ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
VŨ THỊ THANH TÂM
THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG
TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH
(QUA HỒ QUÝ LY, MẪU THƢỢNG NGÀN, ĐỘI
GẠO LÊN CHÙA)

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

liệu tham khảo của luận văn.

Tác giả luận văn

Vũ Thị Thanh Tâm

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài Thế giới nghệ thuật trong
tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh (qua Hồ Quý Ly, Mẫu thƣợng ngàn, Đội
gạo lên chùa) tôi đã nhận đƣợc sự quan tâm, giúp đỡ nhiệt tình từ rất nhiều
phía. Trƣớc hết tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Hà Văn Đức – Khoa Văn
học, trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
đã tận tình hƣớng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi thực hiện đề tài
này.
Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo đã có những ý kiến đóng góp
chân thành, sâu sắc cho tôi trong quá trình thực hiện luận văn.
Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến gia đình, bạn bè –
những ngƣời đã luôn ủng hộ, động viên tôi nỗ lực để hoàn thành tốt nhất luận
văn này.
Xin chân thành cảm ơn!

2.1. Nhân vật và phân loại nhân vật trong tiểu thuyết. 24
2.2.1. Nhân vật trong tiểu thuyết. 24
2.1.2. Phân loại nhân vật trong tiểu thuyết 26
2.2. Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh. 27
2
2.2.1. Nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trƣớc Hồ Quý Ly 27
2.2.2. Nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong bộ ba tiểu thuyết
Hồ Quý Ly, Mẫu thƣợng ngàn, Đội gạo lên chùa. 29
2.2.2.1. Nhân vật luận đề - tƣ tƣởng. 29
2.2.2.2. Nhân vật tính cách - số phận. 40
2.2.2.3. Nhân vật kí hiệu – biểu tƣợng. 44
2.3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh 49
2.3.1. Nghệ thuật miêu tả nhân vật 49
2.3.2. Nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật 55
2.3.3. Ngôn ngữ nhân vật. 63
CHƢƠNG 3: THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG
TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH 69
3.1. Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết 69
3.1.1. Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết 69
3.1.2. Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết. 71
3.2. Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh 73
3.2.1. Không gian thực (không gian lịch sử) 73
3.2.2. Không gian ảo (thế giới văn hóa tâm linh) 82
3.2.3. Không gian chuyện kể đa tầng 88
3.3. Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh 93
3.3.1. Hiện tƣợng thời gian chết 93
3.3.2. Hiện tƣợng thời gian nén 96
3.3.3 Hiện tƣợng thời gian giãn cách. 100
KẾT LUẬN 106
TÀI LIệU THAM KHảO: 108

thƣởng văn học quan trọng vào các năm 2000 và 2006. Các tác phẩm của ông
khi đƣợc đánh giá đều nhận đƣợc đa số phiếu đồng thuận từ Hội đồng tuyển
chọn. Và từ đây, Nguyễn Xuân Khánh đƣợc nhắc đến nhƣ người đưa lịch sử
vào tiểu thuyết, người tự do trên “sân chơi” tiểu thuyết lịch sử. Với những
thành công vang dội trên, không khó khăn để nhận thấy rằng những tác phẩm
của ông theo khuynh hƣớng tiểu thuyết lịch sử không chỉ là những tác phẩm
quan trọng nhất trong sự nghiệp cầm bút của nhà văn lão làng mà còn là chìa
khóa đƣa ông vào vị trí danh dự nhất của những nhà văn tiên phong đổi mới
văn xuôi Việt Nam nói chung và tiểu thuyết Việt Nam nói riêng. Ông khẳng
định vị trí của mình nhƣ một trong những nhà viết tiểu thuyết đáng kính nhất
của văn xuôi Việt Nam đƣơng đại.
Bộ ba tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa là
những tác phẩm lớn, có giá trị nghệ thuật khẳng định vị trí của Nguyễn Xuân
Khánh khi trở lại văn đàn sau nhiều năm vắng bóng. Ra đời ở chặng cuối trên
con đƣờng sáng tác của một nhà văn có nhiều kinh nghiệm cả trong đời sống
thực lẫn trên văn đàn với nhiều vấp váp, các tác phẩm này cho thấy sự “đằm
duyên” hơn rất nhiều cả trong lối kể và trong tƣ tƣởng so với các tác phẩm
trƣớc đó của ông. Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa luôn
đƣợc nhắc đến nhƣ một bộ ba bởi tính xuyên suốt trong cả nội dung và hình
thức nhƣ chính Nguyễn Xuân Khánh đã từng nhận định trong bài phỏng vấn
Chúng ta là những người nhà quê (đăng tải trên website tuoitre.vn): đời mỗi
nhà văn chỉ có thể quan tâm đến một, hai vấn đề mà thôi. Trong những tác
phẩm chính của ông, Trư cuồng, Miền hoang tưởng chính là vấn đề thứ nhất:
những điều nóng bỏng của thời hiện đại; Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn và sau
này là Đội gạo lên chùa chính là mối quan tâm thứ hai: mối quan tâm về lịch
sử - văn hóa Việt. Sự xuất hiện trở lại của ông với bộ ba tác phẩm đồ sộ làm
5
xôn xao văn đàn đủ thấy sức hút của những tác phẩm này nhƣ thế nào. Không
chỉ dày dặn về số trang, ba tác phẩm còn thể hiện những quan điểm nghệ
thuật và định hƣớng sáng tạo rất riêng của Nguyễn Xuân Khánh. Những giải

nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh do Nxb Phụ nữ kết hợp với Viện Văn
học xuất bản năm 2012, đây có thể đƣợc coi là một công trình dầy dặn nhất
tổng hợp những bài nghiên cứu về bộ ba tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh.
Công trình gồm 25 bài viết của các nhà nghiên cứu hàng đầu hiện nay về
nhiều phƣơng diện từ nội dung đến nghệ thuật của các tác phẩm. Cuốn sách
chủ yếu chọn lọc các tham luận tham gia tọa đàm về tiểu thuyết Nguyễn Xuân
Khánh do Viện Văn học và Nxb Phụ nữ phối hợp tổ chức nhân dịp nhà văn
tròn 80 tuổi. Công trình gần 500 trang giúp ngƣời đọc có những đánh giá
khách quan hơn về những thành công và hạn chế của tiểu thuyết Nguyễn
Xuân Khánh. Ngoài ra, những nghiên cứu này cũng mở ra những cách hiểu
mới về diễn ngôn lịch sử và những chuyển động của tiểu thuyết Việt Nam
thời kỳ Đổi mới khi đặt các tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh trong tƣơng
quan với các tác phẩm khác cùng thời.
Sự xuất hiện trở lại của Nguyễn Xuân Khánh và các tác phẩm của ông
nhƣ đã đề cập ở trên trở thành một nét mới khuấy động đời sống văn học
đƣơng đại, thu hút sự quan tâm của dƣ luận, giới truyền thông và đặc biệt là
các nhà nghiên cứu. Thời gian gần đây có rất nhiều những bài viết về Nguyễn
Xuân Khánh cũng nhƣ các tác phẩm của ông đƣợc đăng tải rộng rãi trên các
báo, tạp chí và các website, đặc biệt là các bài viết về bộ ba tác phẩm hoặc
một trong ba tác phẩm này. Các bài viết rất đa dạng, từ đơn giản ở mức nêu
cảm nhận, đến những phân tích của các chuyên gia có sự đầu tƣ về những
7
kiến thức chuyên môn cũng nhƣ nỗ lực khám phá. Mối quan tâm đặc biệt của
độc giả càng khẳng định độ nóng của Nguyễn Xuân Khánh và tiểu thuyết của
ông. Ở những mức độ, phƣơng diện khác nhau, các bài viết đều khẳng định
giá trị và những cách tân độc đáo của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh. Trong
khuôn khổ của các bài viết nhỏ, các tác giả chỉ có thể đề cập tới một vài
phƣơng diện nhất định trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh,
song đây cũng là những gợi ý quan trọng để chúng tôi tìm tòi, triển khai, mở
rộng các vấn đề nghiên cứu trong luận văn này. Những bài viết đáng chú ý

trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã có một số lƣợng
đáng kể các Khóa luận, Luận văn Thạc sĩ nhƣ: Khóa luận tốt nghiệp Tiểu
thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải và Nguyễn Xuân Khánh của Nguyễn
Thùy Dƣơng năm 2004; Hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử (qua
khảo sát Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh và Giàn thiêu của Võ Thị Hảo)
của Đinh Việt Hà, Khóa luận tốt nghiệp năm 2004; Một số lý luận về tiểu
thuyết lịch sử qua Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh và Sông Côn mùa lũ
của Nguyễn Mộng Giác của Nguyễn Thị Liên, Luận văn Thạc sĩ năm 2006…
Những công trình nghiên cứu này đã ít nhiều tìm hiểu sáng tác của Nguyễn
Xuân Khánh ở mức hệ thống với những vấn đề đƣợc các cá nhân cho là nổi
cộm. Tuy vậy có thể thấy hầu hết các công trình đều hạn chế phạm vi nghiên
cứu ở một đến hai tác phẩm. Và dù có đề cập tới cả bộ ba tác phẩm Hồ Quý
Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa cùng với sự trùng lặp trong phạm vi
nghiên cứu, luận văn này vẫn mong muốn tìm đƣợc hƣớng đi riêng và những
phát hiện mới trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh ở bộ ba tác
phẩm để đời của ông.

9
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu:
Bộ ba tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh: Hồ Quý Ly, Mẫu thượng
ngàn, Đội gạo lên chùa.
3.2. Phạm vi nghiên cứu:
Luận văn không đi sâu vào nghiên cứu tất cả những vấn đề thi pháp mà
chỉ tập trung vào một số phƣơng diện cơ bản trong thế giới nghệ thuật của
tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh (qua Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo
lên chùa). Luận văn đặc biệt chú ý đến những yếu tố nổi bật nhất về khía
cạnh nhân vật, thời gian và không gian trong ba cuốn tiểu thuyết của Nguyễn
Xuân Khánh, những yếu tố tạo nên đặc trƣng nghệ thuật và phần nào khẳng
định thành công ông.

11
NỘI DUNG
CHƢƠNG 1:
HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA
NGUYỄN XUÂN KHÁNH

1.1 Hành trình sáng tác và quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân
Khánh
1.1.1 Vài nét về tiểu sử nhà văn
Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1932 tại Phố Huế, Hà Nội. Ông quê gốc
ở làng Cổ Nhuế nằm ở vùng Nam Thăng Long bây giờ, nơi có nghề may nổi
tiếng thuộc ngoại ô thành phố. Sớm thiếu vắng tình cảm của ngƣời cha khi

Chính những cố gắng ấy đã đem lại cho ông những thành công của hiện tại,
dù số lƣợng tác phẩm đã công bố không nhiều. Hiện nay ông sống cuộc sống
yên bình cùng gia đình trong ngôi nhà số 36 trên đƣờng Trần Khát Chân
thuộc quận Hai Bà Trƣng, ngôi nhà cũ mới tu sửa lại từ tiền giải thƣởng và
tiền xuất bản sách của mình. Đó nhƣ là một sự bù đắp dù có hơi chút muộn
màng dành cho những cố gắng không biết mệt mỏi của nhà văn. Tới tuổi 70
mới trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, và ở cái tuổi thất thập cổ lai
hy, có khi nào Nguyễn Xuân Khánh lại một lần nữa khiến bạn đọc ngỡ ngàng
với những trang viết mới của mình. Bạn đọc luôn chờ đón một ngày “cội mai
già” ấy sẽ lại lặng lẽ nở hoa.
1.1.2. Các chặng đường sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh
Nhìn vào sự nghiệp văn chƣơng của Nguyễn Xuân Khánh, không quá
khó khăn để chúng ta thấy đƣợc ba chặng đƣờng khá riêng biệt thể hiện từng
bƣớc chân của ông trên văn đàn Việt.
13
Chặng đƣờng đầu tiên đƣợc đánh dấu bằng lần đầu bén duyên văn
nghiệp khi Nguyễn Xuân Khánh ngoài hai mƣơi tuổi. Ông chính thức ra mắt
làng văn miền Bắc vào đầu năm 1959 với truyện ngắn Một đêm đăng trên Tạp
chí Văn nghệ Quân đội số 2/1959. Ông lập tức đƣợc thừa nhận với giải
thƣởng đầu tiên trong sự nghiệp của mình (giải nhì cuộc thi viết truyện ngắn
trên tạp chí đăng tải, không có giải nhất). Tiếp đó tuyển tập các truyện ngắn từ
năm 1958 đến 1962 của ông đƣợc in thành tập Rừng sâu do Nxb Văn học ấn
hành năm 1963. Có thể thấy rằng, những sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh
trong giai đoạn đầu này vẫn gói gọn trong trƣờng phủ sóng của phƣơng pháp
sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa. Dù đƣợc công nhận là nhà văn có lối viết
khá sinh động nhƣng mạch văn của ông vẫn nằm trong khuôn khổ của cảm
hứng khẳng định, ngợi ca cuộc sống, nhƣ nhiều tác phẩm của các tác giả
đƣơng thời khác có thể kể đến: Đất nước của Mai Ngữ, Gánh vác của Vũ Thị
Thƣờng, Xóm mới của Hồ Phƣơng… Điều này cũng thật dễ hiểu khi chàng
thanh niên chập chững bƣớc vào nghề văn đang sống trong trung tâm của nền

Quảng Nam - Đà Nẵng số 39 ra ngày 29/09/1990); Thấy gì qua cuốn Miền
hoang tưởng Phan Tứ (Công an Quảng Nam – Đà Nẵng số 44 ra ngày
03/11/1990); ngoài ra còn có hẳn một cuộc thảo luận tại báo văn nghệ với
những đánh giá khác nhau trong đó có nhiều ý kiến trái chiều về tác phẩm
này. Có thể thấy điểm chung của hai sáng tác ở giai đoạn này đó là đều đề cập
đến những vấn đề nóng bỏng của thời cuộc. Chúng thể hiện những quan điểm
của tác giả qua lối viết đậm tính huyền hoặc và giàu triết lý, tuy nhiên, các tác
phẩm đều không đƣợc công chúng đón nhận.
Sau những cú “sốc” trên con đƣờng văn nghiệp, phải mất một thời gian
dài Nguyễn Xuân Khánh mới trở lại văn đàn chính thống. Trong quãng thời
15
gian ẩn dật, ông chỉ xuất hiện thấp thoáng qua những tác phẩm dịch thuật khi
cộng tác với các nhà xuất bản. Công việc dịch thuật có thể coi là một công
việc cao quý (so với những việc ông phải làm để mƣu sinh trong thời gian
này) không chỉ giúp ông kiếm thêm thu nhập mà còn là cách để ông bớt nhớ
nghề - cái nghề viết đã đem lại cho ông không ít đắng cay. Qua dịch thuật,
Nguyễn Xuân Khánh cũng tích lũy và học hỏi đƣợc nhiều điều không những
về tri thức mà còn cả về văn hóa nƣớc ngoài, sự tích lũy ấy cũng là một trong
những yếu tố tạo nên thành công của các tác phẩm sau này. Những tác phẩm
dịch thuật của ông khi cộng tác với Nxb Phụ nữ những năm 90 có thể kể đến
nhƣ: George Sand, nhà văn của tình yêu in năm 1994; tiểu thuyết Những quả
vàng in năm 1996 của nhà văn Nathalie Sarraute; Lời nguyện cầu cho kẻ vắng
mặt in năm 1996 của nhà văn Tahar Ben Jolloun…. Cộng tác với Nxb Kim
Đồng dịch một số tác phẩn cho trẻ em nhƣ: Năm tuần trên khinh khí cầu in
năm 2003 của tác giả Anne Francosie Loseau; Hoàng hậu Sicile (tiểu thuyết
của Pamela Schoenewaldt, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 1999). Cộng tác với Nxb
Tri thức: Tâm lý học đám đông (tiểu luận của Gustave le Bon, Nxb. Tri thức,
Hà Nội, 2006)… bên cạnh đó ông còn công bố một số tác phẩm viết cho thiếu
nhi của mình, đó là tập truyện ngắn Hai đứa trẻ con và con chó Mèo xóm núi
in năm 2002, Nxb Kim Đồng; Mưa quê, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 2003.

qua khoảng dài ẩn mình để vƣơn tới một “chỗ đứng dƣới ánh mặt trời”. Ông
trở thành một trong những nhà văn tiêu biểu nhất của văn xuôi Việt Nam đầu
thế kỷ XXI.
Nhìn lại chặng đƣờng đời cũng nhƣ nghiệp văn của Nguyễn Xuân
Khánh chúng ta thấy rằng ông là ngƣời phải chịu nhiều thiệt thòi, vất vả. Tuy
vậy, ta luôn thấy ở ông nghị lực vƣơn lên mọi khó khăn và tấm lòng tràn đầy
17
tình thƣơng yêu con ngƣời. Cho đến nay, những tác phẩm của Nguyễn Xuân
Khánh không nhiều nhƣng cũng đủ để nhà văn khẳng định vị trí và thể hiện
tài năng của mình trong dòng văn học đƣơng đại. Những tác phẩm ấy phần
nào giúp lão nhà văn thỏa nỗi đam mê của ông với duyên nghiệp này. Thành
công của ông gặt hái đƣợc cho đến nay chính là những quả ngọt từ quá trình
gieo hạt, ƣơm mầm gian nan ấy.
1.1.3. Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh
Trong văn học, con ngƣời bao giờ cũng là con ngƣời đƣợc quan niệm,
vì thế “nói đến quan niệm nghệ thuật là nói đến ý hướng của nhà văn hướng
đến thế giới và con người ngay trong khi sáng tác văn học” [13. tr211] và
“quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người thể hiện tầm nhìn của nhà
văn và chiều sâu triết lý của tác phẩm”[13. tr210]. Quan điểm nghệ thuật của
nhà văn trƣớc tiên hình thành từ những tiền đề. Một trong những tiền đề quan
trọng nhất chính là hoàn cảnh sống với những trải nghiệm quý báu của nhà
văn từ thủa thiếu thời. Với Nguyễn Xuân Khánh, hầu hết các tác phẩm của
ông đều đƣợc xây dựng dựa trên những trải nghiệm thực tế của đời sống.
Những năm tháng tuổi thơ chính là những hồi ức khó quên cho ông
những suy tƣ đầu đời. Mồ côi cha từ rất nhỏ lại mang thân con vợ lẽ (bố ông
có 3 vợ), mẹ ông không lấy chồng mà ở vậy nuôi con đến cuối đời dù ông biết
đáy lòng bà không phải không có những khát khao của riêng mình. Tuổi thơ
ông gắn với những cuốn sách và những ngày theo mẹ hầu đồng nơi cửa Phật.
Lặng ngắm những bƣớc nhảy mê đắm đến man dại trong cõi linh thiêng, ông
đắm trong nỗi cô liêu của ngƣời mẹ trong những cuộc hầu đồng. Không chỉ có

Phật, không có một hệ thống lý luận để trở thành một tôn giáo thực thụ, tuy
vậy đạo Mẫu lại là nơi xoa dịu mọi nỗi đau, là điểm tựa tinh thần của con
ngƣời, đặc biệt là ngƣời phụ nữ.
Quê hƣơng nơi Nguyễn Xuân Khánh sinh ra và lớn lên chính là bối
cảnh tạo nên không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của ông. Đó là hai vùng
19
đất Thanh Nhàn và Cổ Nhuế khi xƣa – khi mà những nét đẹp của thiên nhiên,
cảnh vật và cả những nét văn hóa tinh thần quý giá còn chƣa khuất lấp bởi
văn minh đô thị. Chính hai cái làng ấy trở thành tiền đề, thành không gian
sống cho các nhân vật của ông.
Quan điểm, cách nhìn về lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh đã chi phối
rất nhiều đến lối viết của ông. Nhà nghiên cứu Phạm Toàn trong Tọa đàm
Lịch sử và văn hóa qua tự sự nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh đã rất có lý
khi ví von đầy hình tƣợng rằng: Lịch sử là người câm đã đi mất, người làm
khoa học lịch sử cũng chỉ là người ghi chép lại quan điểm của cá nhân họ.
Chỉ có những nghệ sĩ là chạm đến khát vọng của lịch sử, khơi mở những vấn
đề ẩn khuất và lay động con người [1]. Nhận định của ông nhằm xác lập một
ranh giới tự do cho các nhà văn viết về lịch sử, loại trừ những tranh cãi, đúng
- sai, sự thật – hƣ cấu mà dƣ luận luôn đƣa ra bàn tán. Nguyễn Xuân Khánh
chính là một trong số ít ỏi những nhà văn thành công khi khẳng định đƣợc sự
tự do của mình trên “sân chơi” tiểu thuyết lịch sử. Khi phát biểu quan điểm
của mình về mục đích thể loại, Nguyễn Xuân Khánh cho rằng: Theo tôi, tiểu
thuyết lịch sử có hai loại. Một là viết về những nhân vật nổi tiếng trong lịch
sử. Và người viết không được phép bịa đặt một cách trắng trợn, chỉ có thể hư
cấu về tâm lý hoặc thêm những nhân vật hư cấu để soi sáng nhân vật có thực.
Còn một loại khác là nhà văn xây dựng không khí xưa nhưng nhân vật là
nhân vật hư cấu. Có một vài nhân vật nhưng chỉ làm bối cảnh cho nhân vật
hư cấu. Và lịch sử chỉ là cái đinh treo [46]. Coi lịch sử chỉ là cái đinh treo văn
chƣơng, Nguyễn Xuân Khánh nhấn mạnh Tôi quan niệm rằng tiểu thuyết lịch
sử không phải là kể lại lịch sử mà là phản ánh những vấn đề của con người

hình thức, mà chủ yếu là vấn đề, suy tư của dân tộc mình là chủ yếu [35].
Khẳng định quyền tìm lối đi riêng trong văn học thời hiện đại của mỗi cá
21
nhân, Nguyễn Xuân Khánh kêu gọi: Hãy cho mọi người có quyền khác anh để
mỗi người đều có chỗ đứng dưới ánh mặt trời. Đó chính là biểu hiện cao nhất
của tinh thần dân chủ. Còn với riêng ông: Cho tôi phát biểu dưới ánh mặt trời
một ý nghĩ của tôi, thế thôi [1].
1.2. Khái niệm về thế giới nghệ thuật và thế giới nghệ thuật trong
tiểu thuyết.
1.2.1. Thế giới nghệ thuật
Từ thời cổ đại, Aristot đã hình dung chỉnh thể tác phẩm nhƣ một cấu
tạo, mà nếu đổi thay hay lấy bớt một bộ phận thì toàn thể sẽ đổi thay hay vận
động. Quan điểm nhìn tác phẩm nhƣ một khách thể toàn vẹn ấy tồn tại cho
đến hết thời kỳ trung đại. Tới chủ nghĩa Lãng mạn, ngƣời ta đã nhìn tác phẩm
văn học nhƣ một thế giới có tổ chức và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức
sáng tạo của nghệ sĩ.
Trong lịch sử văn học, Seđrin và Banzăc là những ngƣời đầu tiên gọi
một tác phẩm là “thế giới nghệ thuật”, “ vũ trụ nghệ thuật”. Với Banzăc, tác
phẩm là một vũ trụ, vũ trụ ấy là cuộc đời nhìn qua nhãn quan của ông tạo nên
một "thế giới kiểu Balzac" in rõ dấu ấn của "cảm hứng vĩ mô” và đó là "vũ trụ
đƣợc sáng tạo hơn là đƣợc mô phỏng". Nhà văn Seđrin đã nói: “Tác phẩm
văn học là một vũ trụ thu nhỏ, mỗi sản phẩm nghệ thuật là một thế giới khép
kín trong bản thân nó”. Nhƣ vậy, một tác phẩm toàn vẹn phải xuất hiện nhƣ
một thế giới nghệ thuật. Bêlinxki cũng đã từng nhận xét: “Mọi sản phẩm
nghệ thuật đều là một thế giới riêng mà khi đi vào đó thì ta buộc phải sống
theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó”.
Từ những nhận xét trên ta có thể hiểu thế giới nghệ thuật là sản phẩm
sáng tạo của ngƣời nghệ sĩ. Thế giới nghệ thuật là một khái niệm mang tính
đặc thù vừa thể hiện qua chất liệu nghệ thuật, vừa tồn tại trong cảm nhận
của ngƣời thƣởng thức. Bên cạnh đó, nó còn là sự thống nhất giữa nội dung và