ng quan h i quy. ây là c s quan tr ng

ng d ng trong i u ch r ng góp ph n tìm ra m t s k t lu n b ích cho
công tác lâm sinh h

ng vào m c tiêu xây d ng và nâng cao v n r ng v l ng

và ch t.
Prodan (1952) nghiên c u quy lu t phân b r ng, ch y u theo

ng

kính D1.3 có liên h v i giai o n phát d c và các bi n pháp kinh doanh. Theo
tác gi , s phân b s cây theo

ng kính có giá tr

c bi t là r ng h n lo i, nó ph n nh các

ng và ào th i t nhiên: nh ng n i thu n l i trong

r ng cây m i v

t n t i và phát tri n.

n lên

- Nghiên c u v kh n ng tái sinh:
Tái sinh r ng là m t quá trính sinh h c mang tính

c thù và di n ra liên

t c c a h sinh thái r ng. S xu t hi n c a cây con c a các loài cây ang phát
tri n d

i tán r ng, l tr ng trong r ng sau khai thác ch n, sau phát n

ng

làm r y. Vai trò quan tr ng c a l p tái sinh này là ngu n thay th l p cây ã
già c i, là quá trình ph c h i thành ph n c b n c a r ng.


7

Theo quan i m c a các nhà lâm h c thì hi u qu tái sinh r ng là xác
nh

cm t

i”, P.W. Richards nêu lên ý ki n c a nhi u tác gi cho r ng theo di n th t
nhiên thì sau khi cây t ng trên

di n th x u i và sau ó có th di n th l i

i lên vì cây g t t bao gi c ng m c sau cây tiên phong a sáng (Nguy n
V n Tr

ng, 1983).

i u này chúng ta ã t ng th y khi khai thác t o ra

nh ng l tr ng thì cây tiên phong bao gi c ng m c l i r t nhanh ch trong
vòng 1- 2 n m
c n có

m t

u.

i u quan tr ng mà chúng ta quan tâm là l p tái sinh k
di n th r ng i lên hay không.

ây là công vi c chúng

ta ph i nghiên c u, ánh giá. Theo Ashton (1983), cây D u rái (Dipterocarpus
alatus) m c c m

ven sông, ch tái sinh sau nh ng tr n l t l n. Nhi u nhà


8

th cùng sinh s ng hoà thu n trong m t kho ng không gian nh t

nh trong

m t giai o n phát tri n c a r ng. C u trúc r ng v a là k t qu v a là s th
hi n các m i quan h

u tranh sinh t n và thích ng l n nhau gi a các thành

ph n trong h sinh thái v i nhau và v i môi tr

ng sinh thái. C u trúc r ng

bao g m c u trúc sinh thái, c u trúc hình thái và c u trúc tu i.
Quy lu t v c u trúc r ng: Là c s quan tr ng
h c, sinh thái r ng và

c bi t là

nghiên c u sinh thái

xây d ng nh ng mô hình lâm sinh cho

hi u qu s n xu t cao. Trong nghiên c u c u trúc r ng ng

i ta chia ra làm 3

d ng c u trúc là: c u trúc sinh thái, c u trúc không gian và c u trúc th i gian.

ng x lý lâm sinh c i thi n

r ng. P. Odum (1978) [17], ã hoàn ch nh h c thuy t v h sinh thái trên c
s thu t ng h sinh thái (ecosystem) c a Tansley (1935). Khái ni m sinh thái
c làm sáng t là c s

nghiên c u các nhân t c u trúc trên quan i m

sinh thái h c. Công trình nghiên c u c a R. Catinot (1965) [14], J. Plaudy
(1987) [16], ã bi u di n c u trúc hình thái r ng b ng các ph u

r ng,


9

nghiên c u các c u trúc sinh thái thông qua vi c mô t phân lo i theo các khái
ni m d ng s ng, t ng phi n.
K t c u c a qu n th lâm ph n có nh h ng
(1960) ã ch ng minh

n tái sinh r ng. I.D.Yurkevich

tàn che t i u cho s phát tri n bình th ng c a a s các

loài cây g là 0,6 – 0,7.
i v i r ng nhi t
(thông qua
th m t
cho


n sinh tr

ng không rõ ràng và th m c , cây b i có nh h

ng c a cây tái sinh.

r ng nhi t

nh ng s l

i, t thành và m t

ng loài cây có giá tr kinh t th

i v i tái sinh

ng

nh ng qu n th kín tán, th m c và cây
ng

n cây tái sinh. Nhìn

cây tái sinh th

ng khá l n

ng không nhi u và



m tc t

ng và s d ng l n

qu
có nh

ng. Ph

ng

ng c a r ng do P.W. Richards (1952) [18],

u tiên

Guam

n nay v n là ph

ng pháp có hi u

nghiên c u c u trúc t ng th c a r ng. Tuy nhiên ph
c i m là ch minh h a

ng pháp này

c cách s p x p theo chi u th ng

ng

Hi n nay, nhi u h th ng phân lo i th m th c v t r ng ã d a vào các
c tr ng nh c u trúc và d ng s ng,
su t th m th c v t. Ngay t
d ng d ng sinh tr
chúng

u th , k t c u h th c v t ho c n ng

u th k 19, Humboldt và Grinsebach ã s

ng c a các loài cây u th và ki u môi tr

bi u th cho các nhóm th c v t. Ph

Grinsebach

c các nhà sinh thái h c

ng s ng c a

ng pháp c a Humboldt và
an M ch (Warming, 1094;

Raunkiaer, 1934) ti p t c phát tri n. Raunkiaer (1934) ã phân chia các loài
cây hình thành th m th c v t thành các d ng s ng và các ph sinh h c (ph
sinh h c là t l ph n tr m các loài cây trong qu n xã có các d ng s ng khác
nhau). Tuy nhiên, nhi u nhà sinh thái h c cho r ng phân lo i hình thái, các
ph d ng s ng c a Raunkiaer kém ý ngh a h n các d ng sinh tr

ng c a

u tu i. Vi c phân c p cây r ng cho r ng t nhiên h n

i là m t v n

ph c t p, cho

n nay v n ch a có tác gi nào

ng án phân c p cây r ng cho r ng nhi t

nh n r ng rãi.

ng, kích th

i t nhiên

c ch p


11

Nh v y, h u h t các tác gi khi nghiên c u v t ng th th ng

a ra

nh ng nh n xét mang tính nh tính, vi c phân chia t ng th theo chi u cao mang
tính c gi i nên ch a ph n ánh

c s phân t ng c a r ng t nhiên nhi t


c u ch ng minh.
Theo tác gi Thái V n Tr ng (1978) [11], khi nghiên c u v th m th c v t
r ng Vi t Nam ã k t lu n: ánh sáng là nhân t sinh thái kh ng ch và i u
khi n quá trình tái sinh t nhiên trong th m th c v t r ng. N u các i u ki n
khác c a môi tr

ng nh :

t r ng, nhi t

,

m, d

thì t h p các loài cây tái sinh không có nh ng bi n

i tán r ng ch a thay

i

i l n và c ng không di n

th m t cách tu n hoàn trong không gian và theo th i gian mà di n th theo
nh ng ph

ng th c tái sinh có quy lu t nhân qu gi a sinh v t và môi tr

Thái V n Tr ng (1978) [11] khi nghiên c u ki u r ng kín th
m nhi t


c i mv

a hình, th nh

ng v i m t b ng mã

tra trong quá trình phân chia.

Tác gi Lâm Phúc C (1994) [2], Nhiên c u r ng th sinh sau n

ng r y

Phú Luông, Mù Cang Ch i, Yên Bái ã chia thành n m giai o n và k t lu n:


12

di n th th sinh sau n

ng r y theo h

ng i lên ti n t i cao nh. T thành loài

t ng d n theo th i gian.
Tác gi Ph m Ng c Th

ng (2001, 2003) [9], nghiên c u quá trình tái

sinh t nhiên ph c h i sau n


Tr n ng ph

ng (1970) [8], khi

c p

ã x p r ng trên núi á vôi vào ai r ng nhi t
i lá r ng th

n r ng

Mi n B c Vi t Nam

i m a mùa v i ki u r ng nhi t

ng xanh núi á vôi, và có 4 ki u ph : Th nh

ng nguyên sinh

t ng cây g , trong ó cây nghi n là cây chi m u th , ai r ng á nhi t
mùa v i ki u r ng á nhi t

i lá kim trên núi á vôi.

ng Kim Vui (2002) [12], nghiên c u
sau n
huy n

ng r y



che ph th p nh t 75

- 80%, ch y u t p trung vào các loài cây b i.
2.3. T ng quan khu v c nghiên c u
2.3.1. i u ki n t nhiên
2.3.1.1.V trí

a lý

VQG Ba B n m trên a bàn hành chính xã Nam M u và m t ph n các xã:
Khang Ninh, Cao Tr , Cao Th

ng, Qu ng Khê huy n Ba B , t nh B c K n.

a lý: t 22016’12” t i 220 33’45” V

T a

B c,

t 1050 28’31” t i 1050 47’20” Kinh

ông

T ng di n tích vùng lõi VQG là: 10.048 ha. Trong ó:
- Phân khu b o v nghiêm ng t: 3.931 ha
- Phân khu ph c h i sinh thái: 6.083 ha
- Phân khu hành chính d ch v : 34 ha
Khu v c có ranh gi i hành chính nh sau:


n

t v a có

i t 150-1000m, bao b c xung quanh là các dãy núi cao


14

H Ba B n m

trung tâm V

n, h là m t thung l ng á vôi th p tr ng

c bao b c b i các vách á hi m tr . H có di n tích 450 ha, chi u dài trên
8 km, ch r ng nh t 800m, ch h p nh t 200m. Trên h có m t s
Bà Góa, Kh u Cúm, An M .

áy h có nhi u

nh á ng m,

o nh :

sâu TB 17-

23m, sâu nh t 29m, nông nh t 8-9m.
a hình karst t i V

n qu c gia di n ra

ng b ng, t i các b m t san b ng, các thung

l ng và các th m á g c.
Trong s tích t c a nhóm
núi là h qu c a các

a hình phi karst, các nón phóng v t

t l bùn á vào th i k Pleistocen gi a (cách ây 700

000 – 800 000 n m). Khu v c c ng còn có các d ng
th m sông
2.3.1.3.

các

cao khác nhau (t 10

a ch t th nh

-

chân

a hình tích t và các

n 120 m).



i tán r ng r m; Luvisols và Leptosols có

t Renzit có
tr ng s

các

n, vách


15

karst d

i tán r ng th sinh; Cabisol có

sinh ho c cum dân c ; Acrisols có
n

các s

các s

n bóc mòn trong r ng th

n bóc mòn, n i

t tr ng c ho c


u t tháng 4 và k t thúc vào tháng 9 hàng n m, nhi t
ng kho ng 50C – 60C. L

trung bình nh ng tháng gi a các mùa dao

m a trung bình mùa m a là 200 – 250mm. Nhi t
200C – 250C và

s

i mát m , gió l nh hay có s

ng mu i. Gió mùa ông b c th

rét th

trung bình mùa m a là

m không khí trung bình là 80% - 90%.

- Mùa khô: kéo dài t tháng 10 n m tr
khí h u ôn

ng

c

ng mù, có vùng còn xu t hi n

ng xuyên th i

ng…

ut

ng có hàm l

ng

m cao, h i, chè


16

2.3.2.2. Th y v n
H th ng thu v n VQG Ba B bao g m 4 con sông, su i chính n i v i
h Ba B . Phía Nam và Tây Nam có song Ch Lèng, su i Bó Lù và Tà Han
n

c vào h v i t ng di n tích l u v c là 420 km2 (sông Ch Lèng: 194

km2, su i Bó Lù: 137 km2 và su i Tà Han: 89km2). Ba con sông, su i này
n

c vào h , sau khi

c i u ti t, m t ph n n

c h p l u v i sông N ng

phía B c h , ti p t c ch y v sông Gâm. Sông N ng là th

C 4 con sông, su i nói trên
hình d c, th

u b t ngu n t nh ng

ng gây ra l l n. Theo k t qu

h c Thu l i, th c hi n trong n m 2002, l u l
Nam kho ng g n 1.000 m3/s
vào h

o

nh núi cao,

a

i u tra c b n c a Vi n Khoa
ng c a ba con sông, su i phía

vào h , còn sông N ng, l u l

ng n

c ch y

c vào tháng 8/1971 là 942 m3/s.

2.3.3. i u ki n kinh t - xã h i
V

i Tày chi m 44%, ng

i H’mông

i Dao, Nùng và Kinh chi m 2%. Tuy có nhi u dân t c khác
ây có tính c ng

u có b n s c v n hoá

ng cao, s ng oàn k t. M i dân t c

c áo riêng c a mình. Ng

i Tày th

ng làm nhà