BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẠM THỊ YẾN LY

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM” VẬT LÍ 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ
CỦA THÍ
NGHIỆM MÔ
Demo Version
- Select.Pdf
SDKPHỎNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẠM THỊ YẾN LY

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM” VẬT LÍ 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ
CỦA THÍ NGHIỆM MÔ PHỎNG


Hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo
TS Phan Gia Anh Vũ, giảng viên trường Đại học Sư phạm kỹ thuật TP Hồ Chí
Minh và thầy giáo PSG. TS Lê Công Triêm, giảng viên khoa Vật lý, trường Đại
học Sư phạm Huế đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình
nghiên cứu.
Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo trong khoa Vật lý trường Đại
học Sư phạm Huế đã tận tình giảng dạy và có những ý kiến đóng góp quý báu
cho đề tài.
Cuối cùng tôi xin cảm ơn các anh chị, bạn bè trong lớp Cao học Lý luận
và phương pháp dạy học Vật lý K24, gia đình đã quan tâm, động viên, giúp đỡ
tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.
Huế, tháng 9, năm 2017
Demo Version - Select.Pdf SDK
Tác giả

Phạm Thị Yến Ly

iii


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................... 7
1. Lí do chon đề tài. ................................................................................................. 7
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu .................................................................................. 8
3. Mục tiêu nghiên cứu.......................................................................................... 10
4. Giả thuyết khoa học .......................................................................................... 10
5. Đối tượng nghiên cứu........................................................................................ 10
6. Nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................................ 10
7. Phương pháp nghiên cứu................................................................................... 10
8. Những đóng góp mói của đề tài ........................................................................ 11

cho học sinh....................................................................................................... 23
1.3.2. Các yếu tố hưởng đến việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học
sinh trong dạy học vật lí .................................................................................... 25
1.3.3. Hệ thống kỹ năng giải quyết vấn đề cần rèn luyện cho học sinh để phát
triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học vật lí ................... 27
1.4. Các biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy
học vật lí ................................................................................................................ 29
1.4.1. Định hướng chung cho việc xây dựng các biện pháp phát triển năng lực
giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học vật lí .......................................... 29
1.4.2. Các biện pháp cụ thể để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học
sinh trong dạy học vật lí .................................................................................... 30
1.4.3. Điều kiện để thực hiện các biện pháp triển năng lực giải quyết vấn đề
cho học sinh trong dạy học vật lí ...................................................................... 45
1.4.4.Xây dựng quy trình dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết

Demo
Select.Pdf
SDK
vấn đề cho
học Version
sinh trong -dạy
học vật lí ...........................................................
46
1.5.Dạy học định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của
thí nghiệm mô phỏng trong dạy học vật lí ............................................................ 48
1.5.1. Thí nghiệm mô phỏng ............................................................................. 48
1.5.2. Nguyên tắc sử dụng thí nghiệm mô phỏng trong dạy học vật lí ............. 51
1.5.3. Phương pháp soạn thảo tiến trình dạy học có sử dụng các thí nghiệm mô
phỏng ................................................................................................................. 54
1.5.4. Ưu điểm của thí nghiệm mô phỏng so với thí nghiệm thực ................... 55

định Version
các phương
pháp dạy học SDK
........................................................ 69
2.2.4. Chuẩn bị các thí nghiệm mô phỏng trên máy vi tính .............................. 70
2.2.5. Xác định hình thức tổ chức các hoạt động học tập cho HS .................... 70
2.2.6. Xác định hình thức và nội dung củng cố, vận dụng ................................ 71
2.2.7. Xác định nội dung và phương pháp hướng dẫn về nhà cho HS.............. 71
2.3. Một số thí nghiệm mô phỏng dùng cho dạy học chương “Động học chất
điểm” ..................................................................................................................... 71
2.3.1. Sự rơi tự do.............................................................................................. 71
2.3.4. Tính tương đối của chuyển động ............................................................ 73
2.4. Thiết kế bài dạy phát triển năng lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của thí
nghiệm mô phỏng .................................................................................................. 75
Kết luận chương 2 ..................................................................................................... 88
Chương 3 ................................................................................................................... 89
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM .................................................................................... 89

3


3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm ......................................... 89
3.1.1. Mục đích.................................................................................................. 89
3.1.2. Nhiệm vụ ................................................................................................. 89
3.2. Đối tượng và nội dung của TNSP .................................................................. 90
3.2.1. Đối tượng ................................................................................................ 90
3.2.2. Nội dung .................................................................................................. 90
3.3. Phương pháp TNSP ........................................................................................ 90
3.3.1 Chọn mẫu TN ........................................................................................... 90
3.3.2. Quan sát giờ học ...................................................................................... 90

Giáo viên

GQVĐ

Giải quyết vấn đề

HS

Học sinh

PPDH

Phương pháp dạy học

QĐSPTT

Quan điểm sư phạm tương tác

SGK

Sách giáo khoa

THPT

Trung học phổ thông

TN

Thí nghiệm


Biểu đồ 3.1. Phân phối tần suất hai nhóm ................................................................. 93
Biểu đồ 3.2. Phân phối tần suất lũy tích .................................................................... 94
Biểu đồ 3.3. Phân loại học lực của hai nhóm ............................................................ 95
ĐỒ THỊ
Đồ thị 3.1. Phân phối tần suất hai nhóm ................................................................... 93
Demo Version - Select.Pdf SDK
Đồ thị 3.2. Phân phối tần suất lũy tích ...................................................................... 94
HÌNH ẢNH
Hình 2.1. TNMP sự rơi của các vật có khối lượng khác nhau trong môi trường
không khí. .................................................................................................................. 71
Hình 2.2. TNMP sự rơi của các vật có cùng khối lượng khác hình dạng trong môi
trường không khí. ...................................................................................................... 72
Hình 2.3. TNMP sự rơi của các vật trong môi trường chân không .......................... 72
Hình 2.4. Hệ quy chiếu của chuyển động ................................................................. 73
Hình 2.5. TNMP tính tương đối của chuyển động Mặt trăng quanh Trái đất........... 73
Hình 2.6. TNMP về tính tương đối của quỹ đạo khi Mặt Trăng chuyển động so với
Mặt Trời .................................................................................................................... 74
Hình 2.7. TNMP về tính tương đối của vận tốc khi xe chuyển động trên đường ..... 74
SƠ ĐỒ
Sơ đồ 1.1. Sơ đồ các giai đoạn giải quyết vấn đề ..................................................... 23
Sơ đồ 1.2. Sơ đồ quy trình DH theo hướng phát triển năng lực GQVĐ cho HS trong
DH vật lí .................................................................................................................... 48

6


MỞ ĐẦU
1. Lí do chon đề tài.
Trên thế giới, nhân loại bước sang thế kỷ 21 với nhiều những thách thức cần
giải quyết, một trong số đó là sự bùng nổ tri thức. Dạy học truyền thống không đáp

năng lực của người học, trong đó năng lực giải quyết vấn đề là năng lực cần thiết
cần phát triển ở học sinh, chuẩn bị hành trang cho người học đối diện, giải quyết

7


những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống.
Trong nhà trường phổ thông, môn Vật lí gắn liền với thực tế đời sống và sản
xuất, có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục. Dạy học vật lí
cần làm cho học sinh có ý thức và biết cách vận dụng các kiến thức khoa học vào
thực tế cuộc sống, từ đó hình thành kỹ năng hoạt động thực tiễn tìm tòi và phát hiện
các tình huống có thể vận dụng kiến thức khoa học vào thực tế đời sống nhằm nâng
cao chất lượng cuộc sống. Do vậy trong dạy học vật lí chúng ta cần quan tâm tới
việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Trong chương trình Vật lí
trung học phổ thông, kiến thức chương “Động học chất điểm” khá trừu tượng đối
với học sinh, gây khó khăn cho học sinh trong hoạt động nhận thức. Tuy nhiên, nội
dung kiến thức của chương có nhiều vấn đề gắn liền với thực tiễn cuộc sống nên dễ
tạo được hứng thú học tập với học sinh, lôi cuốn học sinh vào giải quyết các vấn đề
kiến thức đặt ra.Từ những lý do nói trên, chúng tôi đã chọn đề tài có nội dung “Phát
triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học chương “Động học
chất điểm” Vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của thí nghiệm mô phỏng” làm đề tài
nghiên cứu.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1. Nghiên cứu nước ngoài

Có rất nhiều chuyên gia trong các lĩnh vực xã hội học, giáo dục học, triết học,
tâm lý học và kinh tế học đã cố gắng định nghĩa khái niệm năng lực. Tại Hội nghị

tiến sĩ như Lương Thị Lệ Hằng “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong

Demo
Version
- Select.Pdf
SDK
dạy học chương
Từ trường
và Cảm
ứng điện từ
Vật lí 11 trung học phổ thông theo
hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính” (luận án
tiến sĩ).
Tác giả Lê Phạm Liên Chi “Phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong
dạy học chương Dòng điện không đổi Vật lí 11 nâng cao”(luận văn thạc sĩ).
Tác giả Lê Đức Hậu “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
thông qua dạy học chương Cảm ứng điện từ Vật lí 11 THPT” (luận văn thạc sĩ)
Tác giả Lê Hồng Hà “Sử dụng thí nghiệm mô phỏng và thí nghiệm ảo nhằm
tích cực hóa hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học chương “cảm úng
điện từ Vật lí 11 THPT” (luận văn thạc sĩ)
Tuy nhiên, có thể nói hiện nay vấn đề phát triển năng lực GQVĐ cho HS
trong DH vật lí ở trường THPT chưa được quan tâm, nghiên cứu một cách đầy đủ.
Cụ thể chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề phát triển năng lực GQVĐ với
sự hỗ trợ của TNMP cho HS trong DH phần “Động học chất điểm” Vật lí 10 THPT.

9


3. Mục tiêu nghiên cứu
Đề xuất được tiến trình tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh theo hướng

7.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng,chính sách của Nhà nước cùng với các
chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học hiện
nay ở trường phổ thông.
- Nghiên cứu cơ sở lý luận tâm lí học, giáo dục học và lí luận dạy học bộ
10


môn theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh theo hướng phát
triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.
- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa Vật lí 10 THPT chương “Động
học chất điểm”.
- Nghiên cứu các luận văn về đề tài có liên quan.
7.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Dự giờ, quan sát, điều tra thực trạng dạy học kiến thức chương “Động học
chất điểm”, Vật lí 10 ở một số trường THPT.
- Điều tra bằng phiếu điều tra, phỏng vấn đối với học sinh khối 10, giáo viên
dạy Vật lí về tình hình dạy và học môn Vật lí ở trường THPT.
- Điều tra học sinh các trường THPT ở nhóm Đối chứng và nhóm Thực
nghiệm để tìm hiểu sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh.
7.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường THPT có đối chứng để kiểm tra
tính khả thi của đề tài.
7.4. Phương pháp thống kê toán học
Sử dung phương pháp thống kê toán học để trình bày kết quả thực nghiệm sư

Demo Version - Select.Pdf SDK

phạm và kiểm định giả thuyết thống kê về sự khác biệt trong kết quả học tập của hai
nhóm: nhóm Thực nghiệm và nhóm Đối chứng.