ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

VÕ THỊ HƢƠNG THỦY

TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH
TỪ GÓC NHÌN LIÊN VĂN BẢN
Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
THEO ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

VÕ THỊ HƢƠNG THỦY

TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH
TỪ GÓC NHÌN LIÊN VĂN BẢN
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60220121
Demo Version - Select.Pdf
SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
THEO ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC


Huế, tháng 8 năm 2017
Tác giả Luận văn
Võ Thị Hương Thủy

iii


MỤC LỤC
Trang phụ bìa ............................................................................................................... i
Lời cam đoan ...............................................................................................................ii
Lời cảm ơn ................................................................................................................ iii
Mục lục ........................................................................................................................ 1
PHẦN MỞ ĐẦU ......................................................................................................... 3
1. Lí do chọn đề tài. ..................................................................................................... 3
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ...................................................................................... 5
2.1. Các công trình, bài viết nghiên cứu về tính liên văn bản. .................................... 5
2.2. Các công trình, bài viết nghiên cứu về tính liên văn bản trong tiểu thuyết
Nguyễn Xuân Khánh. .................................................................................................. 6
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. .......................................................................... 8
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu........................................................................................... 8
3.2. Phạm vi nghiên cứu .............................................................................................. 8
4. Phƣơng pháp nghiên cứu......................................................................................... 8
5. Đóng góp của luận văn ............................................................................................ 9

Demo Version - Select.Pdf SDK

6. Bố cục luận văn ..................................................................................................... 10
NỘI DUNG ............................................................................................................... 11
CHƢƠNG I. LIÊN VĂN BẢN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN

3.1. Đối thoại lịch sử. ................................................................................................ 70

Demo
Version
Select.Pdf
SDK
3.2. Đối thoại
tƣ tƣởng
tôn giáo,- tín
ngƣỡng.............................................................
79
3.3. Đối thoại liên văn hóa ........................................................................................ 87
3.4. Đối thoại về hồn nƣớc. ....................................................................................... 91
KẾT LUẬN ............................................................................................................... 95
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................... 97

2


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Việc phát hiện về tính liên văn bản vào giữa thập niên 1960 đƣợc xem
nhƣ vụ nổ Khai Thiên làm thay đổi hẳn diện mạo của đời sống văn học, phá vỡ
hoàn toàn hệ thống quan niệm văn học trƣớc đó. Đã có hàng loạt những đổi thay:
trọng tâm của phê bình và nghiên cứu văn học; quan niệm về lịch sử văn học; cách
nhìn về điển phạm; mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm và độc giả, giữa văn học và
các yếu tố phi văn học, giữa tính sáng tạo và mô phỏng, giữa truyền thống và cách
tân,...Từ đây, hai khái niệm văn bản và liên văn bản trở thành đồng nghĩa, bất kì
một văn bản nào cũng là liên văn bản. Văn bản đƣợc xác định là một không gian đa
kích thƣớc ở đó tụ hội vô số các văn bản đến từ vô số các nền văn hóa khác nhau;



kỉ XX đến những năm đầu của thế kỉ XXI, trên văn đàn Việt Nam xuất hiện một đội
ngũ sáng tác năng động với những nỗ lực thể nghiệm cách tân đáng ghi nhận. Cùng
với sự có mặt của Hồ Anh Thái, Hoàng Quốc Hải, Võ Thị Hảo, Nguyễn Việt Hà, Tạ
Duy Anh, Nguyễn Bình Phƣơng... Nguyễn Xuân Khánh đƣợc đánh giá là một trong
những hiện tƣợng nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại. Thế giới nghệ thuật
trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ bao quát một phạm vi hiện
thực rộng lớn, mà còn hàm chứa nhiều suy ngẫm về đời sống lịch sử và số phận dân
tộc từ quá khứ đến hiện tại. Trong hành trình sáng tạo, với những cuốn tiểu thuyết
dày dặn, đƣợc độc giả tiếp nhận nồng nhiệt, tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh đã
kết tụ nhiều vấn đề có ý nghĩa tiêu biểu cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại và hậu
hiện đại trên cả bình diện mĩ học lẫn kĩ thuật viết và mô hình tiểu thuyết. Với lối
viết giàu trải nghiệm và dồi dào tri thức văn hóa, lịch sử, đa dạng về bút pháp,
phong cách, tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh đã quy tụ nhiều giá trị văn hóa,
văn học. Bằng niềm đam mê và tinh thần dũng cảm dấn thân, bằng tài năng nghệ
thuật và bản lĩnh cầm bút, và hơn hết là nỗi đau đáu khắc khoải về những vấn đề
dân tộc, lịch sử, văn hóa, nhân sinh; bằng quan niệm coi văn chƣơng là một cuộc
trải nghiệm những
tƣởng đã đƣợc
ngấm và lọc
qua những năm tháng nhiều thăng
DemoýVersion
- Select.Pdf
SDK
trầm của cuộc đời mình, Nguyễn Xuân Khánh đã tạo nên một thế giới tiểu thuyết
với sự đan bện, xuyên dệt những kỹ thuật và ý nghĩa mới trong một trƣờng kết nối
vô hạn, một sự trùng phùng của nhiều tƣ duy nghệ thuật. Thế giới tiểu thuyết
Nguyễn Xuân Khánh thực sự là một thế giới liên văn bản.
Lựa chọn đề tài "Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ góc nhìn liên văn bản",


học: Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng từ góc nhìn liên văn bản… Các công
trình trên đã trình bày, phân tích về lý thuyết liên văn bản một cách khá đầy đủ và
hệ thống; đóng vai trò giới thiệu, truyền bá hệ thống lý luận của liên văn bản đến
những ngƣời quan tâm ở Việt Nam, cung cấp những tri thức nền tảng của hệ thống
lý thuyết cho những ai có nhu cầu nghiên cứu, ứng dụng.
Ngoài ra, phải kể đến những ứng dụng thuyết liên văn bản để tiếp cận và giải
mã tác phẩm văn học. Xuất phát từ những cách tiếp cận khác nhau để soi chiếu văn
bản, các công trình này đã tạo nên bức tranh muôn màu, muôn vẻ về vận dụng liên
văn bản. Có thể điểm qua một số công trình nhƣ: Khoảng trống văn chương và tiếp
cận liên văn bản (Nguyễn Nam), Chƣơng 2, 3 của đề tài Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ
Trọng Phụng dưới góc nhìn liên văn bản (Nguyễn Văn Thuấn), Chƣơng 3, 4 của đề
tài: Liên văn bản trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp (Nguyễn Văn Thuấn), Liên
văn bản trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển - H.Murakami từ quan niệm của
Gérard Genette của Lê Thị Tuyết, Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh – nhìn từ lí

5


thuyết liên văn bản (Phạm Thị Thanh Hoa), Tiểu thuyết Thuận từ góc nhìn liên văn
bản (Trịnh Thị Hồng), Tiểu thuyết Lều đỏ của Andita Diamant - tiếp nhận từ lý
thuyết liên văn bản (Hồ Thị Trà Thƣơng)… Sự đa dạng của các công trình ứng
dụng đã cho thấy tính ƣu việt của lý thuyết liên văn bản trong đời sống phê bình,
tiếp nhận văn học hôm nay.
2.2. Các công trình, bài viết nghiên cứu về tính liên văn bản trong tiểu thuyết
Nguyễn Xuân Khánh.
Kể từ khi ra mắt độc giả lần đầu với cuốn Hoang tưởng trắng, cho đến nay,
Nguyễn Xuân Khánh đã cho ra đời nhiều tiểu thuyết: Hoang tưởng trắng, Chuyện
ngõ nghèo, Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa. Trong số đó, có những
tiểu thuyết mới ra đời, có những tác phẩm đƣợc nối lại sau một thời gian dài im

qua, khai phá, giải mã các lớp trầm tích lịch sử - văn hóa - huyền thoại của dân
tộc[73]. Và cũng tác giả này trong chuyên luận Liên văn bản thể loại và tính đối
thoại trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986 cho rằng, tiểu thuyết Hồ Quý Ly
đặt ra vấn đề đối thoại lịch sử: Cách nhìn của Nguyễn Xuân Khánh về Hồ Quý Ly và
công cuộc canh tân đất nước có tính phản biện, đối thoại lại cách nhìn của sử sách
chính thống và kinh nghiệm cộng đồng [72].
Trên Website vannghequandoi.com.vn, trong bài viết Các khuynh hướng tiểu
thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI, tác giả Thái Phan Vàng Anh đƣa ra nhận định: các
tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh hoài nghi đại tự sự, đối
thoại lại với các văn bản mang tính chất lập thuyết của quá khứ. Cũng theo tác giả,
qua kiểu trần thuật đối thoại, trần thuật từ lời thoại… Nguyễn Xuân Khánh đã đối
thoại về tư tưởng, quan niệm, đối thoại với lịch sử - văn hóa… để nhìn lại quá khứ
từ góc nhìn của hiện tại, trăn trở về những vấn đề hôm nay [65]. Còn ở bài viết
Nguyễn Xuân Khánh và sự va chạm với cái vảy ngược trên ngực của những con

Demo Version - Select.Pdf SDK

rồng, tác giả Phan Tuấn Anh có sự lý giải mang tính phát hiện khi cho rằng tiểu
thuyết của Nguyễn Xuân Khánh có tính đối thoại nhờ vào cảm quan đa trị và nghệ
thuật tự sự đa thanh.
Lã Nguyên ở bài viết Về những cách tân nghệ thuật trong Hồ Quý Lý, Mẫu
Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh đã khám phá những nỗ
lực của nhà văn để làm đổi mới nguyên tắc truyện kể theo xu hướng tiểu thuyết hóa.
Nhà phê bình đã tìm hiểu không gian các lớp truyện kể, định danh chúng bằng các
tên gọi đầy hình tƣợng: cái chung cục, cái khởi nguyên, cái đương đại đang tiếp
diễn và đi đến kết luận: tiểu thuyết của nhà văn đã tạo ra không gian truyện kể đa
tầng, nhiều lớp, làm thay đổi mã nghĩa từ lâu đã được định hình trong kí ức văn
hoá thể loại [75].
Kết quả nghiên cứu và ý kiến gợi mở từ các bài phê bình, chuyên khảo nói
trên đã giúp chúng tôi có thêm các định hƣớng trong tiếp cận tiểu thuyết của

trắng, Chuyện ngõ nghèo,... và văn bản, tiểu thuyết của nhiều nhà văn trong và
ngoài nƣớc để có tƣ liệu đối sánh, nghiên cứu liên văn bản.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Xuất phát từ lý thuyết liên văn bản, để thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng
các phƣơng pháp nghiên cứu cơ bản sau:
- Phƣơng pháp hệ thống – cấu trúc: từ việc xem xét cấu trúc của các tác
phẩm, mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm, ngƣời đọc; tìm hiểu sự vận động về nhận
thức, tình cảm của nhà văn và của nhân vật trong quá trình sáng tác để hệ thống
theo cách diễn giải của thuật ngữ liên văn bản thành chƣơng mục cụ thể.

8


- Phƣơng pháp loại hình: xem xét, phân tích tác phẩm từ lý thuyết loại hình
tiểu thuyết; các yếu tố biểu đạt nhƣ cốt truyện, đề tài, chủ đề, tuyến nhân vật để tạo
nên thế giới tiểu thuyết; các yếu tố tạo thành bản chất thể loại nhƣ cách tái hiện hiện
thực đời sống, tính chất tiếp xúc tối đa với đƣơng đại ở thời chƣa hoàn thành, tính
chất đối thoại của tiểu thuyết để đem đến hiệu quả liên văn bản.
- Phƣơng pháp so sánh – đối chiếu: đặt tác phẩm của nhà văn trong mối liên hệ
với các tác phẩm ra đời trƣớc đó và cùng thời để tìm nét tƣơng đồng, khác biệt và sự
sáng tạo của tác giả khi sử dụng liên văn bản; từ đó thấy đƣợc những đặc sắc trong
nghệ thuật và cá tính sáng tạo, khả năng khơi mở những sáng tạo mới của nhà văn.
- Phƣơng pháp phân tích - tổng hợp: cảm nhận, lí giải, đánh giá các khía
cạnh nghệ thuật của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh ở phƣơng diện khám phá thẩm
mĩ, từ đó có những khái quát mang tính kết luận về giá trị của tác phẩm.
Ngoài ra, trong quá trình thực hiện, chúng tôi còn sử dụng các phƣơng pháp
hỗ trợ nhƣ thống kê, phân loại, phƣơng pháp liên văn hóa - văn học...Tất cả các
phƣơng pháp đƣợc vận dụng sẽ mở ra hƣớng tiếp cận thú vị cho sự sinh sản vô tận
''tính năng sản'' - một thuộc tính cơ bản của liên văn bản trong tiểu thuyết Nguyễn
Xuân Khánh.Demo Version - Select.Pdf SDK

Chƣơng 1. Liên văn bản trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh - nhìn từ hệ
đề tài và nhân vật.
Chƣơng 2. Các hình thức liên văn bản trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân
Khánh.

Demo Version - Select.Pdf SDK

Chƣơng 3. Đối thoại liên văn bản trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh.

10