BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRẦN NGỌC TUẤN ANH

GIẢI PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC
CẢNH QUAN NHẰM BẢO TỒN KHU VỰC DI TÍCH
HỒ TÂN TÂM - HỒ HỌC HẢI TRONG KINH
THÀNH HUẾ

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUY HOẠCH

Hà Nội, năm 2011


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRẦN NGỌC TUẤN ANH
KHÓA: CH - 2009

GIẢP PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC
CẢNH QUAN NHẰM BẢO TỒN KHU VỰC DI TÍCH
HỒ TẬN TÂM - HỒ HỌC HẢI TRONG KINH
THÀNH HUẾ



LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn thạc sĩ là công trình
nghiên cứu khoa học độc lập của tôi. Các số liệu
khoa học, kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung
thực và có nguồn gốc rõ ràng
TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trần Ngọc Tuấn Anh


DANH MỤC HÌNH MINH HỌA
Số hiệu
hình
Hình 1.1
Hình 1.2
Hình 1.3
Hình 1.4
Hình 1.5
Hình 1.6
Hình 1.7
Hình 1.8
Hình 1.9
Hình 1.10
Hình 1.11
Hình 1.12
Hình 1.13
Hình 1.14

9
Vị trí khu vực hồ Tịnh Tâm - Học Hải trong Kinh thành
10
Giới hạn nghiên cứu của luận văn
11
Thơ và tranh hồ Tịnh Tâm treo ở điện Cần Chánh
12
Không ảnh hồ Tịnh Tâm năm 1995
13
Quan cảnh hồ Tịnh Tâm năm 2011
14
Quan cảnh hồ Học Hải và lầu Tàng Thơ năm 2011
14
Quá trình phát triển khu vực hồ Tịnh Tâm - Học Hải
15
Vườn trong Kinh thành Huế
17
Hệ thống thủy đạo Kinh thành Huế
21
Hiện trạng một số loại cây quanh khu vực
26
Một số công trình công cộng trong khu vực
28
Hiện trạng chiều cao các công trình khu vực hồ
29
Một số công trình di tích trong khu vực
30
Các công trình có kiến trúc hài hòa với cảnh quan xung quanh
30
Giao thông trong khu vực

Một số mẫu vật được khảo cổ ở hồ Tịnh Tâm
67


Hình 2.15
Hình 2.16
Hình 2.17
Hình 2.18
Hình 3.1
Hình 3.2
Hình 3.3
Hình 3.4
Hình 3.5
Hình 3.6
Hình 3.7
Hình 3.8
Hình 3.9
Hình 3.10
Hình 3.11

Kinh thành Huế được xây dựng theo quan điểm Phong
Thủy
Cảnh quan hồ Tây ở Hàng Châu - Trung Quốc
Một số hình ảnh Vườn cổ điển ở Tô Châu - Trung Quốc
Hình ảnh về Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội
Phục hồi một số công trình bên trong khu vực hồ
Vị trí các công trình thuộc phạm vi nghiên cứu cần bảo tồn,
cải tạo, di dời
Mặt đứng tuyến phố Đinh Tiên Hoàng - đoạn từ đường
Tịnh Tâm đến đường Lê Văn Hưu

Bảng 2.1

Tên bảng, biểu
Số liệu thống kê hiện trạng chiều cao các công trình trong
khu vực nghiên cứu năm 2010
Thống kế nồng độ các chất ô nhiễm hồ Tịnh Tâm theo số
liệu khảo sát từ năm 2003 đến năm 2006
Bảng chỉ tiêu kinh tế xã hội thành phố Huế năm 2008

Trang
29
33
39

DANH MỤC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ
Số hiệu sơ
đồ, đồ thị
Sơ đồ 2.1
Sơ đồ 2.2
Sơ đồ 2.3

Tên sơ đồ, đồ thị
Các dạng di sản văn hóa
Các biện pháp bảo vệ một khu di sản
Quan hệ giữa màu sắc bốn hướng và trung tâm trong
Phong Thủy

Trang
36
43

Hình 2.7. Một số ảnh tư tiệu về hồ Học Hải.................................................... 57
Hình 2.8. Bản vẽ hồ Tịnh Tâm do Nội các triều Nguyễn vẽ năm 1844 ........... 58
Hình 2.9. Một số nét đặc trưng kiến trúc cung đình Huế ................................. 60
Hình 2.10. Mặt bằng các hố khảo cổ khu vực hồ Tịnh Tâm ............................ 61
Hình 2.11. Một số hình ảnh khảo cổ đảo Bồng Lai ......................................... 62
Hình 2.12. Một số hình ảnh khảo cổ đảo Phương Trượng ............................... 65
Hình 2.13. Hình ảnh khảo cổ đình Tứ Đạt ...................................................... 66
Hình 2.14. Một số mẫu vật được khảo cổ ở hồ Tịnh Tâm ............................... 67
Hình 2.15. Kinh thành Huế được xây dựng theo quan điểm Phong Thủy ........ 69
Hình 2.16. Cảnh quan hồ Tây ở Hàng Châu - Trung Quốc ............................. 74
Hình 2.17. Một số hình ảnh Vườn cổ điển ở Tô Châu - Trung Quốc............... 76
Hình 2.18. Hình ảnh về Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội .......... 77
Hình 3.1. Phục hồi một số công trình bên trong khu vực hồ............................ 81
Hình 3.2. Vị trí các công trình thuộc phạm vi nghiên cứu cần bảo tồn, cải tạo,
di dời .............................................................................................................. 84
Hình 3.3. Mặt đứng tuyến phố Đinh Tiên Hoàng - đoạn từ đường Tịnh Tâm .. 85


Hình 3.4. Mặt đứng tuyến phố Lê Văn Hưu tiếp giáp hồ Học Hải .................. 85
Hình 3.5. Một số giải pháp tôn tạo cảnh quan xung quanh hồ ......................... 86
Hình 3.6. Phân luồng giao thông trong khu vực .............................................. 87
Hình 3.7. Minh họa cây xanh ven hồ,dọc tuyến phố ....................................... 88
Hình 3.8. Minh họa hình thức chiếu sáng đô thị.............................................. 89
Hình 3.9. Minh họa hình thức lát nền ............................................................. 91
Hình 3.10. Minh họa các tiện ích đô thị .......................................................... 91
Hình 3.11. Minh họa nghệ thuật cho không gian công cộng ........................... 92
Bảng 1.1. Số liệu thống kê hiện trạng chiều cao các công trình trong khu vực
nghiên cứu năm 2010 ..................................................................................... 29
Bảng 1.2 Thống kế nồng độ các chất ô nhiễm hồ Tịnh Tâm theo số liệu khảo
sát từ năm 2003 đến năm 2006 (Nguồn: Trung tâm TNMT&CNSH Đại Học

1.3.4 Điều kiện tự nhiên và hệ thống hạ tầng của khu vực ................................. 31
1.4. Các nghiên cứu liên quan đến đề tài ................................................................ 34
CHƯƠNG 2. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KIẾN
TRÚC, CẢNH QUAN NHẰM BẢO TỒN KHU VỰC DI TÍCH HỒ TỊNH TÂM HỒ HỌC HẢI ....................................................................................................... 35
2.1. Các khái niệm về di sản văn hóa và khoa học bảo tồn ..................................... 35


2.1.1. Khái niệm về di sản - giá trị di sản - bảo tồn di sản................................... 35
2.1.2. Các tiêu chí cơ bản đánh giá giá trị của di sản đô thị ................................ 37
2.2 Các vấn đề về dân cư, kinh tế, xã hội trong khu vực ........................................ 38
2.2.1. Dân cư...................................................................................................... 38
2.2.2. Hiện trạng sử dụng đất ............................................................................. 38
2.2.3. Điều kiện kinh tế xã hội ........................................................................... 39
2.3. Các cơ sở lý thuyết cho việc tổ chức không gian kiến trúc, cảnh quan nhằm bảo
tồn khu vực di tích ................................................................................................. 39
2.3.1. Các văn bản pháp quy quốc tế về bảo tồn và trùng tu ............................... 39
2.3.2. Những nguyên tắc cơ bản của khoa học bảo tồn và trùng tu ..................... 42
2.3.3. Các văn bản pháp quy của Việt Nam về lĩnh vực quy hoạch, xây dựng,
quản lý đô thị liên quan đến vấn đề bảo tồn di sản đô thị.................................... 43
2.3.4. Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế-xã hội Thừa Thiên Huế đến năm 2020 .. 45
2.3.5. Định hướng phát triển thành phố Huế đến 2020 ....................................... 46
2.3.6. Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích cố đô Huế........................... 47
2.3.7. Một số lí luận về tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan và thiết kế đô thị .. 50
2.4. Các tư liệu lịch sử và nghiên cứu liên quan đến đề tài ..................................... 54
2.4.1. Các tư liệu lịch sử .................................................................................... 54
2.4.2. Kết quả khảo cổ tại khu vực hồ và lân cận ................................................ 60
2.4.3. Yếu tố mặt nước trong Kinh thành Huế theo quan niệm Phong thủy ........ 67
2.5. Các yếu tố tác động đến việc bảo tồn di tích ................................................... 71
2.5.1. Yếu tố tự nhiên......................................................................................... 71
2.5.2.Yếu tố đô thị hóa và phát triển kinh tế ....................................................... 71

Kết quả đã đạt được và hướng phát triển của đề tài ................................................ 98
Các kiến nghị ........................................................................................................ 99
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................. 101


1

MỞ ĐẦU
Lý do chọn đề tài
Ngày 11-12-1993, sau cuộc họp lần thứ 17 của Ủy ban Di sản Thế giới tại
Colombia, Tổng giám đốc UNESCO Federico Mayor Zaragoya đã ký văn bản công
nhận Quần thể di tích Huế là Di sản Văn hóa thế giới. Mặc dù hệ thống sông hồ
trong Kinh thành là một thành phần không thể thiếu tạo nên không gian cảnh quan
của di sản, nhưng không nằm trong danh mục di tích nên chưa được nghiên cứu
thỏa đáng.
Hệ thống mặt nước của Kinh thành Huế có nguồn gốc tự nhiên từ lâu đời rồi
được con người quy hoạch tận dụng và tôn tạo. Vào thời Nguyễn (1802-1945), hệ
thống này luôn được chăm sóc, quản lý rất chu đáo nhằm đảm bảo các yếu tố phong
thủy làm nền tảng tinh thần và vật chất của vùng đất đế vương, cũng là tiền đề sinh
thái cho môi trường đô thị Huế ngày nay.
Sau năm 1945, vì nhiều lý do khác nhau đa số ao hồ trong thành đã bị khô cạn,
bị lấn chiếm và xuống cấp. Năm 2005, Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế lập Hồ
sơ đề nghị điều chỉnh khoanh vùng bảo vệ Kinh thành Huế đã đề cập đến việc
khoanh vùng bảo vệ 33 hồ còn tồn tại trong Kinh thành, phần lớn các hồ đã bị ô
nhiễm nghiêm trọng.
Khu vực hồ Tịnh Tâm - Học Hải nằm ở phía đông bắc Hoàng thành, vốn là
vườn Hoàng gia - một trong những cảnh đẹp nổi tiếng nhất của Kinh thành. Trên cả
hai phương diện ý nghĩa và chức năng, ngoài việc gắn bó mật thiết với những kiến
trúc cung đình và sinh hoạt của các vua Nguyễn, đây còn là khu vực hồ có diện tích
mặt nước lớn nhất có chức năng trung chuyển nước của cả khu vực trước khi đổ ra

- Phương pháp thống kê, thu thập tài liệu.
- Phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic.
- Phương pháp phân tích và so sánh.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
- Xác định giá trị di sản để định hướng bảo tồn và phát triển nối tiếp phù hợp
cho khu vực hồ Tịnh tâm - hồ Học Hải.
- Tăng cường các giá trị xã hội, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng nhằm tạo
nên một điểm du lịch mới trong quần thể Di tích Huế.


3

- Có khả năng ứng dụng trong bảo tồn, tôn tạo các khu vực di tích ao hồ khác
thuộc hệ thống thủy đạo của Kinh thành.
Cấu trúc luận văn
Luận văn gồm phần mở đầu (3 trang), phần nội dung (94 trang) và phần kết
luận (3 trang), trong luận văn có 49 hình, 3 bảng và 3 biểu đồ. Luận văn có sử dụng
44 tài liệu tham khảo, trong đó 40 tiếng Việt và 4 tiếng Anh, 4 mạng Internet. Phần
phụ lục gồm bao nhiêu trang chưa biết. Luận văn gồm:
Phần mở đầu.
Phần nội dung.
Chương 1. Tổng quan về khu vực hồ Tịnh Tâm - hồ Học Hải trong Kinh thành
Huế.
Chương 2. Cơ sở khoa học của việc tổ chức không gian kiến trúc, cảnh quan
nhằm bảo tồn khu vực di tích hồ Tịnh Tâm - hồ Học Hải
Chương 3. Đề xuất giải pháp tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan nhằm
bảo tồn khu vực di tích hồ Tịnh Tâm - hồ Học Hải
Kết luận và kiến nghị.
Danh mục tài liệu tham khảo.
Phụ lục.

đồng dân cư sinh sống đã nghiên cứu một cách đồng bộ về lịch sử, nghệ thuật kiến
trúc, văn hóa, phong tục, lối sống và cả nhu cầu xã hội.
- Phương pháp nghiên cứu kết hợp nhiều phương pháp như thu thập tư liệu
lịch sử, tranh ảnh chụp, các cơ sở khoa học trong việc bảo tồn, quy hoạch, thiết kế
đô thị và tham khảo kinh nghiệm của một số nước.
- Đúc rút các kinh nghiệm bảo tồn di sản văn hóa, quy hoạch, tổ chức không
gian kiến trúc cảnh quan luận văn đưa ra một số giải pháp áp dụng cho việc bảo tồn,
quy hoạch, tổ chức không gian cảnh quan mà yếu tố bảo tồn đóng vai trò chủ đạo.
Trong khu vực cụ thể đề tài đã giải quyết được một phần của vấn đề bức xúc hiện
nay đang tồn tại của Cố đô Huế là mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển.
- Đề xuất phương án bảo tồn, quản lý và khai thác di sản một cách đồng bộ
giữa chính quyền và cộng đồng trong việc phát huy giá trị di sản của Cố đô Huế.
+ Hướng phát triển của đề tài


99

Với lịch sử xây dựng Kinh thành Huế, hệ thống mặt nước trong khu vực Kinh
thành gồm các hào nước, ao hồ, sông Ngự Hà là một phần không thể tách rời trong
quần thể di tích Cố đô Huế. Đề tài nghiên cứu quy hoạch bảo tồn khu vực di tích hồ
Tịnh Tâm - Học Hải là bước đầu để làm nền tảng cho việc nghiên cứu quy hoạch, tổ
chức không gian kiến trúc cảnh quan ở các hồ còn lại và tiến đến việc quy hoạch, tổ
chức không gian hai bên bờ sông Ngự Hà. Đồng thời có thể ứng dụng hướng nghiên
cứu để nghiên cứu quy hoạch, tổ chức không gian gắn liền với các di tích khác ở
các địa phương khác.
Các kiến nghị
Để quy hoạch, tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan một khu vực có giá trị
văn hóa, lịch sử như di tích hồ Tịnh Tâm - Học Hải cần sự hợp tác của nhiều ban
ngành có liên quan.
+ Về bảo tồn:

Kinh thành
Huế

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO