ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH HƢỜNG

SỬ SỤNG BÀI TẬP SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC
PHẦN “NHIỆT HỌC” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG
LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO
Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thừa Thiên Huế, Năm 2016


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH HƢỜNG

SỬ SỤNG BÀI TẬP SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC
PHẦN “NHIỆT HỌC” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG
LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO
Demo Version - Select.Pdf SDK
Chuyên ngành:

Lý luận và PPDH môn Vật lí

Mã số

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu,
phòng Đào tạo sau Đại học trƣờng Đại học Sƣ phạm
Huế, Ban chủ nhiệm cùng quý thầy cô giáo khoa Vật
lí Trƣờng Đại học Sƣ phạm Huế đã trực tiếp tham gia
giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập.
Đặc biệt, cho tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn
chân thành và sâu sắc nhất đến TS.Nguyễn Thanh
Hải – ngƣời đã tận tình hƣớng dẫn và giúp đỡ tôi
trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận
văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và
tập Demo
thể quý
thầy -côSelect.Pdf
giáo trƣờng
Version
SDKTHPT Lƣơng Thế
Vinh và Nguyễn Khuyến tỉnh Gia Lai đã nhiệt tình
giúp đỡ, trao đổi và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho
tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài.
Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình,
bạn bè, đã giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá
trình học tập và thực hiện đề tài.
Xin chân thành cảm ơn!
Tác giả
Nguyễn Thị Thanh Hƣờng
iii

iii


1.1.1. Khái niệm năng lực ......................................................................................... 14
1.1.2. Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo........................................................... 16
1.1.3. Các kỹ năng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo ......................18
1.1.4. Những dấu hiệu của sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo .....20
1.2. Bài tập sáng tạo ..................................................................................................22
1.2.1. Khái niệm ........................................................................................................22
1.2.2. Dấu hiệu nhận biết BTST ................................................................................23

1


1.3. Bài tập sáng tạo với việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo .....25
1.4. Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh
thông qua việc sử dụng bài tập sáng tạo ...................................................................27
1.5. Quy trình sử dụng bài tập sáng tạo trong dạy học Vật lí theo định hƣớng phát
triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh. .......................................30
1.5.1. Một số vấn đề về tổ chức dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề .................30
1.5.2. Quy trình sử dụng bài tập sáng tạo trong dạy học Vật lí theo định hƣớng phát
triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh. .......................................33
1.6. Kết luận chƣơng 1 .............................................................................................. 36
CHƢƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC PHẦN “NHIỆT
HỌC” VẬT LÍ 10 VỚI VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP SÁNG TẠO NHẰM PHÁT
TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC
SINH ......................................................................................................................... 37
2.1. Đặc điểm của phần “Nhiệt học” Vật lí 10 .......................................................... 37
2.1.1. Đặc điểm chung phần “Nhiệt học” .................................................................37
2.1.2. Nội dung của chƣơng “Chất khí; Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển thể”.......38
2.2. Cách sử dụng các bài tập sáng tạo .....................................................................39
2.2.1. Một số bài tập sáng tạo tiêu biểu ...................................................................39


TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................75
PHỤLỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

3


DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BẢNG, ĐỒ THỊ, BIỂU ĐỒ
Trang
Sơ đồ 1.4. Quy trình sử dụng BTST theo hƣớng phát triển năng lực giải quyết vấn
đề và sáng tạo cho HS

31

Bảng 2.1: Bảng thống kê bài tập sáng tạo

54

Bảng 3.1. Số liệu học sinh các nhóm thực nghiệm và đối chứng

62

Bảng 3.2. Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra

65

Bảng 3.3. Bảng phân phối tần suất

65


Bài tập sáng tạo

BTST
DH

Dạy học

ĐC

Đối chứng

GV

Giáo viên

GQVĐ

Giải quyết vấn đề

HĐNT

Hoạt động nhận thức
Học sinh

HS

Trung học phổ thông

THPT


Demo Version - Select.Pdf SDK

phương pháp tự học; khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng
kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập
cho HS”[23]. Đặc biệt, tầm quan trọng của vấn đề đổi mới, hiện đại hóa phƣơng
pháp giáo dụccòn đƣợc đề cập trong chiến lƣợc phát triển giáo dục từ 2001 đến
2010 và đƣợc khẳng định lại một lần nữa trong dự thảo chiến lƣợc phát triển giáo
dục năm 2011 – 2020: “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn
hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, thích ứng với nền
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển giáo dục gắn với phát
triển khoa học và công nghệ, tập trung vào nâng cao chất lượng, đặc biệt chất
lượng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành để một mặt
đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại
hóa đất nước, đảm bảo an ninh quốc phòng; mặt khác phải chú trọng thỏa mãn nhu
cầu phát triển của mỗi người học, những người có năng khiếu được phát triển tài
năng”[4].

6


Ngày nay giáo dụccàng phải đổi mới một cách toàn diện, trên tất cả các mặt
để đáp ứng nhu cầu của ngƣời dân đƣợc học tập các tri trức mới nhất của nhân loại,
đƣợc rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp, phẩm chất đạo đức, văn hóa ứng xử giữa con
ngƣời với con ngƣời.... trong thời kì công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nƣớc.
Về công tác phát triển giáo dục tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của
Đảng, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng khoá X nêu rõ:
"Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục, đào
tạo... nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng,
giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ

vấn đề khác nhau, điều này đòi hỏi con ngƣời phải có năng lực giải quyết vấn đề và
sáng tạo theo hƣớng tối ƣu nhất là rất cần thiết. Vì vậy việc dạy học theo định
hƣớng phát triển năng lựcGQVĐ và sáng tạo giúp HS có đƣợc những kỹ năng thích
ứng cao với cuộc sống luôn thay đổi.
Vật lí là môn khoa học thực nghiệm phần lớn các kiến thƣc vật lí trong
chƣơng trình trung học phổ thông (THPT) gắn liền với các hiện tƣợng tự nhiên và
thực tế.Tuy nhiên, khi nói đến thực tế DH ở trƣờng THPT hiện nay, Nguyễn Cảnh
Toàn viết: “... Kiến thức, tư duy, tính cách con người chính là mục tiêu của giáo
dục. Thế nhưng, hiện nay trong nhà trường, tư duy và tính cách bị chìm đi trong
kiến thức...”[19], hay nói cách khác, thực tế dạy hiện nay nói chung và DH vật lí nói
riêng hầu hết giáo viên (GV) chỉ chú trọng đến việc cung cấp khối lƣợng kiến thức
cho HS hơn là tổ chức các hoạt động DH theo hƣớng phát triển năng lực GQVĐ và

Version
Select.Pdf
SDK
sáng tạo choDemo
HS. Trong
khi đó- yêu
cầu đổi mới
của Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện
nay là phải điều chỉnh nội dung DH theo hƣớng tinh giản hơn, chuyển dần sang
hƣớng DH phát triển năng lực (làm đƣợc gì) của HS [37]. Kết quả là đa số HS tiế p
thukiến thức một cách thụ động, không phát triển đƣợc các kỹ năng, tƣ duy sáng tạo,
không có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống.
Bài tập (BT) vật lý ở trƣờng phổ thông có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố,
đào sâu, mở rộng, hoàn thiện kiến thức lí thuyết và rèn luyện cho HS khả năng vận
dụng kiến thức vào thực tiễn, góp phần giáo dục kỹ thuật tổng hợp và hƣớng
nghiệp. Để việc vận dụng kiến thức vào giải BT nói chung và những vấn đề thực
tiễn nói riêng một cách có hiệu quả thì không những đòi hỏi HS phải nắm vững các

lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính” (2013), tác giả Lƣơng Thị Lệ
Hằng đã làm rõ đƣợc các kĩ năng cần rèn luyện cho HS để phát triển năng lực giải
quyết vấn đề, xây dựng đƣợc quy trình dạy học giúp HS rèn luyện các kỹ năng của
năng lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính.
+ “Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học một số
kiến thức phần cơ học Vật lí 10 với sự hỗ trợ của bài tập vật lí” của tác giả Dƣơng
Đức Giápđã đề xuất các giải pháp nhƣ: dạy học giải quyết vấn đề, bồi dƣỡng
phƣơng pháp nhận thức khoa học, sử dụng hệ thống bài tập vật lí nhằm rèn luyện
năng lực sáng tạo cho HS.
+ Cùng với các công trình nghiên cứu trên, còn một số tài liệu liên quan đến
nhƣ: Phạm Hữu Tòng “Chiến lược dạy học giải quyết vấn đề: Tổ chức, định hướng
hành động tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học của học sinh”, Thái

9


Duy Tuyên “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới”... đã hệ thống khá đầy
đủ cơ sở lí luận về dạy học giải quyết vấn đề.
+ Vũ Thị Minh (2011) với “Nghiên cứu xây dựng và sử dụng hệ thống bài
tập sáng tạo trong dạy học phần cơ học lớp 10 THPT” đã xây dựng và đề xuất đƣợc
tiến trình sử dụng bài tập sáng tạo vào dạy học vật lí dƣới hình thức bài học bài tập
và bài học thực hành.
+ Võ Đình Bảo (2011) đã nghên cứu đề tài: “Tổ chức dạy học chương động
học chất điểm vật lý 10 theo phương pháp nhóm thông qua việc xây dựng và sử
dụng bài tập sáng tạo”. Trong đó, đã đề cập đến việc xây dựng và sử dụng BTST
trong tổ chức dạy học nhóm.
+ Ngoài ra về vấn đề sử dụng BTST trong dạy học vật lí, cũng có một số tác
giả đề cập tới trong các luận văn thạc sĩ, tiêu biểu là đề tài: "Xây dựng hệ thống bài
tập sáng tạo dùng cho DH phần Nhiệt học lớp 10 Trung học phổ thông" (2011), tác
giả Võ Văn Thế, Nguyễn Thị Xuân Bằng (đề tài "Xây dựng hệ thống bài tập sáng

a. Phƣơng pháp nghiên cứu lí thuyết
- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, các văn bản nhà nƣớc về đổi mới giáo
dục phổ thông.
- Nghiên cứu những cơ sở lí luận, những tài liệu liên quan, các bài báo, tạp
chí và ý kiến của các nhà khoa học giáo dục về việc thông qua tổ chức các hoạt

11


động nhận thức theo hƣớng tăng cƣờng sử dụng bài tập sáng tạo trong quá trình dạy
học cho HS.
- Nghiên cứu nội dung chƣơng trình sách giáo khoa, sách bài tập, tài liệu
tham khảo phần “Nhiệt học” Vật lí 10 THPT.
b. Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn
- Trao đổi với GV và HS để tìm hiểu thực trạng dạy học phần “Nhiệt
học”Vật lí 10 THPT.
- Thiết kế một số giáo án thông qua tổ chức các hoạt động nhận thức theo
hƣớng tăng cƣờng sử dụng bài tập sáng tạo nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn
đề và sáng tạo cho HS.
c. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm
Tiến hành TN sƣ phạm có đối chứng tại một số lớp của trƣờng THPT tại
huyện Kbang tỉnh Gia Lai để đánh giá hiệu quả của đề tài.
d. Phƣơng pháp thống kê toán học
Sử dụng phƣơng pháp thống kê toán học để xử lí các kết quả TN sƣ phạm
nhằm kiểm định giả thuyết thống kê về sự khác biệt trong kết quả học tập của hai

Version - Select.Pdf SDK
nhóm TN vàDemo
đối chứng.
9.Đóng góp mới của đề tài