ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

HOÀNG THƠ THƠ

BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC
CHO HỌC SINH QUA BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG THỰC TẾ
TRONG DẠY HỌC PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÍ 11
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
THEO ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

HOÀNG THƠ THƠ

BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC
CHO HỌC SINH QUA BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG THỰC TẾ
TRONG DẠY HỌC PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÍ 11
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Vật lí
Mã số: 60140111
Demo Version - Select.Pdf

tháng trên giảng đường đại học.
Tôi xin cảm ơn Giám hiệu và quí Thầy Cô tổ Vật lí trường THPT Thuận An đã
giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm.
Cuối cùng xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình và bạn hữu đã động viên giúp đỡ để
hoàn thành tốt
luận văn
này. - Select.Pdf SDK
Demo
Version
Huế, tháng 9 năm 2017
Tác giả luận văn
Hoàng Thơ Thơ

iii


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA ...................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ......................................................................................................ii
LỜI CẢM ƠN .......................................................... Error! Bookmark not defined.
MỤC LỤC .................................................................................................................. 1
CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN ........................................................... 4
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 5
1. Lí do chọn đề tài .................................................................................................. 5
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu................................................................................... 7
3. Mục tiêu của đề tài .............................................................................................. 9
4. Giả thuyết khoa học ............................................................................................. 9
5. Nhiệm vụ nghiên cứu .......................................................................................... 9
6. Đối tượng nghiên cứu ........................................................................................ 10
7. Phạm vi nghiên cứu ........................................................................................... 10

sinh trong giai đoạn mở đầu và nghiên cứu tài liệu mới ................................ 35
1.4.2 Tăng cường sử dụng bài tập thực tế rèn luyện kỹ năng cho học sinh
trong quá trình ôn tập, củng cố kiến thức ...................................................... 36
1.4.3 Tăng cường sử dụng bài tập thực tế rèn luyện kỹ năng tự học cho học
sinh khi tự học ở nhà ...................................................................................... 37
1.4.4 Tăng cường sử dụng bài tập thực tế rèn luyện kỹ năng tự học cho học
sinh trong bài học ngoại khóa vật lí ............................................................... 38
1.4.5 Tăng cường giám sát, hướng dẫn và kiểm tra đánh giá hoạt động tự học
của học sinh. ................................................................................................... 38
1.5 Thực trạng sử dụng bài tập thực tế trong dạy học vật lí ở một số trường

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trung học phổ thông hiện nay ........................................................................... 39
1.5.1 Việc vận dụng kiến thức vật lí vào thực tế của học sinh ...................... 39
1.5.2 Việc khai thác, xây dựng và sử dụng bài tập thực tế trong dạy học vật lí40
1.5.3 Những thuận lợi, khó khăn khi sử dụng bài tập thực tế trong dạy học
vật lí ở các trường Trung học phổ thông hiện nay ......................................... 41
1.5.4 Một số nguyên nhân cơ bản .................................................................. 42
1.6 Kết luận chương 1 ........................................................................................ 43
CHƢƠNG 2. BIÊN SOẠN MỘT SỐ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC VỚI SỰ HỖ
TRỢ CỦA BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG THỰC TẾ ĐỂ BỒI DƢỠNG NĂNG
LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN"QUANG HÌNH
HỌC", VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ................................................ 44
2.1 Cấu trúc, nội dung kiến thức phần "Quang hình học", vật lí 11 Trung học
phổ thông ........................................................................................................... 44
2.1.1 Đặc điểm, cấu trúc phần “Quang hình học” vật lí 11 Trung học phổ thông .. 44

2


PHỤ LỤC .................................................................................................................P1

3


CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

Chữ viết tắt

Chữ viết đầy đủ

BTTT

bài tập thực tế

ĐC

đối chứng

GV

giáo viên

HS

học sinh

NLTH

năng lực tự học

quyết nêu rõ: “Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng
lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thí nghiệm, làm chủ kiến thức,
tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay”. [2]
Tinh thần đó được nhấn mạnh trong Luật Giáo dục sửa đổi năm 2009, Điều
24, Chương 2 là: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải biết phát huy tính tích cực,
tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn
học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ

Demo
Version
Select.Pdf
năng vận dụng
kĩ thuật
vào thực- tiễn;
tác động SDK
đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng
thú học tập cho mọi HS” [19]. Như vậy, giáo dục Việt Nam cần đổi mới một cách
toàn diện về cả mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học.
Trong đó, vấn đề đổi mới PPDH và hình thức dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động
nhận thức của HS, phát huy tính chủ động, sáng tạo và NLTH, tự nghiên cứu cho
HS là một yêu cầu cấp thiết và thực tiễn nhất.
Để đáp ứng mục tiêu này, trong những năm qua, nền giáo dục nước ta đã có
nhiều đổi mới: từ đổi mới chương trình, đổi mới sách giáo khoa, đến đổi mới PPDH
nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Trong đó, việc đổi mới PPDH đã được nhiều
nhà giáo dục nghiên cứu và thử nghiệm. Tuy nhiên vẫn còn tồn tại những vấn đề mà
chúng ta chưa thể giải quyết như: truyền thụ một chiều từ thầy đến trò vẫn tồn tại ở
nhiều nơi và ở các cấp. Các hoạt động tự học của HS như: tự tìm hiểu kiến thức, tự
thao tác thực hành, tự phát hiện và giải quyết vấn đề không được GV chú trọng dẫn
đến tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS trong quá trình tiếp thu kiến thức


Mặt khác, bài tập đóng vai trò quan trọng trong dạy học vật lí, nhất là bài tập
có nội dung thực tế. Khi giải bài tập có nội dung thực tế, HS có điều kiện phân tích
các hiện tượng, phát triển tư duy, hình thành thói quen nghiên cứu, rèn luyện kĩ
năng vận dụng kiến thức. Sử dụng BTTT giúp lý thuyết gắn liền với thực tiễn, thực
hiện tốt nguyên lí giáo dục “học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản
xuất, lý luận gắn liền thực tiễn”. Từ đó làm cho HS cảm thấy hứng thú hơn trong
học tập, thấy được ý nghĩa của việc học vật lí nhất là khi thấy được tầm quan trọng
của vật lí và việc vận dụng chúng vào trong thực tiễn hàng ngày. Vì vậy, nếu sử
dụng các BTTT một cách phù hợp trong tổ chức dạy học thì vừa có thể làm tăng
niềm say mê, hứng thú, tăng tính chủ động, tích cực tự học tập của HS, vừa giúp HS
có kĩ năng giải quyết những vấn đề thực tiễn.

6


Từ những lí do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Bồi dƣỡng năng
lực tự học cho học sinh qua bài tập có nội dung thực tế trong dạy học phần
“Quang hình học” vật lí 11 Trung học phổ thông".
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Qua quá trình tìm hiểu những thông tin khoa học có liên quan đến lĩnh vực
nghiên cứu của đề tài, chúng tôi nhận thấy vấn đề hướng dẫn HS cách tự học rất
được các nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu.
2.1 Lịch sử nghiên cứu trên thế giới
Từ trước công nguyên, các nhà giáo dục đã đề cao việc tự học. Socrate đã đưa
ra quan niệm rất nổi tiếng: giáo dục phải giúp con người tự khẳng định chính mình.
Vì thế, trong dạy học, ông đã đề xuất và thực hiện triệt để một PPDH rất tiến bộ lúc
bấy giờ đó là hỏi - đáp. Người thầy sẽ đặt ra những câu hỏi có tính gợi ý để dẫn dắt
học trò tìm đến với chân lí. [4]
Đến thế kỉ 17, nhà giáo dục vĩ đại J. A. Comenski (1592 - 1670) đã đưa ra
nhiều tư tưởng giáo dục tiến bộ, tạo nên bước ngoặt lịch sử cho nền giáo dục thế

mạnh việc giáo dục sự sáng tạo cho con người. Ông khẳng định truyền đạt tri thức
không phải và không bao giờ là mục đích của giáo dục. Giáo dục chính là quá trình
hướng dẫn việc học tập cho người học và kết quả giáo dục phụ thuộc vào sự nổ lực
của người học. Chính vì thế, ông tập trung vào việc đào tạo những GV có thể làm
những người hướng dẫn có hiệu quả cho HS khi học tập chứ không phải là người
truyền thụ những mảng tri thức chết. [4] [17]
Từ những nền tảng nghiên cứu này, các nhà giáo dục thế kỉ 20, 21 đã không
ngừng nghiên cứu bổ sung những lí thuyết mới mẻ, cụ thể hơn về vai trò của tự học
và cách thức hình thành NLTH cho người học. Ví dụ như các tác giả như B. P.
Exipop, M. P. Đôrôphêencô, A. V. Muraviep, N. A. Rubaskin... với các công trình
nghiên cứu: “Hoạt động độc lập của học sinh trong quá trình dạy học”, “Giáo dục
kỹ xảo làm việc tự lập cho học sinh”, “ Dạy thế nào cho học sinh tự lực nắm kiến
thức vật lí”, Demo
"Tự họcVersion
như thế nào"...
- Select.Pdf SDK
2.2 Lịch sử nghiên cứu trong nƣớc
Tại Việt Nam, tự học đã trải qua một giai đoạn phát triển nghiên cứu lâu dài cả
về lí luận và thực tiễn. Mặc dù đi sau so với giáo dục thế giới nhưng những thành
quả nghiên cứu về hoạt động tự học cũng rất phong phú.
Tác giả Nguyễn Hiến Lê với cuốn "Tự học – một nhu cầu của thời đại" đã bàn
luận sâu sắc, thấu đáo về ý nghĩa của việc tự học và làm thế nào để tự học tốt, đồng
thời khẳng định không tự học thì không thể thành công. [10]
Tác giả Thái Duy Tuyên với "Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh", tác
giả Nguyễn Kỳ với "Biến quá trình dạy học thành quá trình tự học", tác giả Nguyễn
Duy Cần với "Tôi tự học" và nhiều tác giả khác như Lê Công Triêm, Vũ Văn Tảo,
Nguyễn Cảnh Toàn, Trần Bá Hoành, Đinh Quang Báo cũng chú trọng đến việc bồi
dưỡng NLTH cho HS ... Các tác giả đã đưa ra những cơ sở lí luận về dạy học HS
học dựa trên cách tiếp cận mới về dạy học tích cực, quán triệt quan điểm dạy học
lấy HS làm trung tâm. [9] [14] [20] [15]

trình nghiên cứu trước đây, nhưng chú trọng hơn vào việc sử dụng và hướng dẫn
HS các BTTT trong phần “Quang hình học” theo hướng bồi dưỡng NLTH.
3. Mục tiêu của đề tài
Xây dựng được các biện pháp bồi dưỡng NLTH cho HS thông qua BTTT và
vận dụng vào dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 THPT.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất được các biện pháp bồi dưỡng NLTH cho HS và vận dụng biện
pháp đó thông qua BTTT trong dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 thì sẽ nâng
cao NLTH và chất lượng dạy học vật lí ở THPT.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về việc bồi dưỡng NLTH cho HS trong
DH vật lí ở trường THPT.

9


- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng các BTTT trong DH
vật lí ở trường THPT.
- Nghiên cứu thực trạng về DH vật lí theo hướng bồi dưỡng NLTH của HS
hiện nay.
- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách bài tập, sách tham khảo và
các tài liệu liên quan đến đề tài.
- Đề xuất một số biện pháp sử dụng BTTT để bồi dưỡng NLTH cho HS trong
dạy học vật lí ở trường THPT.
- Thiết kế và xây dựng tiến trình tổ chức dạy học phần “Quang hình học” theo
hướng bồi dưỡng NLTH cho HS qua bài tập có nội dung thực tế.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả của đề tài.
6. Đối tƣợng nghiên cứu
Hoạt động dạy học phần “Quang hình học” theo hướng bồi dưỡng NLTH qua BTTT.
7. Phạm vi nghiên cứu

9. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính
của luận văn gồm có ba chương:
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc bồi dưỡng NLTH cho HS
THPT qua BTTT.
Chƣơng 2: Biên soạn một số tiến trình DH với sự hỗ trợ của BTTT để bồi
dưỡng NLTH cho HS trong dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 THPT.
Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm.

Demo Version - Select.Pdf SDK

11